خطا
  • RokSprocket needs the RokCommon Library and Plug-in installed and enabled. The RokCommon System Plug-in needs to be before the RokSprocket System Plug-in in the Plug-in Manager

جستاری بر مفهوم و چارچوب برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران

  

 

دکتر سید مناف هاشمی، دکترای برنامه ‏ریزی شهری، هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی و معاون برنامه ‏ریزی و توسعه شهرداری تهران

 

مقدمه

در حقیقت اهداف مورد نظر در این مرحله از مدیریت بحران حفاظت از مردم و دارایی‏ها و همچنین کاهش هزینه‏های امداد و نجات و بازسازی است. نکته‏ای که باید به آن توجه داشت این است که پیشگیری و کاهش اثرات یک سانحه فعالیتی مستمر و دائمی است، صرف نظر از اینکه سانحه‏ای به وقوع بپیوندد و یا نپیوندد، نکته دیگر در این میان این است که پیشگیری و کاهش اثرات سوانح باید با هر کدام از مراحل دیگر مدیریت بحران ترکیب و یکپارچه شود.

 

گام‏های برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران

اقدامات لازم به منظور دستیابی به یک برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران به قرار زیر است:

اولین گام در جهت رسیدن به برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران، شناخت مخاطرات1 و بلایای موجود در سطح منطقه و اولویت‏بندی احتمال وقوع هریک از آنها، با توجه به سابقه تاریخی و مطالعات علمی انجام گرفته در تبیین احتمال خطر منطقه می‏باشد. دراین مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- چه مخاطراتی در سطح منطقه دارای اهمیت هستند؟
2- اهمیت نسبی و اولویت بندی(تقدم) هر یک از آنها چگونه است؟

به بیان دیگر در ابتدا به شناسایی مخاطرات و بلایای موجود در سطح منطقه می‏پردازیم و تعیین می‏کنیم که چه نوع مخاطراتی را می‏خواهیم در ارزیابی مورد توجه قرار دهیم، سپس با استفاده از شاخص‏هایی مانند احتمالات، وسعت، و محدوده اثرات جانبی، اقدام به تعیین اولویت نسبی مخاطرات در راستای انجام فعالیت‏هایی در جهت پیشگیری و کاهش اثرات منفی ناشی از اینگونه سوانح می‏پردازیم.

گام دوم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل مخاطرات2 به منظور دستیابی به نقشه پهنه‏بندی خطر بلایا در سطح منطقه است، که در راستای دستیابی به آن در ابتدا نقشه مناطق دارای احتمال خطر را برای هریک از مخاطرات شناخته شده در سطح منطقه تهیه می‏کنیم، سپس با روی­ هم‏گذاری اطلاعات حاصل از هرکدام از نقشه‏های تهیه شده، نقشه پهنه‏بندی خطر در سطح منطقه بدست­ می‏آید. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- مناطق مخاطره آمیز در برابر بلایا در سطح منطقه در کدام مناطق قرار گرفته‏اند؟
2- چگونه می‏توان این مناطق را اولویت‏بندی کرد؟

نکته‏ای که در این مرحله باید به آن توجه شود، تفاوت بین احتمال خطر و آسیب‏پذیری در برابر مخاطرات است. بین این دو مفهوم تفاوت اساسی وجود دارد و باید حتما سعی شود تا در مراحل مدیریت بحران هیچگاه این دو بصورت اشتباهی بجای یکدیگر استفاده نگردد. آسیب‏پذیری در حقیقت ورای احتمال خطر و یا  پهنه‏بندی خطر است، و از روی هم‏گذاری لایه‏های گوناگون اطلاعاتی به دست می‏آید که یکی از آن لایه‏ها پهنه‏بندی خطر و یا احتمال خطر است. در مراحل بعدی توضیحات کاملی از نحوه تهیه نقشه‏های آسیب‏پذیری ارائه خواهد شد. نکته دیگری که در این میان باید به آن توجه داشت این است که در صورت گسترده بودن منطقه، به منظور صرفه‏جویی در وقت و هزینه‏های انجام کار، می‏توان مراحل بعدی جمع‏آوری اطلاعات و ارزیابی را تنها در مناطق دارای احتمال خطر (مخاطره آمیز) انجام داد.

گام سوم در جهت رسیدن به برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران، تحلیل کالبدی3 منطقه مورد نظر  در راستای دستیابی به پهنه‏بندی آسیب‏پذیری کالبدی در اثر وقوع بحران احتمالی است. به این منظور در ابتدا با توجه به شاخص‏های کالبدی (مانند: کاربری زمین، نوع سازه، عمر بنا، تعداد طبقات، مسیرهای دسترسی، میزان فضاهای باز و غیره) لایه‏های اطلاعاتی مورد نظر تولید می‏گردد، با روی هم‏اندازی لایه‏های مختلف نقشه ترکیبی وضعیت کالبدی منطقه حاصل می‏شود. سپس باتوجه به در اختیار بودن نقشه پهنه‏بندی خطر، با استفاده از امکانات نرم‏افزارهای مبتنی بر کارکرد سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) نقشه پهنه‏بندی آسیب‏پذیری کالبدی بافت منطقه مورد نظر تهیه می‏گردد. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- بافت‏های آسیب پذیر به­لحاظ کالبدی در برابر مخاطرات احتمالی در کجا قرارگرفته‏اند؟
2- چگونه می‏توان این نواحی را منطقه‏بندی و اولویت‏بندی کرد؟

نکته‏ای که در این مرحله باید به آن توجه داشت این است که مناطق شناسایی شده در این مرحله تنها با توجه به شاخص‏های کالبدی مورد ارزیابی قرار گرفته‏اند. به بیان دیگر در این مرحله تنها اقدام به شناسایی و اولویت‏بندی بافتها و مناطق آسیب‏پذیر، بلحاظ کالبدی می‏گردد. لذا هیچگاه نباید مناطق فوق را به عنوان مناطق آسیب‏پذیر تلقی نمود، در حقیقت مناطق آسیب پذیر شامل مجموعه مناطق آسیب پذیر کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و غیره است. باید توجه داشت که هیچگاه این دو مفهوم را به جای یکدیگر استفاده نگردد.

گام چهارم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل امکانات و تاسیسات بحرانی4 است. در حقیقت در این مرحله تاسیسات بحرانی-تاسیساتی که یا در زمان وفوع بحران مسوول ارائه خدمات در جهت مهار بحران می‏باشند و یا آسیب‏پذیری آنها موجب گسترش ابعاد بحران می‏گردد مانند: مدارس، بیمارستان‏ها، درمانگاه‏ها، پناهگاه‏ها، آتش‏نشانی و مراکز عملیات نجات، پلیس، تجهیزات مخابراتی، شبکه حمل و نقل، زیرساخت‏های شهری (آب، برق، گاز، تلفن، فاضلاب)، دولت و غیره شناسایی و مورد ارزیابی قرار می‏گیرند. دراین مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- کدام تاسیسات بحرانی هستند و در کجاها مکان‏یابی شده‏اند؟
2- از چه طریق این تاسیسات از لحاظ کالبدی و عملکردی در برابر اثرات مخاطرات (بحران‏ها) آسیب پذیرند؟

به بیان دیگر در این مرحله در ابتدا به وسیله جمع‏آوری اطلاعات عمومی و اختصاصی، بانک اطلاعات پایه‏ای در رابطه با تجهیزات بحرانی ایجاد می‏گردد، نوع و اندازه اطلاعات جمع‏آوری شده بسته به استفاده‏های دیگری که از آن می‏شود متفاوت است، اما حداقل باید شامل شناخت نوع و موقعیت این تجهیزات باشد. سپس در راستای اولویت‏بندی تجهیزات بحرانی در جهت پیشگیری و کاهش اثرات بحران، مناطق پر خطر برای تجهیزات بحرانی شناسایی می‏گردد. این مرحله کمک می‏کند تا احتمال بحران را در رابطه با هرکدام از این تجهیزات شناسایی شود.

گام پنجم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل اجتماعی5 منطقه مورد نظر است. در این مرحله در ابتدا مناطق نیازمند به رسیدگی خاص6 در زمان وقوع بحران شناسایی می‏شوند. این مناطق بلحاظ بافت اجتماعی ساکن در آن در برابر وقوع بحران‏ها بسیار آسیب پذیر می‏باشند، در بسیاری از موارد علاوه بر مسائل اجتماعی این مناطق بلحاظ کالبدی نیز بسیار آسیب پذیرند، سپس باتوجه به در اختیار بودن نقشه پهنه‏بندی خطر، نقاط اشتراک مناطق نیازمند به رسیدگی و مناطق مخاطره آمیز در غالب یک نقشه  پهنه‏یندی شناسایی می‏گردند، در نهایت با توجه به شرایط ویژه هر منطقه (عامل آسیب پذیری) و نقشه  پهنه‏بندی، اولویت‏بندی شیوه‏های پیشگیری بالقوه به منظور کاهش اثرات بحران احتمالی صورت می‏پذیرد. دراین مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- مناطق (واحدهای همسایگی) با نیازمندی بالا به خدمات خاص اجتماعی کدامند؟
2- از چه طریق آنها در برابر اثرات مخاطره (بحران) آسیب پذیر می‏باشند؟

نکته‏ای که در این مرحله باید به آن توجه داشت این است که مناطق شناسایی شده در این مرحله تنها با توجه به شاخص‏های اجتماعی مورد ارزیابی قرار گیرند. به بیان دیگر در این مرحله تنها اقدام به شناسایی و اولویت‏بندی بافت‏ها و مناطق آسیب پذیر، بلحاظ اجتماعی می‏گردد. برخی از فاکتورها و معیارهای ارزیابی در این مرحله عبارتند از: فقر، کهولت جامعه، حضور اقلیت‏ها، تک سرپرستی، اجاره نشینی، میزان سواد و غیره.

گام ششم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل اقتصادی7 منطقه مورد نظر است. در این مرحله در ابتدا بخش‏های عمده اقتصادی فعال در سطح منطقه شناسایی می‏شود و مراکز اقتصادی8 مکان‏یابی می‏گردد، تا آسیب‏پذیری اقتصادی نسبت به اثرات مخاطرات احتمالی شناسایی و ارزیابی گردد. در حقیقت این مراکز اقتصادی نواحی هستند که در صورت وقوع بحران اثرات گسترده‏ای بر اقتصاد محلی می‏گذارد و بنابراین موقعیت‏های ایده‏آلی به منظور مورد هدف قرار گرفتن استراتژی‏ها خاص پیشگیری می‏باشند. در اینجا لازم است در جهت اجرای فعالیت‏های پیشگیری بعدی، مراکز اقتصادی که در نواحی پر خطر قرار گرفته‏اند شناسایی گردند، به این منظور با توجه به در اختیار بودن نقشه پهنه‏بندی خطر، نقاط مشترک آنها و مناطق مخاطره‏آمیز درغالب یک نقشه پهنه‏بندی با توجه به نوع فعالیت‏های اقتصادی تهیه می‏گردد. سپس واحدهای تجاری هدف شناسایی می‏شود و میزان آسیب‏پذیری اقتصادی منطقه نسبت به هر کدام از مخاطرات محاسبه می‏گردد. در بخش دیگری از این تحلیل به منظور شناسایی میزان آسیب‏پذیری اقتصادی شهروندان در برابر مخاطرات احتمالی، کارفرماهای عمده در سطح منطقه شناسایی و نقاط مشترک آنها با نواحی پرخطر مشخص می‏گردد. در حقیقت در این بخش فرصت‏های شغلی در معرض خطر شناسایی و برنامه‏های پیشگیری به منظور کاهش اثرات مخاطرات بر اقتصاد خانوارهای ساکن در منطقه، تدوین می‏گردد. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- بخش‏های اصلی اقتصاد کدام است و از چه طریق آنها در برابر مخاطرات (بحران‏ها) آسیب‏پذیر می‏باشند؟
2- کارفرماهای اصلی در کجا مکان‏یابی شده‏اند و از چه طریق آنها در برابر اثرات مخاطرات (بحران) آسیب‏پذیر می‏باشند؟

به بیان دیگر در این مرحله سعی بر آن است تا با شناسایی کاربری‏های فعال اقتصادی آسیب‏پذیر (از دیدگاه حجم مبادلات اقتصادی و تعداد فرصت‏های شغلی) در برابر بحران‏های احتمالی، با استفاده از برنامه‏های پیشگیری و کاهش اثرات بحران راهکارهایی به منظور مقابله با اینگونه حوادث تهیه نمود، تا با حفاظت از بخش‏های اقتصادی به عنوان یکی از مهمترین نیازهای جوامع بشری خسارات وارد بر زیستگاه‏های انسانی را متعادل ساخت.

گام هفتم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل زیست محیطی9 منطقه مورد نظر است. در این مرحله در ابتدا محدوده‏ها و حوضه‏هایی که احتمال خطرات ثانویه10 بعد از بحران در آنها وجود دارد شناسایی می‏شوند، هدف این تحلیل شناسایی موقعیت‏هایی است که در آنها پتانسیل آسیب‏پذیری از اثرات ثانویه زیست محیطی سوانح وجود دارد مانند محدوده‏هایی که در آنها مواد خطرناک نگهداری می‏شوند و در آنها امکان تراوشات خطرناک بعدی نیز وجود دارد. سپس باتوجه به در اختیار بودن نقشه پهنه‏بندی خطر، نقاط مشترک نواحی شناسایی شده و نواحی مخاطره‏آمیز درغالب یک نقشه پهنه‏بندی مشخص می‏گردد. در حقیقت به منظور انجام فعالیت‏های پیشگیری بعدی لازم است محدوده‏های خطر ثانویه، که در پهنه خطر با درصد بالا قرار گرفته‏اند، شناسایی شوند. در بخش دیگر این مرحله موقعیت مناطق زیست محیطی (مانند مناطق حفاظت شده، تالاب‏ها، ذخیره‏گاه‏های زیست کره و غیره) و میزان نزدیکی آنها به محدوده‏های دارای خطرات ثانویه شناسایی و تعیین می‏گردد، تا با توجه به میزان اهمیت این مناطق و میزان آسیب‏پذیری آنها در برابر گونه‏های مختلف سوانح احتمالی، در راستای تهیه برنامه‏های پیشگیری و کاهش اثرات بحران، اولویت‏بندی شوند. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- انبارهای مواد خطرناک در کجا مکان‏یابی شده‏اند و از چه طریق آنها در برابر مخاطرات(بحران‏ها) طبیعی آسیبپذیر می‎باشند؟
2- از چه طریق مناطق طبیعی حساس11 در برابر اثرات ثانویه مخاطرات (بحران) آسیب‏پذیر می‏باشند؟

در حقیقت در این مرحله سعی بر آن است تا با شناخت مناطق زیست محیطی حساس و محدوده‏هایی که احتمال خطرات ثانویه بعد از بحران در آنها وجود دارد، به ارزیابی و اولویت بندی آنها پرداخته شود تا در غالب برنامه‏های پیشگیری و کاهش اثرات بحران راهکارهای لازم در راستای کاهش آسیب‏پذیری این مناطق اتخاذ گردد.

گام هشتم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل فرصت‏های کاهش اثرات (پیشگیری)12 است. در این مرحله در ابتدا محدوده‏های توسعه نیافته شهر و نواحی اطراف آن که در گسترش آینده شهر قرار می‏گیرند شناسایی می‏گردند، سپس باتوجه به در اختیار بودن نقشه پهنه‏بندی خطر، نقاط مشترک نواحی شناسایی شده و نواحی مخاطره‏آمیز درغالب یک نقشه پهنه‏بندی مشخص می‏گردد. در حقیقت در راستای انجام برنامه کاهش اثرات لازم است توسعه‏های آینده شهر در محدوده‏های کم خطرتر و ایمن‏تر انجام شود. سپس این محدوده‏ها با توجه به موقعیت قرارگیری، میزان آسیب‏پذیری در برابر بلایای احتمال و سایر شرایط محیطی منطقه‏بندی می‏شوند. و در نهایت با توجه به طرحهای توسعه‏ای و نیازهای منطقه و تحلیل‏های انجام شده کاربری‏های مناسب و استانداردهای لازم برای محدوده‏های مورد نظر تدوین می‏گردد. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

1- نواحی توسعه آتی شهر کجاها هستند؟
2- به منظور کاهش آسیب‏پذیری آنها در برابر مخاطرات، چه کاربری‏های برای آنها مناسب است؟

به بیان دیگر در این مرحله سعی بر آن است تا با شناخت و هدایت توسعه‏های آتی شهرها و مناطق به سوی نواحی کم خطرتر در برابر مخاطرات، آسیب‏پذیری سکونتگاه‏های انسانی را در برابر اثرات اینگونه حوادث را کاهش داد.  

نتیجه‏گیری:

در این مقاله تلاش شد تا ضمن اشاره کوتاهی به مفهوم پیشگیری از بحران، به تدوین مراحل و گام‏هایی در راستای دستیابی به یک برنامه پیشگیری و کاهش اثرات بحران پرداخته شود. مراحل و گام‏های این برنامه به اختصار مورد اشاره قرار گرفت و در قالب سوالاتی مورد تعریف عملیاتی قرار گرفت. این مراحل چرخه‏ای از گام اول (شناخت مخاطرات12 و بلایای موجود در سطح منطقه و اولویت‏بندی احتمال وقوع هریک از آنها، با توجه به سابقه تاریخی و مطالعات علمی انجام گرفته در تبیین احتمال خطر منطقه) تا گام هشتم (تحلیل فرصت‏های کاهش اثرات (پیشگیری)) را در بر می‏گرفت که به تفصیل به آن اشاره شد.

 

 

1- Hazard Identification
2- Hazard Analysis
3- Physical Analysis
4- Critical Facilities Analysis
5- Social Analysis
6- Special Consideration
7- Economic Analysis
8- Economic Center
9- Environmental Analysis
10- Secondary Hazard Risk
11- Critical
12- Hazard Identification