پیاده ­رو های استاندارد و انواع سنگفرش

 

پیاده ­رو های استاندارد و انواع سنگفرش

 

نسرین مرادی مجد

دانش آموخته كارشناسی ارشد علوم محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان

 

مسیرهای پیاده را می­توان به عنوان راه ­هایی که به دور از معابر سواره بوده و طیف وسیعی از کاربران شامل عابرین، دوندگان، دوچرخه سواران و ... از آن استفاده می­کنند، تعریف نمود (سازمان برنامه ‏ریزی منطقه ای سن دیه گو، 1388). پیاده راه­ ها، معابری با بالاترین حد نقش اجتماعی هستند که در آن­ها تسلط کامل با عابر پیاده بوده و از وسایل نقلیه موتوری تنها به منظور سرویس­ دهی به زندگی جاری در معبر استفاده می­شود. پیاده راه‏ ها ابزاری برای فعالیت جمعی به خصوص در ارتباط با اقتصاد شهری، کیفیت محیطی و سلامت اجتماعی­اند.(پاکزاد، 1384). برنامه­ریزی و ایجاد پیاده­راه ­ها دارای مزایایی است که از آن جمله می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

-  افزایش حضور پیاده در شهرها به افزایش تعامل میان شهروندان و شهر کمک می­کند.

 

-  در بسیاری موارد کاهش تعداد وسایل نقلیه موتوری در نواحی مرکزی شهرها با هدف بهبود کیفیت محیط شهرها انجام می­گیرد و خود موجب کاهش آلودگی­های محیطی صوتی و آلودگی هوا و همچنین حفاظت نواحی تاریخی و بناهای ارزشمند معماری می­ شود. چنین اقدامی در عین حال مشوقی است برای ساکنان منازل و واحدهای تجاری خدماتی منطقه تا خود به بهبود کالبدی محیط شان بپردازند.

 

- از دیگر مزایای این حرکت افزایش ایمنی پیاده و بهبود خدمات در شهرهاست. تاثیر اجتماعی ایجاد پیاده­راه­ ها در مجموع مثبت و سازنده است، چرا که تمامی سنین و اقشار اجتماعی را به صحنه شهر جذب می­کند و امکان فعالیت­های متنوعی را در فضاهای عمومی شهری به شهروندان می­دهند(حسینیون، 1383).

 

عرض مناسب پیاده ­رو با توجه به تراکم جمعیت، نوع محور و میزان رفت و آمد هر منطقه ایجاد می­شود .شیب طولی-عرضی پیاده­ رو، که برای جلوگیری از جمع شدن آب­های سطحی است باید مناسب باشد تا باعث هدایت آب­ های سطحی به جوی­ های کنار شود. پوشش کف باید با استفاده از مصالح با عمر بالا ساخته شود. اگر چه استفاده از کف وش­ها در معابر به نوع بهره­ برداری از پیاده­روها بستگی دارد، اما در مجموع از مواد و مصالح مناسب برای کف­سازی معابر به جای آجر جالیزی اشاره کرد .چرا که بیشتر تاسیسات شهری در کف پیاده ­روها قرار دارند و در صورتی که نیاز به کندن معابر باشد، این نوع از مصالح به راحتی قابل برداشتن و کارگذاشتن است. در واقع نوع مصالح و کفپوش این معابر باید به گونه ­ای باشد که سطح آن کاملاً صاف بوده و پستی و بلندی نداشته باشد و در فصل زمستان نیز لیز و لغزنده نباشد و در تابستان بر اثر گرمای آفتاب، داغ و سوزان نشود .

 

همچنین براساس ضوابط شهرسازی پلکان ساختمان­ها نباید داخل پیاده­روها تجاوز کند طوری که مانع عبور عابران پیاده شود، علاوه بر این فاصله سطح پیاده­ روها از خیابان نیز دارای استانداردهایی است که متاسفانه در بسیاری از معابر شهری رعایت نشده است. ضمن اینکه برای اتصال پارکینگ­ها به خیابان­ها باید سطح شیبداری تعبیه شود که حرکت خودروها در آن امکان­پذیر باشد اما به علت محدودیت فضا معمولا این سطح را از وسط پیاده­ رو آغاز می­کنند که براساس ضوابط شهرسازی ممنوع است. باید توجه داشت که عرض مفید پیاده ­رو آن قسمتی است که افراد در آن به راحتی در حال رفت و آمد هستند. هر فرد به طور معمول به اندازه 0.3 متر از کنار دیوار فاصله می­گیرد. پس این 0.3 متر جزء عرض مفید پیاده ­رو نیست و از فضاهای مرده به حساب می­ آید. در صورتی که پیاده­رو در کنار مغازه ­های تجاری باشد ، باید 0.5 متری هم برای افرادی که به تماشای ویترین مغازه­ ها می­ پردازند، به عرض مفید پیاده ­رواضافه کرد. موانع در پیاده­روها مثل درخت­ها، پارکومترها، شیر آتش نشانی و سطل زباله و ... نیز حدود 0.6 متر از عرض مفید پیاده ­رو می­ کاهد(آقایی، 1391).

 

استفاده از سنگ فرش در شهرهای دنیا، در حال گسترش است. زیرا هم زیباتر وهم کم هزینه­تر است. ولی به مراقبت بیشتری نیاز دارد. با توجه به نوع استفاده از هر مکان پیاده­ رو اگر سنگ فرش هم تغییر کند، زیبایی آن چند برابر می­شود. مثلا در محل نشستن، مدخل عبوری مغازه­ ها، مکان توقف و انتظار، محل رسیدن به تقاطع­ها (برای هشدار به پیاده­ ها) و... هر کدام دارای سنگ فرشی متفاوت باشند. ولی هماهنگی بین آنها نباید فراموش شود. در زمانی که نیاز به پیاده ­روی موقتی باشد (در مکان­ های توسعه شهری) بهتر است که از سنگ فرش استفاده شود. زیرا هم ارزانتر است و هم در هنگام ساخت پیاده روی اصلی و دائمی، راحت­تر کنده خواهد شد. پیاده ­روهای عصر جدید در آمریکا و کانادا معمولا بتنی هستند، درحالی که سنگفرش، آسفالت، آجر، سنگ، تخته سنگ و به طور روز افزونی کف پوش های لاستیکی بیشتر در اروپا متداول هستند. مواد اولیه مختلفی وجود دارند که بعضی از آنها بیشتر و بعضی کمتر دوستدار محیط زیست هستند.

 

به طور مثال pumice-based trass زمانی­که به عنوان یک پوشش به کار می­رود نسبت به بتن سیمانی پرتلند و یا مواد اولیه ­ای که بر پایه نفت قرار دارند مثل آسفالت و یا سنگفرش­ هایی که قیر به آنها نفوذ پیدا می­کند انرژی کمتری مصرف می­کند. راه ­های چندمنظوره که در کنار جاده­ ها قرار دارند بعضی اوقات از موادی ساخته می­شوند که از بتن نرم­ترهستند مثل آسفالت. در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، پیاده­روهای چوبی در بعضی محله­ های امریکای شمالی رایج بود. آنها هنوز هم در سواحل تاریخی و در مناطق حفظ منابع طبیعی برای حفاظت از زمین زیرین و اطراف آن که به آن تفرجگاه­های کنار ساحل گفته می­شود نیز یافت می­شود (گروه مهندسی عمران 118،1393).

 

بکارگیری مصالح مشابه و هماهنگ می­تواند نقش مهمی در منسجم نمودن منظر خیابانی ایفا کند و علامت مشخصه ­ای برای یک شهرک و یا شهر دهد. سنگفرش همچنین می­تواند یک حس امتداد بین قسمت­ های گوناگون بوجود بیاورد، بخصوص در جایی که یک نوع مصالح ساختمانی در حاشیه ­ها و کانال­ ها بکار رفته است. سنگفرش می­تواند یک زمینه طبیعی و ساده یا پیچیده و غنی باشد به گونه­ ای که توجه بیننده را بخود جلب کند، می­تواند نقطه عطفی بوجود آورد و یا محیطی شاد و رنگارنگ را خلق کند، یا حتی برای جلوی درب یا یک نقطه تلاقی نقش یک قالیچه را داشته باشد. هماهنگی در تغییر رنگ و بافت می­تواند به پروژه تنوع بخشیده، آن را غنی­ تر کند و مفهومی از انداره و حجم بوجود آورد(صدف، 1390). با مجموعه­ای از عناصر مانند رنگ و عناصر مصنوع می­توان ماهیت محیط را تغییر داد و به فرم­ ها و نظام­ های جدید دست یافت. نظام ­های سنتی سنگفرش براساس طرح ها و مصالح آزمایش شده ­ای بوده ­اند که می­بایست باز شناخته شوند. استفاده مجدد از عناصر سنگفرش­های قدیمی و آمیختن کهنه و نو می­تواند فورا به یک ناحیه تازه سنگفرش شده قوام بخشد. همواری یا نا همواری ها در سطح سنگفرش می­تواند به نوع حرکت عابرین بستگی داشته باشد.

 

طرح ­های برجسته برای محل توقف اشخاص که در آن نیمکت ­ها ویا تابلوهای اعلانات وجود دارند مناسب هستند. حتی سطح صاف و هموار برای پیاده­ روها و یا در امتداد مسیرهای تعیین شده کارایی دارند سنگفرش­های برجسته مثل سطوحی که سنگریزه ­های آن بصورت برآمده بوده و یا دارای شیار می­باشند این ترکیب­ها لغزنده نمی­باشند و جهت خروجی­ های شیب­دار و همچنین اماکنی که در معرض ریزش آب هستند و یا خطر سقوط از آنها وجود دارد (مثل سکو­ها)توصیه می­شوند. جهت راهنمایی و کمک به افراد نابینا معمولا توصیه می­شود که در تقاطع­های عبور عابرین و مناطقی که به­ دلیل وجود جداول سنگفرش ­ها اختلاف سطح دارند از سطوح هشداردهنده استفاده شود. برای انصراف عابرین از عبور، تقلیل سرعت وسائل نقلیه، می­توان از سنگفرش ­های ناهموار ازقبیل ریگ­ ها و قلوه سنگ­ها استفاده کرد .محیط­های بزرگ را می­توان با استفاده از قلوه سنگ یا آجر تزیین کرد. این مواد را می­توان برای خط­کشی یاحاشیه­گذاری سطوح یا سکوهای داخلی بکار برد. همچنین در تناسب با محیط باید در نظر گرفت که مثلا  ابعاد و اندازه­های درشت سنگفرش، برای میدان­های وسیع و اماکن تجمع و سخنرانی و غیره ...حال آنکه ابعاد و اندازه ­های ریز برای کوچه‏ها، معابر باریک و حیاط ­های محصور مناسب هستند. به اثرات رنگ در موقع انتخاب مواد می­بایست توجه کرد. رنگ­ های روشن نور را منعکس کرده و باعث خیرگی می­شود .رنگ­های تیره، حرارت را جذب کرده و ممکن است موجب جابجائی واحدهای سنگفرش گردند. رنگ­های مات و تیره می­تواند لکه­ های روغن و غیره را استتار کنند. هنگامی­که محیط سنگفرش شده شامل درختانی نیز باشد، می­بایست خلل و فرجی در مصالح پیش ­بینی شود.

 

برای مثال ریگ به هوا و آب اجازه رسیدن به ریشه درختان را می­دهد در حالی­که مواد آسفالتی یا بتونی معمولا سطوح غیرقابل نفوذی را تشکیل می­دهند. اگرمواد غیرقابل نفوذی انتخاب شوند محفظه ­ای به مساحت حداقل یک مترمربع را می­بایست در پیرامون هر درخت باز گذاشت. این محفظه را می­توان با یک شبکه پوشاند تا سنگفرش به صورت ممتد و هموار باقی بماند .عموما وقتی که آب از لا به لای خاک عبور می­کند برای درختان مفیدتر است تا وقتی که به جوی سرازیر می­شود. بنابراین سطح سنگفرش قابل نفوذ مطلوب­تر است. منافع دیگر نفوذ آب در سطح زمین را می­توان تقلیل آب­های جاری حاصل از بارندگی و نیاز کمتربه آبیاری دانست. سنگفرش باید به گونه­ای طراحی شود که از همه طرف شیب کافی داشته باشد، بصورتی که این شیب­ ها یک مکانیزم آبزدایی را بوجود آورند. ضمنا جوی­ها یا آبروهایی را می­توان در حواشی سنگفرش تعبیه کرد تا آب­های سطحی را خارج کند. زاویه شیب­ها را نسبت به مصالح و مواد منتخب تعیین می­کنند، ولی این تناسب بین1:40 و 1:80می­باشد .اگر ازماندن آب در سطح سنگفرش جلوگیری به عمل نیاید باعث تغییر رنگ سنگفرش و لغزندگی آن می­شود. می‏بایست این شیب­ها به گونه­ ای طراحی شوند که عاری از پستی و بلندی محسوس بوده و باعث بوجود آمدن سطحی ناموزون و مواج نگردند.

 

مصالح و مواد برای ساختن معابر فراوان متعدد بوده از معروف­ترین مصالحی که به کار رفته می­شود می­توان سنگریزه و شن، مواد یکپارچه مانند آجر، سنگ و در آخر بتن و آسفالت را نام برد.

 

  • سنگریزه: از فراوان­ترین و متنوع­ترین از نظر اندازه و شکل و رنگ و ارزان­ترین مصالح در ساخت گذرگاه‏ هاست. این مواد بصورت طبیعی مدور و صاف و همچنین در قطعات و دانه­ های خرد شده و تیز و زاویه­دار تهیه شده و در دسترس است. از مزایای آنها نفوذ آب معابر به لایه ­های زمین وجلوگیری از فرسایش و حرکت سیلاب­ های سطحی است. آزاد بودن دانه­ ها و نیاز به مصالح  موادی نظیر سیمان، جدار فلزی و چوب­ های ضخیم به منظور نگهداری آنها در سطح زمین، مشکل بودن برف­روبی از سطح آنها در زمستان و عدم امکان استفاده از آنها در سطوح شیب­دار با شیب تند و اشکال در حرکت عابرین خصوصا معلولین از معایب آنها محسوب می­شود. اما علی­رغم این معایب استفاده از ان به عنوان یک ماده طبیعی و مقایسه نظری آن با سایر مصالح در کنار همدیگر را نمی­توان انکار کرد. معایب بالا با استفاده از سنگریزه به اندازه نخود که به وسیله چسب اپوکسی به هم متصل گردیده و با منافذ خلل و فرج برای نفوذ آب به تحت­الارض تقریبا رفع گردیده و می­توان از این­گونه سنگریزه ­ها در معابر فضای سبز استفاده نمود. استفاده از سنگریزه در گذرگاه­ ها کاربردی دوگانه دارد. سطوح آن از نظر بیننده نه به سختی و خشنی سنگ و بتن است و نه به نرمی چمن و گل اما در هر صورت رهگذر آن را می­ پسندد.

 

  • خرده چوب: خرده چوب یا پوست درختان که در کارخانه­ جات بصورت جیپس در آمده­ اند و به ­علت داشتن بافتی نرم می­تواند پوشش خوبی برای گذرگاه ­ها باشد و خشنی حاصل از سنگ و بتن را در باغ جبران کند، به­ علت تلاطم در سطح و عدم شکل­ پذیری صحیح اصولا در باغ ­های رسمی مورد استفاده قرار نمی­گیرد و همخوانی آن با چوب و اتحاد سریع با گونه بافت­ ها در سطوح جنگلی و درختانی که تنه ­های کلفت دارند استفاده زیاد­تری دارند.

 

  • تخته چوب: مناسب­ترین جنس مصالح از لحاظ نزدیکی به طبیعت می­باشد. به لحاظ خصوصیات گرم خود می‏تواند محیطی آرام و دلپذیر در باغ ایجاد کند. با الوار می­توان هر طرحی و به هر وسعت و تنوع به اجرا در آورد. تخته در مکان­ هایی که کاربری دیگر مصالح ساختمانی مشکل است به آسانی بکار می­رود. نسبت به بقیه مصالح بسیار سبکتر است. در شیب‎ها که بالا بردن مصالح سخت است و یا وزن مصالح ممکن است بر ستون­ها فشار بیاورد بسیار مناسب است. بهترین راه برای شکستن شیب و تراس­ بندی کار با چوب است. به علت پایین بودن درجه حرارت چوب نسبت به بقیه مصالح خصوصا آهن محیط مساعدتری برای بالا رفتن گیاهان بالارونده ایجاد می­کند.

 

  • آجر: یک قطعه ساختمانی با اندازه ­های استاندارد است که از موتد غیر زنده تشکیل شده و بوسیله حرارت یا اعمال شیمیایی سخت شده است. به سه نوع رسی، سیمانی و ماسه آهکی تقسیم می­شوند. بسته به اینکه کدام سطح آجر نمایان و در چه جهتی قرار داشته باشد به آن راسته، کله و هره می­گویند. آجرهایی که در معابر بکار می­روند را باید طوری چید که خطوط ممتد عمود بر خطوط دید ما باشند و نه در امتداد آن. برای ایجاد شکل­ های راست گوشه بسیار مناسب است اما شکل­های مدور و دایره­­ ای در صورتی­که شعاع آنها زیاد باشد و احتیاج به بریدن آجر و ایجاد اتصالات نامطلوب نباشد امکان­پذیر است. منظم بودن و یکنواخت بودن رنگ­ها در کفپوش­ها و آجرهای طرح­دار برای محوطه­ های بزرگ با طرح­های متنوع، نو و موج دار ساختن رنگ­ ها و اندازه ­های متنوع در آنها مزایایی است که در ایجاد طرح­ های مشکل و پیچیده طراح را یاری می­کند.

 

  • سنگ: قطعات سنگ بهترین مصالح برای کفپوش محوطه­ ها هستند. در صورتی­که سنگ­ها فاصله­ دار بکار روند با توجه به شرایط مساعد محیطی برای رشد گیاهانی مانند خزه­ها و جلبک­ ها منظره جالبی به محوطه می­دهند.

 

  • ماسه: در بعضی محل ­ها می­توان از ماسه به عنوان کفپوش استفاده کرد. به عنوان مثال در زمین­ های بازی کودکان، نواحی ساحلی و در محل­ هایی که مخصوص نشستن طراحی شده و برای پیاده­ روی سریع از آن استفاده نمی­شود. ماسه گرم است و فضا را غیررسمی جلوه می­دهد.

 

  • بتن وآسفالت: بتن در اصطلاح مصالح ساختمانی به معنی ماده ساختمانی مقاومی است که از اتصال مجموعه ­ای از سنگدانه­ های ریز و درشت توسط یک ماده سیمانی حاصل می­شود. بتن قیری که ماده چسباننده آن قیر می­باشد در ایران به آسفالت مشهور است. امروزه آسفالت رایج­ترین کفپوش معابر و گذرگاه­های ماست. در صورت زیر سازی مناسب آسفالت عمر طولانی و با کیفیتی خواهد داشت. قالب­ های پیش ساخته بتنی نیز می­تواند به عنوان کفپوشی زیبا و مناسب و سریع بکار برود(قاسمی پور،1387).

 

منابع

1- آقایی، ابوطالب، 1391. استانداردهای کارشناسان شهرسازی برای ساخت پیاده رو،http://tarrahifazayesabz.blogfa.com/post-17.aspx.

2- پاکزاد، جهانشاه ، 1384. تأملی بر مفهوم شهر درایران. اندیشه ایرانشهر، شماره 6 زمستان.

3- حسینیون، سولماز، 1383. مقدمه ای بر طراحی پیاده راه ها، شهرداریها.

4- سازمان برنامه ریزی منطقه ای سن دیه گو، ترجمه : رضا بصیری مژدهی، 1388. انتشارات طحان، هله، چاپ اول، تهران.

5- صدف، علی، 1390، سنگفرش،http://architecttonics.blogfa.com/post-4.aspx.

6- قاسمی پور، رضا، 1387. هنر معماری سنگفرش، http://doua.blogfa.com/post-43.aspx.

7- گروه مهندسی عمران 118،1393. http://www.omran118.com/Categories/Flooring.aspx.