ارزیابی ایمنی در بازار همدان

دكتر ایرج محمدفام

 

چکیده

بازارها اماکن سوداگری و معامله هستند که اغلب در مرکز شهرها قرار گرفته‌اند. بازار همدان نیز همانند بازار بیشتر شهرهای قدیمی مسقف بوده و از بافت سنتی برخوردار است. در حال حاضر بازار همدان با حدود 4500 نفر شاغل و تردد روزانه بیش از 20000 نفر و همچنین تنوع مواد موجود در انبارها، کاربرد مواد شیمیایی خطرناک، فقدان امکانات ایمنی لازم و ضعف‌های متعدد ساختاری به یک مجموعه مخاطره‌آمیز تبدیل شده است.

در این مطالعه برای جمع‌آوری اطلاعات از روش‌های مشاهده مستقیم، بررسی اسناد و مصاحبه با کارشناسان استفاده شده است. تعیین نمره ریسک هر ناحیه بازار بر اساس تعداد شاغلین، عمر ساختمان، مواد غالب، مشاغل و آسیب‌شناسی بنا صورت گرفته است.

یافته‌های مطالعه نشان از این دارد که متوسط نمره ریسک اماکن موجود در بازار همدان معادل 90 است. نمره ریسک 23/7 درصد اماکن نیز بالای 80 برآورد گردید. راسته‌‌های دباغ خانه و پارچه سرای گمرگ از پرخطرترین اماکن و راسته‌های شیشه‌برها، قصاب‌ها و اسکندریه کم خطرترین مناطق بودند.

برای کاهش ریسک خطرات بازار، اصلاح ساختاری تاسیسات زیربنایی، طراحی و نصب سیستم‌های کشف و اعلام حریق و برنامه‌ریزی جهت آموزش شاغلین پیشنهاد می‌شود.

 

مقدمه

روند توسعه سریع تکنولوژی‌های مدرن، محیط کار و زندگی استان را بشدت متحول کرده است. بکارگیری فن‏آوری‌های جدید در کنار افزایش سطح رفاه عمومی، نسل بشر را با معضلات جدیدتری نیز مواجهه ساخته است. افزایش تنوع در مواد مورد استفاده، پیچیده شدن تجهیزات و تسهیلات مورد استفاده به همراه معرفی انرژی‌های نوین باعث شده است که لحظه ای غفلت بتواند فاجعه‌ای را بدنبال داشته باشد.

در این راستا، دانش ایمنی نیز در طول تاریخ شکل‌گیری خود مراحل تکامل را طی نموده است. این علم با توجه به تعریف خود یعنی علم محافظت از دارایی‌ها و انسان‌ها از بدو تاریخ همواره همراه بشر بوده است. امروزه بدلیل افزایش سطح ریسک خطرات، علم ایمنی نیز در یک تغییر آشکار، رویکردی فعال و پیشگیرنده یافته است که با تمرکز بر روی خطرات سعی می‌کند از تبدیل آنها به حوادث و در نتیجه، بروز خسارات سنگین جلوگیری کند.

افزایش روزافزون وسایط نقلیه به همراه بالا رفتن قدرت و سرعت آنها، گسترش استفاده از مواد خطرناک در فعالیت‌های مختلف و جابجایی آنها در درون شهرها، راه یافتن تجهیزات پیچیده و خطرناک به محیط خانه و بازار به همراه افزایش تراکم جمعیت شهرها، باعث شده که روز به روز ایمنی شهری از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار شود. در این میان بازارهای شهری که اغلب در مرکز شهرها نیز جای گرفته‌اند از جایگاه خاصی برخوردار می‌باشند.

بازار همدان براساس طراحی شهر در مرکز شهر قرار گرفته و از بافت اسلامی مربوط به دوران قاجاریه برخوردار می‌باشد. بسیاری از ساختمان‌ها، دالان‌ها و کوچه‌های این بازار در فهرست آثار ملی ثبت شده و تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی قرار دارد. با وجود اهمیت تاریخی و فرهنگی بازار همدان در کنار تامین شغل برای هزاران نفر و فراهم آوردن امکان تهیه مایحتاج زندگی بصورت متمركز، سال‌هاست که این بازار دوران بی‌توجهی و فرسودگی را طی می‌کند و بیش از آنکه بعنوان بخشی از تاریخ و فرهنگ همدان سندیت داشته باشد با تبدیل به محور فعالیت‌های تجاری و نبض تپنده اقتصاد همدان و غفلت از توجه به اصول ایمنی، به هسته‌ای خطرآفرین در مرکز شهر مبدل گشته است.

ساختار پیشین بازار همدان شامل راسته بازار، در امتداد محوری قرار دارد که از شمال غربی به شهر وارد می‌شد و مناطق شرقی آسیا را به همدان و از آنجا به کرمانشاه و عراق و نهایتا مناطق غرب آسیا، دریای مدیترانه و اروپا مرتبط می‌شود. در اواخر دوره قاجاریه كه مصادف با یک دوره رونق تجارت در همدان بوده است، بخش‌های مسکونی مجاور بازار به مراکز تجاری جدید تبدیل شده است. آخرین پدیده تاریخی مطرح در بازار همدان، احداث خیابان اکباتان می‌باشد که تاثیرات قابل توجهی بر فعالیت‌های تجاری محدوده داخلی بازار داشته و منجر به تغییرات کالبدی شدیدی در آن شده است.

امروزه بهره‌برداری بیش از ظرفیت از بازار، تنوع مواد موجود در انبارها، وجود مواد شیمیایی خطرناک و قابل اشتعال، طراحی نامناسب سیستم‌های برق و گاز، عدم رعایت اصول علمی در ساخت و نگهداری بناها به همراه عدم پیش‌بینی تجهیزات و تسهیلات ایمنی مناسب، باعث شده است که بازار همدان به یک محیط مخاطره‌زا برای هزاران شاغل و ده‌ها هزار فرد عابر و ساکنین اطراف آن تبدیل شود. در مطالعه حاضر به ارزیابی وضعیت ایمنی بازار پرداخته شده تا با شناسایی خطرات موجود، راهکارهای مناسب جهت کنترل ریسک ارایه گردد.

 

روش کار

مطالعه حاضر بعنوان یک پژوهش مقطعی در سال 1382 انجام گرفت. روش‌های مورد استفاده برای جمع‏آوری اطلاعات شامل مشاهده مستقیم، مصاحبه با کارشناسان و صاحبنظران و بررسی اسناد موجود بود. تعیین ریسک اماکن بازار به ترتیب اهمیت براساس پنج مشخصه آسیب‌شناسی ابنیه، نوع مشاغل، تعداد شاغلین، مواد غالب و عمر ساختمان صورت گرفت. بدین شکل که به هر کدام از عناصر یاد شده براساس اهمیت ضرایب 1 تا 5 اختصاص یافت. سپس عناصر تشکیل دهنده هر مشخصه طبقه‌بندی شده و به ترتیب سطح اهمیت ضرایبی از 1 تا 10 را کسب کردند. برای مثال ضریب محلی آسیب‌شناسی ابنیه از درجه 1 تا 5 بود و از نظر آسیب شناسی ضریب ابنیه نوساز معادل 1 و ابنیه‌ای با آسیب بیش از 80 درصد برابر 10 تعیین گردید.

برای تعیین نمره ریسک محلی هر دسته، ابتدا ضریب هر کدام از پنج مشخصه کلی در ضریب اختصاصی پارامتر موردنظر ضرب شد و سپس حاصل جمع کلی آنها بدست آمد.

 

نتایج

بررسی‌های انجام شده نشان داد که بازار همدان دارای نقاط ضعف متعددی از دیدگاه ایمنی است که آنرا مستعد انواع حوادث کرده است.

نتایج مطالعه نشان داد که 34/7 درصد ساختمان‌های بازار عمری بیش از 50 سال دارند و عمر 53/4 درصد آنها بین 25 تا 50 سال است. از نظر مواد غالب، محتویات بیشتر اماكن با عمر بالای 50 سال به فرش و مواد اولیه اختصاص داشت.

65/3% راسته‌های بازار فاقد آب لوله‌کشی بودند که از نظر مواد غالب بیشترین راسته‌های فاقد آب لوله‏کشی به ترتیب به فرش، خشکبار، پتو و لباس تعلق داشت. این در حالی بود که 64/4% راسته‏های بازار دارای خطوط لوله کشی گاز بودند.

همچنین یافته‌های مطالعه نشان داد که متوسط نمره ریسک 31/4% اماکن برابر 60 و 23/7% آنها 80 می‏باشد. ارزیابی شاخص ریسک‌های تعیین شده مشخص کرد که میزان ریسك در 6/56% اماکن بازار از نوع غیرقابل قبول و 11/8% آنها نامطلوب می‌باشد.

با توجه به نمره ریسک، راسته‌های باغ خانه، پارچه سرای گمرک و میرزا کاظم جزو خطرناکترین و راسته‏های شیشه‌برها، اسکندریه و اقدسیه از کم خطرناکترین اماكن تعیین شدند.

 

بحث و نتیجه‌گیری

همانگونه که اشاره شد یکی از مشکلات عمده بازار از دیدگاه ایمنی، قدمت بالای ساختمان‌های آن و درجه بالای فرسودگی اماکن موجود می‌باشد، بطوریکه درجه آسیب دیدگی بیش از 21 درصد ساختمان‌ها بالای 80 درصد برآورد گردید. این امر با در نظر داشتن سایر عوامل دخیل در بروز حوادث نظیر سقف چوبی در بیش از 13% اماكن، عدم دسترسی بیش از نیمی از راسته‏ها به آب کافی، قابل توجه بودن گستره پوششی سیستم گازرسانی از یک سو و نبود امکانات کافی و مناسب ایمنی از سوی دیگر، بازار همدان را به یک کانون خطرآفرین تبدیل کرده است. به همین دلیل اصلاح ساختاری تاسیسات زیربنایی مانند سیستم‌های آب‌رسانی، برق، گاز، فاضلاب و غیره در راستای افزایش ایمنی سازه‌ها در مقابل حوادث امری اجتناب ناپذیر می‌باشد.

همچنین بررسی مشخصات معابر موجوددر بازار مشخص کرد که در حال حاضر امکان دسترسی سریع و آسان سیستم امداد و اطفای شهری به حدود 50% اماکن بازار با شرایط کالبدی کنونی امکان پذیر نیست. برای مقابله با این مشکل، تجهیز بخش‌های مختلف بازار به سیستم‌های ثابت و متحرک اطفای حریق به همراه ارایه آموزش‌های تئوری و عملی برای شاغلین بازار ضروری می‌باشد.

یکی دیگر از مشکلات شناسایی شده عدم وجود سیستم فاضلاب در 66% راسته‌ها بود که این امر علاوه بر اینکه دفع فاضلاب و آب‌های سطحی را با مشکل مواجه ساخته است، باعث وارد آمدن آسیب‌های زیاد به فضاهای داخلی بازار نیز می‌شود. لذا ارزیابی و اصلاح سیستم یاد شده نیز ضروری خواهد بود.

با توجه به مطالب فوق برای کنترل ریسک خطرات مختلف در بازار پیشنهادات زیر ارایه می‌شود:

1- طراحی و پیاده‌سازی یك برنامه مناسب جهت بهسازی و نوسازی اماکن بازار با در نظر گرفتن همه جوانب امر از جمله ایمنی.

2- تخریب طبقات اضافی و حذف بارهای بیش از حد در راستای استحکام بخشی ساختمان‌ها.

3- طراحی و نصب سیستم‌های مناسب کشف و اعلام حریق.

4- تهیه و نصب تابلوهای راهنما در راسته‌های بازار به‌منظور فراهم آوردن امکان هدایت سریع و صحیح افراد و اموال به مناطق امن در شرایط اضطراری.

5- آموزش منظم و مداوم شاغلین و سازماندهی آنها در قالب گروه‌های ایمنی و امداد و نجات.

6- تشکیل یک کمیته ایمنی فعال در بازار زیر نظر ستاد حوادث غیرمترقبه.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه