حوادث صنایع نفت در كشورهای توسعه یافته و در حال توسعه

امیرحسین علمشاهی

 

مقدمه

با مطالعاتی كه در كشورهای توسعه یافته و در حال توسعه انجام گرفته، علل بیشتر حوادث در صنایع نفت ریشه در اشتباه كاركنان دارد. با این وجود تحقیقات بیشتر نشان می‌دهد كه اكثر این حوادث به دلیل تركیب عوامل بسیاری كه اغلب آنها فقدان عوامل انسانی و سازمانی مناسب می‌باشد، رخ داده است. می‌توان چنین نتیجه گرفت كه حادثه‌ای كه دریك سازمان اتفاق می‌افتد، نتیجه عواملی است كه در بخش‌های مختلف این سازمان (انسانی و دستگاه‌ها) با هم تركیب شده‌اند. در بیشتر مواقع، اشتباه و بروز حادثه ناشی از عوامل متعددی است، مانند:

نامناسب بودن محل تاسیسات، پیچیده بودن دستگاه‌های عملیاتی، افزایش بیش از حد ظرفیت، تعمیرات ناقص، تاكید و توجه بی‌مورد فقط به تولید، ضعف آموزش كاركنان، فقدان انگیزه و دانش تجربی، سرپرستی غیرمسوولانه، طراحی ضعیف، الگوبرداری نادرست سازمانی (تقلید از طرح‌های كشورهای دیگر)، سیستم‌های كاربردی مقطعی و حوادث غیر مترقبه طبیعی.

 

تاریخچه

حوادث، آتش‌سوزی‌ها و انفجارهایی كه در صنایع نفت آمریكا اتفاق افتاده، باعث مرگ بسیاری از انسان‌ها شده و میلیون‌ها دلار خسارت برجای گذاشته است. طبق آخرین آمار، از اكتبر 1987 تاكنون، هنگامی كه نشتی گاز هیدروژن فلوراید در پالایشگاه نفت ماراتن تگزاس باعث كشته و زخمی شدن هزاران نفر گردید، صنعت نفت آمریكا یكی از سخت‌ترین دوران‌های عمر خود را پشت سر گذاشته است.

خصوصیت مشتركی كه در سیستم‌های تكنولوژیكی پیشرفته مانند صنایع پتروشیمی و پالایشگاه‌ها به چشم می‌خورد، این است كه عوامل خطرناك و بالقوه (نهانی) در یك مجموعه كوچك و فشرده تحت كنترل عده معدودی نیروی انسانی قرار گرفته‌اند. تاثیر خطاهای انسانی در چنین صنایعی اغلب نه قابل مشاهده است و نه قابل جبران. بنابراین جبران اشتباه بسیار دیر و یا غیر ممكن می‌باشد. حوادث فاجعه انگیر در چنین تاسیساتی كه عوامل انسانی یا طبیعی باعث آن گردیده، موجب ایجاد ترس و وحشت شده و سلامت محیط را به مخاطره می‌اندازد و برای نواحی اطراف و واحدهای مجاور این مناطق و در كل برای كشور زیان‌های فراوانی به بار می‌آورد. حادثه بوپال گواهی براین مدعاست. نشتی متیل آیزوسیانیت در مجتمع پتروشیمی یونیون كارباید در بوپال هندوستان در چهارم دسامبر 1984 باعث كشته شدن تقریبا 3800 نفر و زخمی شدن بیش از دویست هزار نفر گردید. برای پیشگیری از چنین حوادثی در آینده، علاوه بر افزایش سیستم‌های كامپیوتری و اتوماتیك بر روی دستگاه‌ها، كاركنان باید بازدیدهای روزانه منظمی جهت كنترل و نگهداری این سیستم‌ها انجام دهند. بنابراین كاركرد ایمن و هرچه بهتر این سیستم‌های پیشرفته، وظیفه نیروهای انسانی و مدیریت این تاسیسات می‌باشد.

اگر حادثه بوپال را یك حادثه جدا از این صنعت و جدا از دیگر حوادث در نظر بگیریم، كه فقط ممكن است در صنایع پتروشیمی و آن هم در كشورهای روبه توسعه رخ دهد، كاملا در اشتباه خواهیم بود. مشابه چنین حادثه‌ای می‌توانست در هر كشور توسعه یافته‌ای اتفاق بیفتد. در هر حال ما با چنین خطرات تاسف باری در صنعت نفت روبرو هستیم كه اشتباهات انسانی یا اشكال در دستگاه‌ها، عامل بیشتر آنهاست. هدف از این بحث، تشریع این نكته است كه تكنولوژی ساخت بشر می‌تواند نقش بسزایی در ایمنی و عملیات دستگاه‌ها داشته باشد. بنابراین به دنبال دو هدف عمده در این مقاله می‌باشیم:

1- تشخیص و شناسایی علت حوادث

2- ارایه توصیه‌ها و راه‌های جلوگیری از خطاهای انسانی و اشكال در سیستم عملیاتی.

 

علل اصلی حوادث در كشورهای توسعه یافته

طبق آخرین آمار منتشره در ایالات متحده، اشتباهات انسانی علت عمده بیش از 31 درصد از حوادث بوده و دومین عامل مربوط به خرابی یا نقص دستگاه‌ها می‌باشد كه 56 درصد از حوادث را شامل می‌شود. تقریبا 25 درصد از این حوادث در مراحل بارگیری، تخلیه مواد نفتی و هنگام تعمیر دستگاه‌ها رخ داده است.

براساس تحقیقاتی كه بر روی 30 حادثه در صنایع نفت آمریكا انجام گرفته،77 درصد از آنها هنگام كارهای روزمره كاركنان اتفاق افتاده و فقط 23 درصد از این حوادث تحت شرایط خاص واستثنایی بوده‌اند. حدود46 درصد از این حوادث برای كاركنانی رخ داده كه هیچ نوع آموزش ایمنی ندیده بودند و 54 درصد بقیه نیز مربوط به استفاده از ابزار كار نامناسب و كار با دستگاه‌هایی بوده كه دارای نقص بودند.

بنا به گزارش شركت‌های بیمه آمریكایی در نتیجه 465 حادثه آتش‌سوزی و انفجار در صنایع نفت و پتروشیمی بین سال‌های 1960 تا 1977، 279 مورد مرگ و 1727 مورد جراحت رخ داده است. این شركت‌ها با ارایه دلایل زیر، علل حوادث را اینطور مشخص نموده‌اند:

1- تقریبا 26/6 درصد حوادث مربوط به اشتباهات انسانی بوده كه علل آنها نیز عبارتنداز:

الف: عدم وجود برنامه‌های كاری منظم و نحوه كاركرد صحیح دستگاه‌های عملیاتی.

ب: راه‌اندازی و یا از سرویس خارج كردن نادرست دستگاه‌ها و نداشتن آمادگی و برنامه‌ریزی برای كنترل اضطراری دستگاه‌ها.

پ:  برنامه‌های آموزشی ضعیف.

2- علت 20/1 درصد از حوادث مربوط به نامناسب بودن و نقص در ابزار كار و نداشتن مهارت و تجربه كافی در استفاده از آنها بوده است این نواقص و مشكلات عبارتند از:

الف : ارزیابی نادرست شرایط و شرایطی كه منجر به آتش‌سوزی می‌شود.

ب :  نداشتن اطلاعات كافی از تغییرات درجه حرارت یا فشار دستگاه‌ها.

ج :  ناتوانی در تشخیص نیازهای بی‌شمار شرایط عملیاتی.

3- حدود 53/3 درصد از حوادث به دلیل نقص دستگاه‌ها رخ میدهد كه عمده آنها عبارتنداز:

الف : عملیاتی كه از محدودیت‌های طراحی شده فراتر می‌باشد.

ب : كارهای تعمیراتی ضعیف.

ج : نداشتن تجهیزات و وسایلی كه دارای سیستم‌های حفاظتی و ایمنی می‌باشند.

طبق بررسی دیگری كه بر روی 150 حادثه بین سال‌های 1959 تا 1989 انجام گرفته، رقم 5 بیلیون دلار خسارت  برای این حوادث برآورد شده است كه پالایشگاه‌ها با 40 درصد خسارت، بیشترین آمار را به خود اختصاص داده‌اند و صنایع  پتروشیمی با 17 درصد در مكان دوم جای گرفته‌اند. براساس این تحقیق علت 41 درصد از این حوادث، نقص مكانیكی دستگاه‌ها بوده است. علت دیگر حوادث كه در درجه دوم اهمیت قرار داشت، خطاهای انسانی بوده كه 19 درصد را شامل می‌شد. دلیل حوادث دیگر به ترتیب عبارت بود از:

نقص سیستم‌های عملیاتی (10%) عواقب غیرمترقبه طبیعی (5%) اشتباه در طراحی (4%) و خرابكاری یا آتش‌سوزی عمدی ( 4%). بنابراین بیشتركارشناسان بر این باورند كه به جز عواقب غیرمترقبه طبیعی مانند زلزله، اشتباهات انسانی باعث بروز بیشتر حوادث و خسارت‌ها می‌باشد.

 

علل اصلی حوادث در كشورهای در حال توسعه

در مقایسه با آمریكا و دیگر كشورهای توسعه یافته غربی، كشورهای در حال توسعه حوادث یا خسارت‌های مشترك یا مخصوص به خود را دارا هستند. با تحقیقاتی كه بر روی یكصد حادثه در جهان انجام گرفته، 43 مورد آنها در پالایشگاه‌های نفت اتفاق افتاده كه 5 مورد از این حوادث در كشورهای در حال توسعه به وقوع پیوسته است. (دو حادثه در پالایشگاه‌های ونزوئلا و سه حادثه در پالایشگاه‌های هندوستان، كویت و برزیل). خسارت مالی این پنج پالایشگاه  151.396.000 دلار  بوده، در حالی‌كه دیگر حوادث مشابه در 38 پالایشگاه دیگر در كشورهای غربی فقط خسارتی حدود 3.966.100 دلار بر جای گذاشته است.

همانطوری‌كه ملاحظه می‌شود خطاهای انسانی و خسارت‌های ناشی از آن در كشورهای در حال توسعه بیشتر از كشورهای توسعه یافته می‌باشد. این نتیجه‌گیری را یك شركت هندی از روی تحقیق در حوادث صنعتی بدست آورده است و بنا به یافته‌های آماری این شركت، خطاهای انسانی عامل بیش از 70 درصد از این اتفاقات بوده است. واضح است كه ایمن بودن و كاركرد صحیح چنین سیستم‌های پیشرفته‌ای در این كشورها به مراتب مهمتر از كشورهای پیشرفته است؛ به این دلیل كه این تكنولوژی، یك تكنولوژی وارداتی از كشورهای پیشرفته به كشورهای در حال توسعه می‌باشد. در نتیجه، حوادث صنعتی منجر به مرگ در كشورهای در حال توسعه رخ می‌دهد. همچنین در ده سال اخیر بیشتر حوادثی كه خسارات جدی بر جای گذاشته‌اند، در تاسیساتی اتفاق افتاده كه در این كشورها نصب گردیده است.

ناگفته پیداست كه كشورهای در حال توسعه نیز مانند كشورهای توسعه یافته گرفتار عواقب حوادث غیرمترقبه طبیعی همچون زلزله، سیل و طوفان هستند. با این وجود، میزان آمادگی و مقابله با چنین حوادثی در این كشورها به پیشرفتگی و گستردگی كشورهای غربی نیست. زلزله و طوفان قسمت‌های آسیب‌پذیر تاسیسات نفتی را مورد تهدید قرار می‌دهد و اگر آمادگی وجود نداشته باشد و پیشگیری از چنین حوادثی صورت نگیرد، خطرات و حوادث بسیاری به بار خواهد آورد. مثلا زلزله كشور كاستاریكا در 22 آوریل 1991 باعث انفجار مخازن بنزین و مواد شیمیایی در پالایشگاه‌ها و واحدهای تولید مواد شیمیایی شد. آتش و ابرهای سمی حاصل از آتش‌سوزی مواد شیمیایی، منطقه وسیعی را پوشانده بود و نفرات این واحدها كه آمادگی رویارویی با چنین حادثه‌ای را نداشتند نتوانستند كاری از پیش ببرند.

گفته می‌شود این حوادث بستگی به شرایط بسیاری دارد كه در وضعیت عادی محیط كار اتفاق می‌افتد. رفتار كاركنان متاثر از تصمیمات آگاهانه‌ای است كه توسط طراحان یا مدیران گرفته می‌شود. بنابراین خطا و حوادث به وقوع پیوسته، در مقیاس بزرگ، در نتیجه عوامل بسیاری از قبیل طراحی‌های نادرست محل كار، پیچیدگی فرآیند، ظرفیت كاری نامتعادل، شرایط ناایمن، تعمیرات ناقص، توجه بیش ازحد به تولید، آموزش غیر موثر، نبودن انگیزه كافی و دانش تجربی، سیستم‌های مدیریتی غیر مسوول، طراحی ضعیف، ساختارهای سازمانی نامنطبق و سیستم‌های جوابگویی نامناسب و ... به وقوع می‌پیوندد.

 

نتیجه‌گیری

واضح است كه در كشورهای در حال توسعه نسبت به كشورهای توسعه یافته، مسوولیت بسیار سنگینی بر دوش مدیریت در ارتباط با مسایل ایمنی گذاشته شده است. دلایل این امر می‌تواند چنین بیان شود.

1-  بیشتر نیازهای فن‌آوری صنایع نفت در كشورهای در حال توسعه، طبیعتی انتقال یافته و واگذار شده دارند.

2-  اطلاعات و منابع مرتبط با ایمنی كه قابل اطمینان و معتبر باشند و بصورت یكسان و مشترك در صنایع نفت از آن استفاده شود، بسیار كم است.

3-  عملكرد و سوابق ثبت شده نسبتا كمی در خصوص ایمنی صنایع نفت در كشورهای در حال توسعه وجود دارند.

 

منبع: 

1- The first International Conference On Health, Safety & Environment,11-14 November 1991- Netherlands.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه