ایمنی در فضاهای محدود

دكتر ایرج محمدفام

 

وجود فضاهای محصور و لزوم انجام عملیات شغلی در آنها از جمله مواردی است كه با وجود پیشرفت‌های علمی هنوز هم در بسیاری از محیط‌های كاری دیده می‌شود. شرایط فیزیكی نامناسب و احتمال وجود اتمسفرهای سمی و قابل انفجار می‌تواند سلامتی افراد را به‌شدت تهدید كند.

به‌طور كلی فضای محدود به محیط شغلی اطلاق می‌شود كه:

1- برای وارد شدن فرد و انجام كار در درون آن به اندازه كافی بزرگ است.

2- ابعاد ورودی یا خروجی آن محدود است.

3- برای انجام كار مداوم طراحی نشده است.

4- از تهویه طبیعی مطلوبی برخوردار نیست.

با توجه به مشخصات فوق می‌توان كار در درون بویلر، كوره، سپتیك تانك، سیلو، مخازن، تونل، ظروف قیفی شكل و موارد مشابه را فعالیت در درون فضاهای محدود به‌حساب آورد.

مهمترین خطراتی كه شاغلین این فضاها را تهدید می‌كند در زیر مورد بررسی قرار می‌گیرند:

 

1- غلظت اكسیژن

حداقل میزان اكسیژن برای ادامه بقا و فعالیت 19/5 % است. با كاهش غلظت بتدریج علایم سوء آن در قالب تنزل توانایی فرد برای ادامه  كار، كاهش هشیاری و قدرت قضاوت و بیهوشی رخ می‌دهد. با رسیدن غلظت اكسیژن به حد 4 تا 6 درصد، فرد در عرض 40 ثانیه به حالت كما می‌رود و جان خود را از دست می‌دهد.

افزایش غلظت گاز اكسیژن به بالای 23/5% بر میزان اكسیداسیون می‌افزاید و علاوه بر آنكه فرد را در معرض مسمومیت با اكسیژن قرار می‌دهد، بر احتمال احتراق و انفجارات نیز می‌افزاید.

 

2- اتسمفرهای سمی

از مواد سمی كه ممكن است در این فضاها وجود داشته باشد می‌توان به موادی نظیر CO، H2S و فیوم‌های جوشكاری اشاره كرد. آلاینده‌های یاد شده در غلظت‌های بالاتر از حدود استاندارد قادر به تهدید سلامتی شاغلین در این نوع فضاها می‌باشند. برای مثال گاز CO در غلظت بالای ppm2000 دركمتر از یك ساعت باعث مرگ خواهد شد. این غلظت در مورد گاز H2S در حدود ppm1000 است كه در مدت زمان چند دقیقه باعث مرگ فرد می‌شود.

مهمترین منابع ایجاد اتمسفرهای سمی در فضاهای محدود عبارتنداز:

الف- محصولات ذخیره شده شامل گازهای آزاد شده پس از عملیات تمیزكاری،مواد جذب شده در دیواره‌ها و تجزیه مواد انبار شده

ب- عملیات انجام شده نظیر جوشكاری، برشكاری، لحیم‌كاری، نقاشی، چربی‌زدایی، ذوب‌كاری و درزگیری.

ج- مواد نشت یافته از سطوح مجاور.

 

3- اتمسفرهای قابل اشتعال

وجود بخارات و گازهای قابل اشتعال نظیر متان، استیلن، هیدروژن، پروپان، بخارات بنزین و سایر هیدروكربن‌ها در فضاهای بسته می‌تواند با رساندن غلظت گازهای قابل اشتعال به حد LEL، سطح ایمنی را به‌شدت تقلیل دهد. ابزارهای برقی دستی، انجام عملیاتی نظیر جوشكاری و برشكاری و یا استعمال دخانیات توسط كاركنان از منابع احتمالی شعله برای شروع حریق یا انفجار می‌باشند.

 

4- خطرات مكانیكی

بریدگی، خراشیدگی، برخورد با اشیا، لغزش و سقوط از جمله عوارضی است كه به كرات دامنگیر شاغلین فضاهای محدود می‌شود. عواملی نظیر جانمایی فضا، ماهیت كار، محدودیت كاربرد برخی تجهیزات به همراه شرایط فیزیكی نامساعد از قبیل روشنایی نامناسب بر فراوانی و شدت عوارض فوق می‌افزاید.

 

5- خطرات الكتریكی

عدم استفاده از ابزارهای برقی ایمن، معیوب بودن ابزارهای برقی و سیم‌های رابط آنها، مجهز نبودن تجهیزات برقی مورد استفاده به سیستم زمین به همراه شرایط محیطی نظیر بالا بودن درصد رطوبت نسبی یا خیس بودن محیط كار از جمله عواملی هستند كه شاغلین فضاهای محدود را در معرض شوك‌های الكتریكی قرار می‌دهند.

 

6- درجه حرارتهای نامناسب

این نوع خطرات كه در اغلب موارد از خصوصیات فضاهای محدود محسوب می‌شود، علاوه بر اینكه سلامتی شاغلین را تهدید می‌نماید، به افزایش بروز رفتارهای ناایمن در بین آنها نیز كمك می‌كند. رطوبت نسبی بالا به همراه انجام عملیاتی نظیر جوشكاری و برشكاری، تهویه‌های نامناسب و استفاده از انواع تجهیزات حفاظت فردی به افزایش بیش از حد درجه حرارت و غیرقابل تحمل شدن آن كمك می‌كند. لازم به یادآوری است كه این خطر ممكن است در بعضی فضاها به‌صورت سرمای بیش از حد نمود پیدا كند.

 

7-خطرات متفرقه

جریان‌های ناگهانی مایعات، آب‌گرفتگی‌ها، عوامل زیان‌آور بیولوژیكی و تراز بالای صدا بخاطر انعكاس‌های متعدد آن، از جمله خطراتی هستند كه سلامتی شاغلین اینگونه فضاها را به‌شدت تهدید می‌كنند. علاوه بر موارد یاد شده سایر خطرات محیط‌های كار عادی نیز ممكن است در این فضاها دیده شود.

با توجه به مطالب یاد شده، بكارگیری اصول ایمنی ویژه در اینگونه فضاهای كاری لازم است. از نقطه نظر اتخاذ تدابیر ایمنی، این فضاها به دو دسته فضاهای نیازمند مجوز كار و بدون نیاز به مجوز كار تقسیم می‌شوند (شكل 1). كار در فضاهای بسته نیازمند مجوز كار است و جزو عملیات خطرناك محسوب می‌شود. ورود و شروع كار دراین فضاها نیاز به اخذ مجوز از واحدهای مسوول دارد. اطلاعاتی كه در فرم مجوز ورود به فضاهای بسته قید می‌شود شامل موارد ذیل می‌باشند:

 

  • تاریخ، مكان ونام فضای محدود
  • هدف از ورود وخطرات شناسایی شده
  • طول مدت اجازه كار
  • مشخصات افرادی كه وارد فضا می‌شوند و دستیاران و سرپرستان آنها
  • نتایج تست هوا
  • اقدامات حفاظتی كه باید انجام گیرد.

 

دستورالعمل ورود به فضاهای محدود كه نیازمند مجوز كار هستند باید موارد زیر را پوشش دهند:

 

1- ایزوله كردن فضا

- كلیه دریچه‌های خطرناك را مسدود كنید (بستن فلكه‌ها و…)

- فضا را تخلیه كنید (زهكشی، تقلیل فشار ظروف تحت فشار)

- از قفل‌ها و علایم هشداردهنده استفاده نمایید (برای تجهیزات برقی، قسمت متحرك ماشین‌آلات و غیره)

- فضا را از مواد اضافی پاك كنید.

 

2- تهویه فضا

2-1- از تهویه مكانیكی استفاده كنید.

2-2- شدت تهویه حداقل چهار حجم فضا در هر ساعت باشد.

2-3- از آلوده نبودن منبع هوای تهویه اطمینان حاصل كنید.

 

3- بازنگری مراحل كار

3-1- انتخاب افراد، دستیاران و سرپرستان را بررسی كنید.

3-2- خطرات ورود به فضای بسته و عملیات آن را بازنگری نمایید.

3-3- تجهیزات حفاظت فردی ضروری را كنترل كنید.

3-4- دستورالعمل امداد و نجات را مرور نمایید.

 

4- تكمیل فرم مجوز

4-1- قبل از ورود به فضای بسته، فرم مجوز بصورت صحیح وكامل تكمیل شود.

4-2- فرم به امضای سرپرست رسیده باشد.

4-3- بر مهلت 12 ساعتی مجوز تاكید شود.

4-4- پس از پایان كار، فرم به واحد ایمنی عودت داده شود.

4-5- مجوزهای باطل شده حداقل برای یكسال نگهداری گردد.

 

5- تست اتمسفر فضای كار

5-1- كنترل غلظت گاز اكسیژن (زیر 19/5% و بالای 23/5%)

5-2- كنترل غلظت گازهای قابل احتراق (كمتراز 10% LEL)

5-3- كنترل گازهای سمی

لازم به ذكر است در صورتی‌كه غلظت هر كدام از گازهای مورد اشاره از حدود تعریف شده تجاوز كند، لازم است كاركنان به‌سرعت از فضای كار خارج شوند و پیش از بازگشتن غلظت به حد ایمن، به محیط كار وارد نشوند.

كنترل غلظت گازهای خطرناك در این فضاها با توجه به اصول زیر صورت می‌گیرد:

  • قبل از ورود (در مورد فضاهای خالی)
  • پس از 10 دقیقه از شروع كار سیستم تهویه (در صورتی‌كه وجود سیستم تهویه الزامی باشد)
  • تكرار بصورت یكبار در هر ساعت در مورد فضاهای نیازمند مجوز كار
  • تكرار بیشتر در مورد شرایط خطرناكتر.

 

6- ورود به فضا

6-1- در طول كار باید یك دستیار درنزدیك ورودی فضا حضور داشته و در تمام مدت با فرد شاغل در فضای بسته در ارتباط باشد.

6-2- كلیه افرادی كه وارد این فضاها می‌شوند باید ورود و خروج خود را به ثبت برسانند.

6-3- دستیار در مدت زمان كار مجوز كار را به همراه خود داشته باشد.

 

مسوولیت‌های كارگران، دستیاران و سرپرستان فضاهای بسته به شرح زیر می‌باشد:

1- كارگران

  • كسب اطمینان از تهویه، ایزوله سازی و تخلیه فضا در راستای كار ایمن
  • خروج سریع از فضا با دستور دستیار بدون هرگونه سوال
  • رعایت كلیه قوانین ودستورالعمل‌های كار ایمن
  • آشنایی با كار و دستورالعمل‌های عملیاتی
  • استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مناسب.

2- دستیاران

  • پایش كارگران در هنگام ورود، عملیات و خروج و كمك به آنها در شرایط لازم
  • پایش اتمسفر محیط كار قبل از ورود و هنگام كار
  • كنترل دسترسی به فضا
  • ارزیابی خطرات اطراف فضا و اتخاذ اقدامات كنترلی
  • خبر كردن گروه‌های امداد و نجات در شرایط اضطراری
  • نگهداری گزارشات مرتبط با فضا نظیر مجوزهای كار، نتایج تست‌ها، ورود و خروج كارگران و غیره

3- سرپرستان

  • كسب اطمینان از فراهم شدن حفاظت‌های مناسب
  • حمایت از دستیاران در كنترل دسترسی به فضاهای محدود
  • تاکید خروج كلیه افراد از فضا قبل از مسدود كردن آن
  • كسب اطمینان از آگاه بودن افراد درگیر كار از خطرات مرتبط با فضاهای محدود
  • حصول اطمینان از در دسترس بودن گروه‌های امداد و نجات قبل از ورود كارگران به فضای كار.

 

شكل 1- طبقهبندی فضای محدود براساس نوع مجوز

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه