محاسبه هزینه مرگ‌های ناشی از حوادث کار با استفاده از سرمایه انسانی

دكتر ایرج محمدفام و حمیدرضا ذكایی

 

مقدمه:

پس از پایان جنگ جهانی دوم، مفهوم سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی گسترش یافت و روشن شد كه سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی، بازگشت سریع سرمایه را بدنبال دارد (موشكین،1962). امروزه اغلب اقتصاددانان نیروی انسانی را بعنوان ثروت ملی می‌دانند و معتقدند با نیروی انسانی باید مشابه سرمایه رفتار نمود. میلتون فریدمن (برنده جایزه نوبل در 1976) معتقد است كه ثروت كل شامل انواع منابع، درآمدها و خدمات بوده و یكی از این منابع درآمدی، قدرت تولیدی نیروی انسانی می‌باشد. از همین رو مهارت، توانایی، معلومات و سلامت هر فرد در واقع بمثابه دارایی و ثروتی است كه در اختیار اوست و همانطور كه دارایی را با توجه به بازدهی آن در فعالیت‌های اقتصادی بكار می‌اندازند باید از مهارت، استعداد و معلومات تخصصی نیز بگونه‌ای در فعالیت‌های اقتصادی استفاده كرد كه بازدهی توجیه‌پذیری را بر اساس معیارهای اقتصادی دارا باشد. در مقابل عده‌ای دیگر معتقدند كه اگر با انسان مانند یك سرمایه فیزیكی برخورد شود، نادیده انگاشتن شخصیت انسانی او و تنزل دادنش به سطح یك ماشین ساده است.

گروهی از صاحبنظران این روش‌های اقتصادی را یادآور دوران برده‌داری می‌دانند كه انسان‌ها در بازارهای برده فروشان خرید وفروش می‌شدند. از نظر اقتصاددانان انسان‌ها در روند تولید، عاملی در كنار دیگر عوامل محسوب می‌شوند كه كارآفرین اقتصادی با محاسبه تمام امور مربوط به تصمیم‌گیری و ریسك‌پذیری، نسبت به سرمایه‌گذاری یا عدم سرمایه‌گذاری روی آن تصمیم می‌گیرد. سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی نه تنها دارای هزینه و درآمد پولی برای خود فرد است بلكه نوعی بازدهی نیز برای اجتماع دارد. یعنی سلامت یا آموزش دارای پیامد خارجی مثبت برای جامعه است. بعبارت دیگر منافع ناشی از سرمایه انسانی افزایش درآمد سایر مردم و نیز افزایش درآمد برای نسل‌های آتی را بدنبال دارد. لذا ضروری است در بررسی بازدهی سرمایه‌گذاری روی انسان‌ها، نرخ بازدهی ترجیح زمانی و همچنین نرخ بازدهی اجتماعی با هم در نظر گرفته شوند.

با این وجود ارزش گذاری اقتصادی انسان و قیمت‌گذاری روی زندگی آدمی كاری است كه طی سه دهه اخیر با استفاده از روش‌های جدید بارها انجام پذیرفته است (بلوم كویست،2000).

هر فرد برای اینكه بعنوان نیروی كار در جامعه مشغول شود آموزش‌های خاصی را فراگرفته و پس از كسب تجارب لازم به كار گمارده می‌شود. هزینه آموزش و كسب تجربیات توسط خود فرد یا اجتماع پرداخت خواهد شد و پس از این سرمایه‌گذاری  فرد معمولا 30 سال بكار مبادرت می‌ورزد. خروج زود هنگام نیروی كار فعال در اثر حوادث و یا بیماری‌های شغلی برای جامعه خسارات پیدا و پنهان  در بر دارد. شكل 1 این مساله را نشان می‌دهد. سن شروع بكار در ایران 16 سال بوده و برابر مقررات تامین اجتماعی، فرد حداكثر در سن 65 سالگی از شمار نیروی كار خارج شده و دوران مشاركت اقتصادی وی خاتمه خواهد یافت.

 

                                                                                        

 

شكل 1- میزان مشاركت اقتصادی فرد در طول زندگی وی

 

همانگونه که ذکر شد هر علتی كه مانع از مشاركت اقتصادی فرد در سنین فعالیت بشود، یك عامل مضر بوده و باید برطرف شود. بیماری‌ها از این دسته هستند. مرگ زودرس، نابهنگام و غیر قابل پیش‌بینی، یك عامل بسیار موثر بر كاهش مشاركت اقتصادی فرد می‌باشد. مرگ نیروی فعال جامعه منجر به كاهش پتانسیل تولید می‌شود كه این پتانسیل تولید دارای یك ارزش اقتصادی معین است. لازم است توجه شود که تولید در اینجا صرفا مفهوم صنعتی ندارد بلكه هر خدمتی (چه در بازار كار و چه در خانواده) تولید بوده و مرگ زودرس عامل كاهش پتانسیل تولید آن خدمت خواهد شد.

 

تخمین هزینه مرگ زودرس

بنا به اعتقاد بسیاری از محققان دو روش كلی و عمده برای تخمین هزینه مرگ زودرس وجود دارد:

1- روش سرمایه انسانی (HCM1)

2- روش تمایل به پرداخت (WTP2)

هر دو دارای مزایا و معایبی هستند؛ لیكن استفاده از HCM بیشتر رایج است.

در روش WTP میزان پولی كه یك فرد حاضر است بابت كاهش ریسك مرگ خود بپردازد مشخص شده و بدین وسیله ارزش مرگ و زندگی فرد را می‌توان تخمین زد. مهمترین مزیت روش WTP اندازه‌گیری رجحان فرد ذینفع است. اما معایب قابل ذكر آن روایی و اتكا آن به سطح درآمدی است.

در روش HCM ارزش‌گذاری ضایعاتی كه از مرگ زودرس برای كل اقتصاد حاصل می‌شود، مد نظر قرار می‌گیرد. فرد با تولید، كسب درآمد و مصرف در جامعه نقش‌های اقتصادی ایفاء می‌كند. لذا با محاسبه تولید یا درآمد یا مصرف می‌توان میزان تاثیر فعالیت‌های اقتصادی هر فرد را برآورد كرد. البته این كار با در نظر گرفتن تعداد سال‌های باقیمانده و اعمال یك نرخ تنزیل معقول3 باید تعدیل شود. این كاری است كه شركت‌های بیمه‌ای با برقراری بیمه عمر تقریبا آنرا انجام داده و بر اساس میزان درآمدی كه فرد اعلام می‌كند مقدار حق بیمه عمر را معین می‌كنند. شركت‌های بیمه‌ای این كار را بطور خلاصه در سه مرحله انجام می‌دهند:

 

1- تعیین متوسط درآمد سالیانه فرد از سن فعلی تا سن بازنشستگی.

2- تعیین رقم‌هایی كه باید از درآمد كسر شوند مثل مالیات وكسر آن از درآمد.

3- تعیین ارزش‌های حال مقادیر حاصل با استفاده از یك نرخ بهره منطقی.

 

در روش HCM، سرمایه انسانی همان پتانسیل درآمدی فرد بوده و ارزش زندگی انسان تقریبا معادل درآمد فرد در طول زندگی‌اش می‌باشد. در این میان بسیاری از بررسی‌های انجام شده حاكی از این مطلب است كه ارزش زندگی افراد با هوش‌تر با تحصیلات بیشتر و سالم‌تر بیشتر بوده و مرگ زودرس آنان هزینه بیشتری برای جامعه ایجاد می‌كند. ولی بعلت سختی محاسبه باید یك متوسط قیمت در نظر گرفت. لیكن مسلم است كه ارزش زندگی یك شهروند معمولی با افرادی كه خدمات آنان برای نسل‌های بعدی هم باقی می‌ماند برابر نمی‌باشد. یكی از نقاط ضعف در روشHCM این است كه برای فرد پس از سن بازنشستگی (مثلا65 سالگی) ارزش اقتصادی قایل نشده و برای افراد جوان‌تر در این مدل قیمت بیشتری در نظر گرفته می‌شود.

هر مرگ یا جراحت یك هزینه است. برای مثال پروفسور فرناند مارتین با این نظر و با استفاده از ارزش گذاری اقتصادی زندگی انسان در «طرح توجیه طراحی دوباره بزرگراه‌ها» این مورد را برای وزارت ترابری كانادا به انجام رسانید. بر اساس مطالعات او هر مرگ 5/2 میلیون دلار، هر جراحت جدی 66000دلار و هر جراحت ساده 25000دلار هزینه بدنبال داشته است. او در پژوهش خود بدنبال ارایه یك پاسخ اقتصادی و منطقی به این سوال بود كه «آیا انجام كارهای عمومی كه هزینه‌های اجتماعی میلیون دلاری دارند و نتیجه آنها صرفا نجات جان یك یا دو نفر در سال است توجیه پذیرند؟» پاسخ او در انتهای تحقیق این است كه بستگی به ارزش اقتصادی انسانی دارد كه بالقوه نجات می‌یابد.

آنچه مسلم است این حقیقت می‌باشد كه زندگی، مرگ و سلامت دارای قیمت و ارزشی است و با پیشرفت بشر و گسترش ابزارهای در دسترس او، این قیمت‌گذاری دقیق تر شده است. با همه پیشرفت‌های انجام شده هنوز قیمت گذاری روی درد، رنج، اندوه، غصه فرد و اطرافیانش كه ناشی از بیماری یا مرگ باشد امكان پذیر نمی‌باشد. قیمت‌گذاری روی مرگ، زندگی، سلامت و بیماری انسان حداقل دارای دو مزیت بزرگ می‌باشد:

1- تخمین صدمات وارده بر انسان یا جامعه بشری را ممكن می‌سازد،

2- امكان تخصیص منابع را برای بخش‌های مختلف امكان‌پذیر می‌كند(پروفسور آبلسون).

 

روش‌های تخمین هزینه مرگ زودرس  با استفاده از رویكرد انسانی

برای تخمین هزینه مرگ زودرس یا زندگی انسان با استفاده از رویكرد سرمایه انسانی روش‌های مختلفی وجود دارد که برای نمونه می‌توان به روش‌های زیر كه همگی از روش‌های HCM هستند اشاره کرد:

 

  • تولید آتی4  
  • تصمیمات اجرایی5
  • ترجیحات مصرف كننده6
  • احكام قضایی7
  • بیمه عمر8

 

در بررسی انجام شده دیگری برای تخمین هزینه مرگ زودرس با استفاده از رویكرد انسانی روش‌های زیر توصیه شده است:

 

  • تولید ناخالص كاهش یافته9
  • كاهش مصرف10

 

مهمترین نقیصه روش‌هایی چون تولید ناخالص از دست رفته و کاهش مصرف یا تولید آتی، آن است كه ارزش یك فرد را با بازنشسته شدن او برابر صفر می‌داند در حالی كه جامعه و خانواده آنان حاضرند برای نگهداری او هزینه كنند. اما این روش‌ها ساده، شفاف، معتبر و دارای روایی هستند. برای استفاده مطلوب از روش‌های ذكر شده باید تعداد سال‌های كاهش یافته بر اثر مرگ زودرس با یك نرخ تنزیل مناسب تعدیل شوند كه برای افزایش دقت نباید تعداد سال‌های مورد بررسی خیلی زیاد باشد.

بر اساس مطالب فوق به نظر می‌رسد استفاده از روش كاهش درآمد در رویكرد سرمایه انسانی برای تخمین هزینه مرگ زودرس مناسب باشد. برای این منظور باید تعداد سال‌های باقیمانده تا بازنشستگی را از زمان مرگ زودرس محاسبه كرد و با یك نرخ تنزیل مناسب و معقول مجموع دستمزد بالقوه قابل دریافت را محاسبه نمود. رقم‌های حاصل را می‌توان یك تخمین خوش بینانه از هزینه ناشی از مرگ زودرس دانست.

 

منابع:

  1. سبحان، حسن، اقتصاد كار و نیروی انسانی، سمت، تهران. 1372.
  1. www.nida.nih.gov
  2. www.who.dk/document

 

 ****

 

1- Human Capital Method

2- Willingness To Pay

3- Discounting Rate

4- Future production

5- Administrative decisions

6- Consumer preferences

7- Court awards

8- Life Assurance

9- Gross production loss

10- Consumption loss

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه