تحلیل كارآمدی ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل در جهت ایمنی شهری

مهناز بوالحسنی

 

1- مقدمه

ایمنی شهری یكی از مولفه‌های مهم و تعیین كننده یك شهر خوب به شمار می‌رود. در تئوری شكل خوب شهر، مولفه‌های مهم و تعیین كننده یك شهر خوب دسته‌بندی شده‌اند. در رابطه با اصول و اهداف محوری یك شهر خوب می‌توان «سر زندگی»، «معنی»، «تناسب»، «دسترسی»، «نظارت و اختیار»، «كارایی» و «عدالت» را برشمرد. برای مثال «سرزندگی» یعنی این كه كارآمدی ضوابط و مقررات شهرسازی موجود تا چه اندازه حامی عملكردهای حیاتی، نیازهای بیولوژیكی و توانایی‌های انسان است. محورهای عملكردی سرزندگی شامل موارد ذیل می‌باشد:

- بقاء: وجود مقدار كافی مواد غذایی، سوخت، آب و هوا و روشی مناسب برای دفع زباله

- ایمنی: تامین شرایطی كه در آن خطرات، سموم و بیماری‌ها در سكونت‌گاه‌ها وجود نداشته و یا تحت كنترل قرار گرفته باشند. به علاوه ترس از مواجه شدن با آنها به حداقل كاهش یافته و همچنین محیط از نظر كالبدی امن باشد.

- سازگاری: محیط فضا باید با ساختار اصلی بیولوژیكی انسان سازگاری داشته باشد.

در این مقاله ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل با توجه به دومین محور عملكردی سرزندگی، یعنی «ایمنی» مورد ارزیابی و تحلیل كلی قرار می‌گیرد.

شرایط كلی ایمنی شامل مسایلی همچون كاهش آلودگی آب، هوا، مسمومیت غذایی و سموم و همچنین ریشه‌كنی بیماری‌ها و ناقلین آنها، كاهش تصادفات، حفاظت در مقابل سوء قصد، جلوگیری از سیل و آتش‌سوزی، مقاومت در مقابل زلزله و مداوا و معالجه افرادی كه در معرض هر یك از این مخاطرات قرار گرفته‌اند، می‌باشد. برخی از تمهیدات مهم شهرسازی برای تحقق این هدف را می‌توان به شرح زیر پیش‌بینی كرد:

- عدم استقرار كاربری‌های صنعتی و انبارهای سموم در مجاورت كاربری‌های خاص (اعم از كاربری‌های مسكونی و اراضی كشاورزی، منابع آب و ...)

- ایجاد شبكه دسترسی ایمن به منظور كاهش تصادفات

- رعایت حریم‌های مناسب از خطوط فشار قوی برق

- رعایت حریم‌های مناسب از گسل‌های زمین و مقاوم‌سازی ساختمان‌ها

- رعایت حریم‌های مناسب از سیل‌ها

- ایمن‌سازی شهر در مقابل حریق.

بر این اساس می‌توان ضوابط و مقرراتی به عنوان ضوابط پوشش دهنده مورد نیاز برای تامین شرایط تمهیدات مذكور در نظر گرفت. در ادامه به برخی از ضوابط مورد نظر اشاره می‌شود:

- ضوابط زیست محیطی كاربری زمین (ضوابط منطقه‌بندی جهت جلوگیری از استقرار كاربری‌های ناسازگار در مجاورت كاربری‌های حساس)

- ضوابط بهسازی و ایجاد شبكه معابر به منظور دسترسی ایمن

- ضوابط محدود كننده كاربری زمین در حریم خطوط انتقال نیرو و سایر تاسیسات و شبكه‌های خطرناك به منظور كاهش خطرات

- ضوابط مصون‌سازی شهرها در برابر زلزله و سیل

- ضوابط كاربری زمین و ساختمان به منظور ایمن‌سازی شهر در برابر حریق.

در ادامه این فرآیند و در این چارچوب، ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل، در ارتباط با هر یك از ضوابط پوشش دهنده مورد نیاز، مورد بررسی اجمالی قرار می‌گیرند و سطح كارآمدی آنها در مقایسه با اهداف محور عملكردی تئوری شكل خوب شهر مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.

 

2- بررسی اجمالی سطح كارآمدی محتوای ضوابط زیست‌محیطی طرح جامع و قانون شهرداری در ارتباط با لزوم جلوگیری از استقرار كاربری‌های صنعتی و انبارهای سموم در مجاورت كاربری‌های حساس

استقرار نامناسب و ناسازگار فعالیت‌های صنعتی و خدمات در كنار سایر كاربری‌ها از جمله معضلات شهرهای كوچك و بزرگ به شمار می‌رود. به نحوی كه فعالیت این واحدها موجب ایجاد مزاحمت و آلودگی برای شهروندان و در نتیجه كاهش كیفیت مطلوب محیط شهر می‌شود. به طور كلی فعالیت‌های صنعتی به طور مستقیم و غیر مستقیم، ارتباط ضروری و تنگاتنگ با حیات و توسعه شهری دارند. بنابراین این اصل مورد پذیرش قرار گرفته كه حذف و طرد كامل صنایع از شهر، كاری نادرست و غیر عملی است. اما از طرف دیگر لازم است منابع به گونه‌ای در حاشیه داخل و خارج از شهر مستقر شوند كه كمترین آسیب را برای شهر و شهروندان دربر داشته باشند.

انتخاب مكان استقرار فعالیت‌ها، در بر گیرنده برنامه‌ریزی كالبدی است كه با مقررات شهری و ضوابط منطقه‌بندی ارتباط پیدا می‌كند. منطقه‌بندی یكی از قوانین كاربری زمین است كه برای كنترل رشد و توسعه بهداشت، امنیت و رفاه جامعه به كار می‌رود. برنامه‌ریزان اجتماعی اساسا از آن حمایت می‌كنند، چرا كه كاربری زمین را محدود می‌نماید و خطرات را كاهش می‌دهد.

در هیچ جامعه‌ای استقرار كاربری‌های خطرناك در محیط مسكونی مطلوب نیست. این بحث ممكن است فراتر از مرزهای همسایگی نیز گسترش یابد و در مواردی شرایط به اندازه‌ای سمی و خطرناك باشد كه بر كل منطقه تاثیر گذارد.

به موجب ماده 1 ضوابط زیست‌محیطی طرح حفظ و ساماندهی شهر تهران، استقرار هرگونه فعالیت مولد صداهای ناهنجار، ارتعاشات و لرزش‌های وسیع، دود و سایر آلاینده‌های هوا، بو، مواد رادیو اكتیو و ضایعات مایع و جامد كه به تشخیص سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان اجرایی طرح با تمهیدات فنی، رفع مزاحمت‌های فوق‌الذكر غیر ممكن است، الزاما ممنوع شده و موارد موجود باید طبق برنامه تعیین شده یا اعلام سازمان اجرایی طرح، از محدوده طرح و محدوده استحفاظی آن خارج شوند.

ضابطه مزبور به رغم آن كه در مقایسه با محور عملكردی تامین «ایمنی» شهر و برطرف كردن هرگونه مسمومیت زیست‌محیطی و خطرات از نظر محتوایی «مناسب» ارزیابی می‌شود، لیكن با توجه به تصریح ضابطه فوق به «تشخیص سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان اجرایی طرح» احتمال عدم وجود هماهنگی بین این دو سازمان وجود دارد و با توجه به تصریع نشدن سازوكار تهیه برنامه و تعیین محدودیت حداقل و حداكثر زمانی برای تهیه برنامه مورد اشاره، توان كارآمدی محتوای این ضابطه كاهش می‌یابد.

حال آن كه در مطالعاتی كه در سال 1370 انجام گردید، ملاك تشخیص مورد اشاره در ضابطه فوق تامین گردید. در این مطالعات، تمام فعالیت‌های صنعتی شهر تهران از نظر نوع فعالیت و رابطه آن با زندگی شهری به شرح زیر به پنج گروه اصلی تقسیم شدن:

1- صنایع مورد نیاز دسترسی مستقیم شهروندان

2- صنایع متكی بر تكنولوژی

3- صنایع با آلودگی شدید زیست‌محیطی

4- صنایع با شدت خطر زیاد

5- سایر صنایع (از نظر میزان سازگاری با بافت‌های شهری).

به این ترتیب كلیه صنایع موجود در تهران براساس گروه‌بندی پنج‌گانه فوق و نیز نسبت به محل استقرارشان مورد ارزیابی مشخص قرار گرفتند و ضوابط ساماندهی به صورت تثبیت، انتقال، جابجایی و غیره، استخراج و تدوین گردیدند. هر چند كه ضوابط مزبور مصوبه قانونی ندارد، با این حال به لحاظ وجود اختیار قانونی برای دستگاه اجرایی، در صورت وجود برنامه‌های عملیاتی، می‌تواند قابلیت اجرا یابد.

یكی از مهمترین وظایف شهرداری در بند 20 ماده 55 قانون شهرداری ذكر شده است كه می‌توان آن را یكی از مهمترین و گسترده‌ترین وظایف شهرداری در خصوص اصول مدیریت شهری دانست. وظیفه مندرج در بند 20 كه اصطلاحا به «رفع مزاحمت» شهرت یافته به قرار ذیل است:

«جلوگیری از ایجاد و تاسیس اماكنی كه به نحوی از انحاء  موجب بروز مزاحمت برای ساكنین یا مخالف اصول بهداشت در شهرهاست. شهرداری مكلف است از تاسیس كارخانه‌ها، كارگاه‌ها، گاراژ‌های عمومی، تعمیرگاه‌ها، دكان‌ها و همچنین مراكزی كه مواد محترقه می‌سازند و به طور كلی از تمام مشاغل و كسب‌هایی كه ایجاد مزاحمت و سر وصدا می‌كنند یا موجب تولید دود، عفونت و یا تجمع جانوران و حشرات می‌شوند، جلوگیری كند. همچنین شهرداری مكلف است در تخریب كوره‌های آجر، گچ و آهك‌پزی و خزینه‌ها و گرمابه‌های عمومی كه مخالف بهداشت فعالیت می‌كنند، اقدام نماید و با نظارت و مراقبت در وضع دودكش‌های اماكن، كارخانه‌ها و وسایل نقلیه كه كار كردن آنها دود ایجاد می‌كند، از آلوده شدن هوا جلوگیری نماید. در ضمن هرگاه تاسیسات مذكور قبل از تصویب این قانون به وجود آمده باشد آنها را تعطیل نماید و اگر لازم شود آنها را به خارج از شهر انتقال دهد.»

این بند به شهرداری اجازه می‌دهد هر یك از اماكن عمومی یا مراكز تولیدی یا واحدهای صنفی و پیشه‌وری را كه موجب ایجاد مزاحمت برای اهالی و ساكنان كاربری‌های پیرامونی و یا كل بافت و ساختار شهر می‌شوند، تعطیل كند. در این مورد ذكر چند نكته به اختصار ضروری است.

اول اینكه، اماكن مشمول این بند مشتمل بر كلیه اماكنی است كه عرفا مكان عمومی محسوب می‌شوند. از این رو، مواردی از قبیل اماكن خصوصی و مزاحمت‌های ناشی از آنها مشمول بند 20 نیست. علاوه بر این، كاربری مكان عمومی، ملاك بر شمول این بند نیست. بنابراین حتی مكان‌های اداری، پادگان‌ها و ساختمان‌های دولتی نیز در صورت بروز مزاحمت مشمول این تبصره می‌باشند. دوم اینكه، هر نوع مزاحمتی مشمول این بند است. انواع مزاحمت‌های محتمل عبارتند از آلودگی‌های صوتی، آلودگی پساب‌های صنعتی، آلودگی هوا، مزاحمت‌های ترافیكی و حتی ایجاد مزاحمت دیداری (آلودگی دیداری در سیمای شهر). سوم این كه، اگر چه در این تبصره فقط اشاره به تعطیلی مكان یا واحد صنفی شده، ولی پیداست كه چنانچه بدون تعطیلی امكان رفع آلایندگی و مزاحمت وجود داشته باشد، باید حكم به رفع مزاحمت داده شود.

چهارم این كه، مرجع اصلی تصمیم‌گیری در این زمینه شهرداری بوده و كمیسیون مذكور در تبصره بند 20 صرفا مرجع تجدید نظر محسوب می‌شود. این بند ابعاد بسیار گسترده و عظیمی دارد كه متضمن تفویض اختیاری بسیار مهم به شهرداری است كه با استفاده از آن امكان جلوگیری از شغل یا فعالیت اشخاص میسر می‌شود. از این حیث در این بند نقدی قابل طرح است. به عبارت دیگر مناسب‌تر است تشریفات و ضوابط آن در قانون به صورت دقیق‌تری تصریح شود. خصوصا آن كه رشد شهرنشینی و توسعه شهرها و افزایش اجتناب‌ناپذیر مكان‌های عمومی و واحدهای صنفی، آثار عملی بند 20 را نیز گسترش می‌دهد.

 

3- بررسی اجمالی سطح كارآمدی محتوای ضوابط و مقررات گذربندی ملاك عمل در ارتباط با لزوم ایجاد شبكه‌های دسترسی ایمن

مفهوم دسترسی، به راه‌های سالم و امن جابجایی افراد، اشاره می‌كند. این افراد تمامی قشر جامعه از قبیل خانواده‌ها، كودكان، سالمندان، ثروتمندان و فقرا را شامل می‌شود. در شبكه‌های دسترسی (مشتمل بر شبكه دسترسی سواره و پیاده) نقش پیاده‌رو در افزایش ایمنی و كاهش خطرات، به ویژه در مناطق مسكونی، بسیار حایز اهمیت است.

حال آن كه تصریح هدف ایمنی و توجه به مسیرهای پیاده در ضوابط و مقررات گذربندی ملاك عمل (به عنوان نمونه در شهر تهران)، به نحو بسیار ضعیفی مورد توجه قرار گرفته است و موردی كه به صورت عمده در «ضوابط و مقررات ملاك عمل» غالب است، تعیین عرض معابر است. به طوری كه در تحلیل محتوای آن بخش از ضوابط و مقررات ملاك عمل كه اختصاص به شبكه معابر دارد، صرفا یكبار به دسترسی پیاده اشاره شده است؛ مبنی بر اینكه «چنانچه پیاده از گذر دیگر تامین باشد، از بزرگراه 45 متری دسترسی پیاده داده نخواهد شد».

به این ترتیب با مقایسه محتوای ضوابط و مقررات ملاك عمل با مفهوم و مقصود محور عملكردی «ایمنی» به نظر می‌رسد با توجه به اینكه «عرض معبر» به صورت غالب در محتوای ضوابط و مقررات ملاك عمل مورد تایید قرار گرفته، تامین دسترسی اتومبیل در اولویت اصلی و تامین ایمنی پیاده در اولویت‌های بعدی قرار گرفته است. هر چند كه می‌توان امیدوار بود كه توجه به این مساله حداقل در مسایل اجرایی معابر لحاظ شود. لیكن اهمیت این موضوع از نظر تامین شرایط ایمنی اقتضا می‌كند، در محتوای ضوابط و مقررات ملاك عمل، صراحتا قید شود. این در حالی است كه لزوم توجه به «ایمنی» در ضوابط شبكه‌های دسترسی صرفا محدود به مسیرهای پیاده نمی‌شود و عوامل و پارامترهای دیگری را نیز شامل می‌شود.

مصوبه مورخ 9/2/1371 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در خصوص الگوی تهیه ضوابط و مقررات اجرایی طرح‌های جامع و هادی كه براساس آن لزوم طبقه‌بندی راه‌ها و دسترسی‌ها تعریف شده و ارایه ضوابط برای هر یك از معابر (از جمله حداقل عرض پیاده به تفكیك مناطق، ضوابط مربوط به احداث خطوط عبور دوچرخه، حداقل عرض سواره‌رو، حداقل فاصله بین تقاطع‌ها، حداكثر شیب، عرض حریم معبر، مقررات مربوط به امكان ارتباط طرفین معبر از طریق ایجاد پل، مشخصات و ضوابط مسیرهای مخصوص پیاده، ضوابط عبور و مرور معلولین) مطرح شده است، به لحاظ عدم تهیه طرح تفصیلی ملاك عمل قرار نگرفته است.

 

4- بررسی اجمالی سطح كارآمدی محتوای ضوابط ملاك عمل حریم انتقال نیرو و ... در مقایسه با لزوم رعایت حریم‌های مناسب از خطوط فشار قوی برق

در رابطه با مهمترین ضوابط ملاك عمل در خصوص انتقال نیرو در شهر تهران می‌توان به دو مورد ذیل اشاره نمود:

  • ضوابط احداث ساختمان: براساس ضوابط مصوب سال 1361، به منظور جلوگیری از احداث ساختمان در حریم مسیر خطوط فشار قوی، مقرر گردید برای پلاك‌هایی كه در مسیر خطوط فشار قوی قرار دارند، قبل از صدور پروانه ساختمانی و اضافه اشكوب، از شركت برق منطقه‌ای استعلام و براساس پاسخ آن شركت اقدام به صدور پروانه ساختمانی گردد.

در سال 1365 به منظور اطمینان از عملیات ساختمانی مطابق با رعایت حد مجاز حریم، مقرر گردید در مورد كلیه ساختمان‌هایی كه در حریم خطوط انتقال نیرو احداث می‌گردند، علاوه بر استعلام اولیه كه قبل از صدور پروانه صورت می‌گیرد، به محض دریافت گزارش شروع عملیات ساختمانی در مورد رعایت حریم فوق، از شركت برق منطقه‌ای تهران استعلام شود.

بدین ترتیب به نظر می‌رسد با مصوبه سال 1365، ضوابط ملاك عمل در جهت جلوگیری از خطرات احتمالی از كارآمدی نسبتا خوبی برخوردارند، حال آن كه اگر این نظارت و اطمینان به مرحله صدور پروانه پایان كار نیز تعمیم می‌یافت، می‌توانست سطح كارآمدی بالاتری داشته باشد.

  • ضوابط توسعه خطوط برق، آب و گاز: در خصوص طرح‌های توسعه خطوط برق، آب و گاز كه در طی مسیر از داخل محدوده‌های قانونی و استحفاظی عبور می‌كنند، در ضوابط و مقررات ملاك عمل آمده است كه در مورد پلاك‌هایی كه با طرح‌های مسیر و حریم خطوط برق و یا مسیر لوله آب و یا گاز برخورد داشته باشند، از سازمان ذیربط استعلام و طی آن موارد زیر مشخص گردد:

الف – جزء طرح از طرف سازمان مزبور خریداری نشده باشد و مالك وجهی بابت آن دریافت ننماید.

ب – مساحت جزء طرح مزبور، از سند مالكیت پلاك كسر نشود و سند اصلاح گردد.

ج – جزء طرح طبق استعلام سازمان ذیربط در دست مالك باقی بماند و بتوان از آن به صورت فضای باز و سبز استفاده نمود.

محاسبه تراكم طبق مساحت اولیه سند و صدور مجوز با رعایت سایر ضوابط و رعایت پیش آمدگی طول مجاز همسایگان بلامانع است.

ضابطه مزبور در هر یك از بندهای سه‌گانه، هم دارای ابهام است و هم به نظر می‌رسد به لحاظ تنگناهای مالی و سرمایه‌ای در تملك املاك حریم، احتمال امساك در رعایت حریم‌ها افزایش یابد.

 

5- بررسی اجمالی سطح كارآمدی محتوای ضوابط مربوط به بلایای طبیعی در مقایسه با لزوم رعایت حریم‌های مناسب از گسل‌ها و مسیل‌ها

مطالعات زمین شناسی نشان می‌دهد كه اصولا شهرهای ایران از جمله تهران، در منطقه زلزله‌خیز قرار دارند. با توجه به این نكته لازم است در كلیه ساخت و سازهای شهری به این موضوع توجه شود. در همین رابطه بخش‌هایی از گستره جغرافیایی شهر تهران در مناطقی از پهنه زمین‌لرزه قرار دارند كه لازم است توصیه گردد از ساخت و ساز در این نقاط اجتناب شود. با توجه به این امر، طرح جامع با تقسیم شهر به پنج پهنه لرزه‌خیز، برای هر یك توصیه‌ها و پیشنهادهای كلی ارایه می‌دهد. هر چند كه محتوای ضوابط و مقررات «طرح حفظ و ساماندهی» بر رعایت حریم‌های گسل و مقاوم سازی ابنیه تاكید دارد، ولی ضوابط و مقررات مزبور به دو دلیل ناكارآمد شده‌اند:

  • در خصوص ماده 5 ضوابط و مقررات مزبور كه اشاره می‌دارد محدوده حریم گسل‌های مذكور مطابق نقشه‌های طرح است و محدوده دقیق‌تر آن طی مطالعات طرح تفصیلی ارایه خواهد شد، به لحاظ عدم تهیه طرح‌های تفصیلی مورد اشاره، عملا ضوابط و مقررات مزبور ناكارآمد محسوب شدند و قابلیت اجرایی نیافتند.
  • از طرفی دیگر اختلافاتی كه بین شهرداری تهران و وزارت مسكن و شهرسازی در ارتباط با طرح ساماندهی به وجود آمد، منجر به عدم پذیرش طرح از سوی شهرداری تهران گردید و از این رو اساسا ضوابط و مقررات مزبور به دلیل ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی، ملاك عمل قرار نگرفت.

از نظر محتوایی ضوابط و مقررات محدوده گسل‌ها تقریبا هدفمند است. ولی با توجه به عدم تهیه طرح تفصیلی (موضوع ماده 5 مقررات مذكور) سطح كارآمدی محتوایی این مقررات تقلیل یافته است. علاوه بر این، ضوابط و مقررات دیگری نیز از جمله «ضوابط و مقررات مكان‌یابی ساختمان‌های بلند تهران» (مصوب 15/11/1377 شورای عالی شهرسازی و معماری) به تصویب رسیده است. نكته قابل توجه در این زمینه آن است كه برخی معتقدند حریم گسل‌هایی كه مد نظر قرار گرفته است، كمتر از حریم‌هایی است كه متخصصین زمین‌شناسی در نظر گرفته‌اند.

از نظر ایمن‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله، در حال حاضر آیین‌نامه 2800 ملاك عمل است و تاكید شده كه «به‌منظور ایمن‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله، در خصوص كنترل دقیق چك‌لیست زلزله به هنگام صدور پروانه ساختمانی با دقت و حساسیت پیگیری شود و از حسن اجرای امر اطمینان حاصل گردد».

بنابراین هر چند كه ضوابط ملاك عمل، نسبتا طی چند سال اخیر در ارتباط با مقاومت فنی سازه‌های جدید در برابر زلزله مورد تاكید قرار می‌گیرد، ولی ناكارآمدی قوانین و ضوابط موجود حداقل در دو زمینه زیر قابل استنتاج است:

  • الزام مقاوم‌سازی سازه‌های جدید در عمل تقریبا بدون رعایت معیارهای شهرسازی، پهنه‌بندی‌های زلزله و رعایت حریم‌های گسل صورت می‌گیرد. این مساله با افزایش فروش تراكم مازاد طی چند سال اخیر همراه بوده است.
  • بخش بسیار بزرگی از ساختمان‌های‌های شهر تهران در سال‌های پیش احداث شده‌اند. در حال حاضر هیچ ضابطه و مقرراتی برای مقاوم سازی ابنیه مذكور ملاك عمل نیست. حتی بنا به تبصره 9 ماده 100 قانون شهرداری، اماكنی كه پروانه ساختمان آنها قبل از تاریخ تصویب نقشه جامع شهر صادر شده است، از تبصره 1 ماده 100 قانون شهرداری معاف می‌باشند.

در این ارتباط صرفا می‌توان به مصوبه جلسه مورخ 26/4/1379 هیات وزیران اشاره نمود كه به استناد بند م تبصره 13 قانون بودجه سال 1379 كل كشور، آیین‌نامه اجرایی پایداری سازه‌ها و ساختمان‌ها برای مقابله با خطر زلزله و دیگر بلایای طبیعی را تهیه و تصویب نمود ولی تاكنون ملاك عمل قرار نگرفته است.

در این مورد سطح كارآمدی محتوای ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل شهر تهران را می‌توان نامطلوب استنتاج نمود.

در ارتباط با توان كارآمدی ضوابط و مقررات ملاك عمل در زمینه صدور پروانه ساختمانی در حریم مسیل‌ها، در طرح جامع شهر تهران مناطق شمالی و جنوبی شهر در مقابل خطر سیل، آسیب‌پذیر ارزیابی شده‌اند. بنابراین در این طرح، بازنگری و تجدید نظر به همراه اجرای كامل طرح جمع‌آوری آب‌های سطحی جهت افزایش ایمنی كلیه نقاط شمال و جنوب شهر در مقابل سیلاب‌های فصلی الزامی اعلام می‌شود. با این وجود عملا ضوابط و مقررات مدونی در این خصوص تهیه نشده است. در حال حاضر، ضوابط ملاك عمل محدود به چند بخشنامه است. از جمله در یكی از بخشنامه‌های ملاك عمل صدور پروانه ساختمانی آمده است:

«برای صدور پروانه دیوار كشی ساختمان و تفكیك اراضی، بازدید از محل ضروری و غیر قابل اجتناب است. لذا چنانچه مامورین در موقع بازدید ملك به مسیل یا آبراهه برخورد نمایند، باید با تهیه كروكی دقیق و مشخص نمودن ملك روی نقشه‌های 1:2000 هوایی سازمان نقشه‌برداری، موضوع را صریحا گزارش و سپس مراتب را مستقیما به اداره كل املاك و مستغلات با ارسال پرونده اعلام نمایند و پس از وصول پاسخ، اقدام بعدی نسبت به مورد معمول خواهد شد».

بخشنامه‌های مزبور صرفا ارزش اداری دارند. از این رو امكان سوء استفاده و یا عدم دقت در ارزیابی مامورین بازدید وجود دارد. با این وجود در حال حاضر چون برای كلیه مسیل‌ها، رودخانه‌ها، دره‌ها، خندق‌ها، نهرها و آبراهه‌ها، مجراها و غیره طرح اجرایی تهیه می‌گردد؛ این موضوع می‌تواند نقیصه فوق را برطرف كند.

به عبارت دیگر به لحاظ این كه ضوابط و مقررات موثر و كارآمد حقوقی در این زمینه وجود ندارد، حداقل این امید هست كه فعالیت‌های عمرانی و فنی و ازجمله تهیه طرح‌های اجرایی مورد اشاره بتواند ناكارآمدی ضوابط و مقررات ملاك عمل را پوشش دهد.

از طرف دیگر در سال 1370، شورای عالی شهرسازی و معماری در مصوبه خود، ضوابط و نحوه تعیین عرض بستر و رودخانه‌ها، انهار طبیعی و مسیل‌های واقع در شهرها و حریم استحفاظی آنها را تعیین نمود. از این رو، وظایفی را برای این منظور جهت سازمان‌های مسوول از جمله وزارت نیرو، مسكن و شهرسازی و وزارت كشور تعیین نموده و مقرر ساخته كه ضوابط مربوطه در طرح‌های جامع و هادی لازم الاجرا هستند. این بخش از ضوابط از نظر محتوایی نسبتا كارآمد ارزیابی می‌شوند.

 

6- بررسی اجمالی سطح كارآمدی ضوابط ملاك عمل شهر در برابر حریق در مقایسه با لزوم ایمن‌سازی شهر در برابر حریق

در حال حاضر در ضوابط و مقررات ملاك عمل در مرحله صدور پروانه ساختمانی در خصوص احداث ساختمان‌های شش طبقه و بیشتر، بر وجود پله‌های فرار و استعلام از سازمان آتش‌نشانی تاكید می‌شود. اما عملا برای ساختمان‌های كمتر از شش طبقه كه اتفاقا بخش عمده‌ای از ساختمان‌های شهر را شامل می‌شود، ضوابط و مقررات كارآمدی وجود ندارد. این در حالی است كه طبق بخش‌نامه‌های ملاك عمل، در هنگام صدور گواهی پایان كار ساختمانی، صرفا در مورد بناهای بیش از ده طبقه از سازمان آتش‌نشانی به منظور بررسی رعایت اصول ایمنی در برابر آتش‌سوزی و امكانات تدافعی و رعایت اصول ایمنی استعلام می‌شود. حال آن كه در زمینه ایمن سازی شهر در برابر حریق نیز هیچ ضابطه و مقرراتی در دستور كار قرار ندارد. توزیع ایستگاه‌های آتش‌نشانی به صورت پراكنده و بدون در نظر گرفتن ضوابط استاندارد مبنی بر لزوم سرانه یك ایستگاه آتش‌نشانی به ازاء هر پنجاه هزار نفر، استقرار یافته است. با این وجود، این امر در شرح خدمات طرح جامع و تفصیلی ایمن‌سازی شهرها در برابر حریق به عنوان یك هدف عمده منظور نشده است. از این رو، در طرح جامع شهر تهران صرفا پیشنهاد ایستگاه‌های آتش‌نشانی مادر و واحدهای آتش‌نشانی و نیز پیشنهاد احداث آنها به فراخور در مقیاس‌های عملكردی حوزه و منطقه داده شده و هیچ‌گونه ضوابط و مقررات اجرایی برای ایمن‌سازی در برابر حریق ارایه نشده است.

ایمن‌سازی بافت‌های شهری مستلزم به‌كارگیری استانداردهای حفاظت در برابر حریق است. دفتر تحقیقات و معیارهای فنی سازمان برنامه و بودجه در نشریه‌های منتشر شده سال‌های 67 و 71، جزییات لازم در مورد مقابله با آتش‌سوزی در بناها را ترجمه و تدوین نموده است و افزون بر این، دستورالعمل جامعی تحت عنوان «دستورالعمل محافظت ساختمان در برابر حریق» برای حفاظت ابنیه در برابر حریق ارایه نموده است. این دستورالعمل در سال 1372 برای رعایت مفاد آن به دستگاه‌های اجرایی و مهندسین مشاور ابلاغ شده است.

دستورالعمل مزبور صرفا با استفاده از تجارب جهانی در قوانین و مقررات، توصیه‌های ایمنی ساختمان را ارایه می‌كند، در حالیكه ضمانت قانونی برای نظارت بر اجرای آن وجود ندارد. علاوه بر این، كاربرد آن نیز به صورت ضوابط و مقررات اجرایی در احداث ابنیه با توجه به سطح دانش فنی و عمومی دست‌اندركاران طرح و كارفرمایان، نیازمند بازنگری و تامین سهولت استفاده از آنها می‌باشد. بر خلاف ابلاغ آن، تاكنون هیچ بازتابی در جهت طرح موضوع و رعایت اعمال آن در سطح ارگان‌های اجرایی و جامعه حرفه‌ای كشور صورت نگرفته است.

در حال حاضر بی‌تفاوتی جامعه حرفه‌ای به مساله حفاظت ابنیه در برابر حریق ناشی از دلایل متفاوتی است. از جمله این دلایل می‌توان (به غیر از مساله عدم شناخت و نیز مسایل اقتصادی در جامعه) به موارد ذیل اشاره نمود:

- عدم وجود قوانین و مقررات و دستورالعمل‌های مصوب مربوط به حفاظت ابنیه در برابر حریق و فقدان ارگان‌ها و تشكیلات قانونی مجری كنترل كننده.

- عدم وجود قوانین مصوب در مورد الزام كارفرمایان و طراحان و مشاوران به رعایت موارد ایمنی بناها در برابر حریق و تعیین وظیفه برای كنترل اجرای آن.

این در حالی است كه ضوابط و مقررات شهری (و نه ساختمانی) ایمن‌سازی در برابر حریق به رغم آن كه توسط مهندسین مشاور طرف قرارداد وزارت كشور در سال 1377 تهیه شده است، لیكن تا این تاریخ به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری و مرجع صلاحیتدار دیگری نرسیده و ابلاغ نگردیده است.

 

7- نتیجه‌گیری

به‌نظر می‌رسد محتوا و سازوكار اجرایی ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل، جهت شكل‌گیری یك شهر ایمن از سطح كارآمدی مطلوبی برخوردار نیست. در واقع نتایج بررسی‌های اجمالی به عمل آمده حاكی از آن است كه محتوا و مقصود ضوابط و مقررات شهرسازی ملاك عمل، به لحاظ عدم انطباق كامل و مطلوب با اهداف و آرمان‌های شهرسازی، به نحو مطلوب شهر را به سمت شكل‌گیری «شهر ایمن» سوق نمی‌دهد.

از این رو، پیشنهاد می‌شود با استفاده از آرمان‌های شهرسازی از جمله تئوری شكل خوب شهر، نسبت به پیش‌بینی تمهیدات شهرسازی كه مورد نیاز هر یك از آرمان‌های ذیربط «به ویژه ایمنی» است، اقدام شده و ضوابط پوشش دهنده آن به صورت كامل و جامع، بازیابی، اصلاح و تكمیل شود.

 

منابع:

1- لینچ، كوین، تئوری شكل خوب شهر، ترجمه دكتر حسین بحرینی، انتشارات دانشگاه تهران، 1376.

2- پردازش و برنامه‌ریزی شهری، مجموعه ضوابط و مقررات ملاك عمل، خلاف و پایان ساختمان، عوارض، انتشارات شركت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، 1376.

3- پردازش و برنامه‌ریزی شهری، مجموعه ضوابط و مقررات ملاك عمل صدور پروانه ساختمانی، انتشارات شركت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، 1376.

4- حجتی اشرفی، غلامرضا، مجموعه كامل قوانین و مقررات شهرداری و شوراهای اسلامی، گنج دانش، 1374.

5- مهندسان مشاور فرنهاد، معیارها و ضوابط ساماندهی صنایع و خدمات شهری، انتشارات سازمان شهرداری‌های كشور، 1381.

6- ذواشتیاق، صمد، چكیده طرح جامع تهران، طرح حفظ و ساماندهی مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری، انتشارات شركت پردازش و برنامه‌ریزی، 1377.

7- مهندسان مشاور زادبوم، مطالعات ساماندهی صنایع شهر تهران، شهرداری تهران، شركت ساماندهی صنایع و مشاغل، 1370.

8- موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، بررسی قانون شهرداری، مركز مطالعات برنامه‌ریزی شهری وزارت كشور، 1380.

9- دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری، آیین‌نامه نحوه بررسی تصویب طرح‌های توسعه و عمران محلی، ناحیه‌ای ... و مقررات شهرسازی و معماری كشور، وزارت مسكن و شهرسازی، 1371.

10- مهندسین مشاور عرصه، طرح مطالعات ایمن‌سازی شهر در برابر حریق، مركز مطالعات برنامه‌ریزی وزارت كشور، 1377.

11- صالحی، اسماعیل، نقش ضوابط و مقررات شهرسازی در شكل‌گیری شهر خوب، رساله دكتری شهرسازی دانشكده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، 1382.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه