ایمنی در فاز حفاری تونل

 دکتر عبدالله اردشیر و سید حسن داماد ممقانی

 

1- چکیده

در گذشته به ازاي هر ٨٠٠ متر ساخت تونل، حيات يك نفر با مخاطره مواجه می‏شد. امروزه افزايش آگاهي در زمينه احداث تونل، منجر به بهبود شرايط كاري در كارگاه‏هاي زيرزميني شده است؛ به‏طوريكه آمار حوادث مرگبار و خطرناك به‏طور قابل ملاحظه‏اي كاهش پيدا كرده است. آمار سال ١٩٨٦ مركز OSHA در آمريكا نشان مي‏دهد كه آمار حوادث خطرناك و حوادث منجر به مرگ در فضاهاي زيرزميني ٢ تا ٣ برابر ديگر كارگاه‏هاي عمراني بوده است. بديهي است امروزه با گسترش ساخت و ساز در كشور، نياز بيشتري به بهبود شرايط ایمنی براي پرسنل فعال در كارگاه‏هاي زيرزميني اعم از تونلكاران يا معدنكاران احساس مي‏شود. لذا لازم دانستیم نکات ساده اما مهم ایمنی کار در تونل را از میان مطالب موجود در منابع مختلف و براساس  تجربه چند ساله کار در پروژه‏های کشور در این مقاله بیان کنیم.

در این متن ابتدا به معرفی اجمالی انواع تونل‏ها پرداخته شده، سپس به موارد کلی ایمنی اعم از کمک‏های اولیه، امداد رسانی‏، موارد ایمنی در زمان توقف کار، تجهیزات و غیره اشاره شده است. در ادامه نکات ایمنی مهمترین بخش‏های فاز حفاری را که شامل آتشباری و تحکیمات اولیه (شاتکریت لایه 1) می‏شود، به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است.

کلمات کلیدی

ایمنی، حفاری، شاتکریت، تهویه، مواد ناریه

 

2- کلیات ایمنی در تونل‏ها

2-1- ايمنيواثراتآن

حوادث و اتفاقات در مباحث ايمني به دو دسته كلي تقسيم مي‏شوند :

١-  حوادثي كه نمي‏توان از وقوع آنها جلوگيري كرد .

٢- حوادث قابل پيش‏بيني كه براي جلوگيري از رخداد يا كاهش خطرات آن بايد هزينه صرف نمود.

به‏طور كلي علل رخداد هرگونه حادثه در كارگاه‏هاي عمراني به‏شرح ذيل مي‏باشد :

- تماس كنترل نشده شخص با مواد و ماشين‏ آلات.

- شكست و خرابي بناهاي موقت.

- خطرات ذاتي فعاليت‏هاي عمراني نظير استفاده از مواد ناريه.

- عدم رعايت موارد ايمني يا كم دقتي افراد شاغل در كارگاه.

پرسنل كارگاه بايد با علل فوق آشنا بوده و هرگونه قوانين، آیين‏نامه و دستورالعمل يا راهنمايي مورد نياز را كه منجر به كاهش خطرات گردد، رعايت نمايد. كاهش تعداد و درجه خطر حوادث كارگاهي علاوه بر كاهش مشكلات و هزينه‏ هاي مرتبط با بيمه، معمولا منجر به كاهش ديگر هزينه‏ هاي مستقيم و غير مستقيم حادثه مي‏شود. وقتي حادثه‏ اي رخ مي‏دهد، مجموعه‏ ای از هزينه ‏هاي آشكار و پنهان به ‏شرح زير به سيستم تحميل مي‏شود :

١-  هدر رفتن وقت مفيد فرد صدمه ديده در طول درمان.

٢-  توقف يا تاخير كار تيمي كه عضو آسيب ديده در آن فعال بوده است.

٣-  مدت زماني كه امدادگر جهت كمك و مراقبت از فرد مصدوم صرف مي‏كند.

٤-  هزينه‏ ها و زمان مورد نياز جهت بررسي‏ها و تهيه گزارش حادثه.

٥-  ديگر هزينه‏ هاي پنهان.

بنابراين تدوين و ارایه قوانين و آیين‏ نامه و پيروي متعهدانه از آنها در همه كارگاه‏ها، به‏خصوص در پروژه‏ هاي تونل‏ سازي، نه تنها امري اقتصادي بلكه يك وظيفه اخلاقي تلقي مي‏گردد .

 

2-2- مهندسي ايمني و برنامه ايمني

براي پروژه‏ ها و كارگاه‏هاي زيرزميني، ضروري است پيمانكار نسبت به استخدام يك مهندس ايمني با تجربه و آشنا به مشكلات خاص پروژه اقدام نمايد. لازم است كارفرما و مشاور به‏صورت جداگانه  فردی را به‏عنوان مهندس ایمنی جهت انجام بازرسي‏ هاي ادواري و موردی از شرايط ايمني كارگاه در نظر بگيرند.

مهندس ايمني پيمانكار در گام نخست بايد يك برنامه ايمني مناسب براي كارگاه طراحي نمايد. لازم است همه پرسنل متعهدانه برنامه ايمني را پذيرا باشند. حتي توصيه مي‏گردد كه پيمانكار جهت تشويق و ايجاد انگيزه براي رعايت منظم تدابير ايمني، پاداش و جوايزي در نظر بگيرد. همه پرسنل بايد در زمينه آشنايي با خطرات و رعايت نكات ايمني آموزش كافي ديده باشند و لوازم محافظت كننده و اضطراري در نزديكترين مكان براي دسترسي آسان پيش‏بيني شده باشد. لازم است هنگام فعالیت پرسنل در كارگاه‏هاي زيرزميني اقدام به ثبت منظم تعداد، نوع و مكان دقيق فعاليت آنها در دفتر كارگاه گردد.

هنگامی که ٢٥ نفر يا بيشتر در يك كارگاه تونل فعاليت دارند، حضور دو يا حداقل يك نفر امدادگر آموزش ديده و دارای تجربه كافي در زمينه كمك‏هاي اوليه و درنظر گرفتن امكانات اوليه كمك‏رساني به مصدومان الزامي است. بازرسي‏ هاي ايمني از كارگاه بايد به‏ طور منظم در هر شيفت كاري با كنترل تجهيزات و امكانات در نظر گرفته شده، انجام پذيرد.

 

2-3- مقدمات ايمني در تونل‏ها

محيط‏هاي كاري مخصوص ساخت فضاهاي زيرزميني، خطرات خاص و منحصر به فردي را دارا مي‏ باشند كه پرسنل فعال در آنها بايد آگاهي‏ هاي لازم را نسبت به اين خطرات داشته باشند. اين حوادث بايد در برنامه ايمني كارگاه شناخته شوند و پيش‏بيني‏ هاي لازم ارایه گردد. سقف و ديواره‏ ها و سينه كار در جبهه‏ های كاري مختلف تونل بايد به‏طور مداوم مورد بررسي قرار گرفته و اقدام به لق‏گيري مناسب و تحكيمات اوليه سنگ‏هاي ضعيف شود. لازم است پيچ‏ سنگ‏ها با استفاده از آچارهاي مناسب به‏ طور مرتب مورد آزمايش قرار گيرند. قاب‏ها و ديگر نگهدارنده ‏هاي مناسب باید به منظور جلوگيري از جابجايي و حركت بلوك‏هاي سنگي، به‏طور اصولي و صحيح نصب شوند. نگهدارنده‏ هاي آسيب ديده و تغيير شكل يافته در اسرع وقت تعمير و يا تعويض شوند. صفحه‏ ها و سپرهاي نگهدارنده مناسب براي زمين‏هاي ضعيف و سست طراحي و مورد استفاده قرار گيرند. ديواره‏ ها و نگهدارنده‏ ها پس از انفجار در سينه كار، مرتب بازرسي شوند و نسبت به اصلاح سطوح آسيب ديده اقدام  گردد.

 

2-4- حفاری

لق‏گيري سقف و ديواره‏هاي تونل قبل از شروع حفاري، توسط كارگر با تجربه به‏ دقت انجام گرفته و با بازرسي‏ هاي دقيق، از ايمن بودن شرايط نسبت به خطرات بالقوه اطمينان حاصل گردد. باید همه پرسنل از آگاهي کافی در زمينه خطرات ناشي از انفجارات قبلي و مواد ناريه باقيمانده و عمل نكرده، برخوردار باشند. از نزديك شدن افراد به بوم دستگاه جامبو در زمان حفاري جلوگيري شود و فردی بجز اپراتور جامبو بر روي جامبوي فعال يا در حال حركت باشد. ضروری است وقتي جامبو شروع به حركت مي‏كند با مراقبت‏هاي دقيق از تجهيزات، بوم دستگاه در موقعيت مناسب قرار گيرد. همچنین لازم است خطوط هوا، برق و آب در جبهه كاري مشخص شده باشند.

 

2-5- جابجايي و نگهداري مواد ناريه

علاوه بر دارا بودن تجربه كافي در زمينه كاربرد صحيح و ايمن مواد منفجره، آتشبار بايد داراي گواهينامه و مجوز اشتغال نیز باشد. حمل و نقل مواد ناريه فقط با استفاده از ماشين مخصوص انجام پذيرد. اپراتور ماشين حمل مواد ناريه دقت لازم را اعمال نمايد تا حمل و جابجايي مواد ناريه با پرسنل، مواد مصرفي، چاشني و ديگر تجهيزات همزمان انجام نگيرد. حمل مواد ناريه با وسيله نقليه مشخص و داراي تابلوي مخصوص و علایم هشداردهنده انجام گرفته و حداقل فواصل بين ديناميت و چاشني‏ها با فاصله ٢٤ اينچ در زمان حمل رعايت گردد. وسيله نقليه مورد استفاده براي حمل مواد ناريه در داخل تونل از نظر سيستم الكتريكي مورد بازرسي دقيق قرار گرفته و نتايج حاصل از بازرسي‏ها در دفتر كارگاه ثبت گردد .

 

2-6- انبار مواد ناريه

مواد ناريه براساس نوع كاربرد آنها و بادر نظر گرفتن آیين‏نامه (29 CFR 181) انبار مي‏گردد، انبار كردن مواد ناريه در كارگاه ‏هاي زيرزميني و در نزديكي محل فعاليت كارگرها ممنوع مي‏باشد؛ انبار دایمي مواد ناريه بايد حداقل ١٠٠ متر از محل فعاليت‏هاي كارگاهي، سازه‏ هايي نظير شفت‏ها و محل تردد پرسنل فاصله داشته باشد. از سيگار كشيدن و آتش روشن كردن در فواصل كمتر از ١٥ متر از انبار مواد ناريه جلوگيری به‏ عمل آيد. مواد ناریه با توجه به انواع مختلف و كاربرد آنها در انبار نگهداري مي‏گردد. به‏ طور مثال معمولا رعايت فاصله ١٥ متري بين محل نگهداري چاشني‏ها و ديگر مواد ناريه در انبار توصيه مي‏گردد.

 

2-7- موارد ايمني در زمان توقف كار

در زمان عدم فعالیت كارگاه‏هاي زيرزميني لازم است الزامات کنترلی، حصاركشي و نصب علایم هشدار دهنده صورت گيرد. در توقف‏ هاي موقتي و كوتاه مدت حفاري تونل، ضروري است كه سينه كار به خوبي تحكيم شود و بازرسي‏هاي متوالي در زمان توقف، از جبهه كار و شرايط سينه كار انجام بگيرد. در توقف‏ هاي بلند مدت فعاليت‏هاي تونل‏زني، لازم است كه ديواره‏ايي محكم در سينه كار ايجاد گردد و دريچه‏ اي براي خروج آب براي كاهش بار اعمال شده به ديواره از طرف سينه كار پيش‏بيني گردد.

 

2-7-1- كمك‏هاي اوليه

- تجهيزات

جعبه كمك‏هاي اوليه مقاوم تهيه و در مكان مناسبي در كارگاه نصب گردد. محتويات جعبه زير نظر پزشك و با رعايت استانداردهاي جهاني (صليب سرخ) تهيه و همه بسته ‏بندي‏ ها بايد داراي برچسب دستورالعمل باشند. قبل از رخداد هرگونه حادثه، تجهيزات مربوط به كمك‏هاي اوليه بايد توسط مهندس ايمني كارگاه حداقل به صورت هفتگي كنترل شده و اقلام مصرفي جايگزين شود. تجهيزات مناسب جهت حمل فرد مصدوم به يك پزشك يا بيمارستان به وسيله آمبولانس با سرويس دهي مناسب پيش‏بيني گردد. درآیين‏نامه نيويورك و بعضي از ايالات آمريكا به ازاي هر صد نفر كارگر در يك كارگاه زيرزميني پيش‏بيني يك تخت با البسه و لوازم مناسب جهت حمل فرد مصدوم توصيه شده است.

- حضور امداد رسان

ضروري است كه يك فرد آموزش ديده و با تجربه جهت ارایه كمك‏هاي اوليه در كارگاه در دسترس باشد. تعداد اين افراد و محل استقرار آنها در كارگاه و نحوه دسترسي به آنها براساس پيچيدگي‏ هاي نوع فعاليت، حساسيت كار و نوع پروژه، توسط مهندس ايمني تعيين مي‏گردد.

- خدمات پزشكي

تدابیر لازم جهت دسترسي به يك پزشك و انجام مشاوره ‏هاي لازم و ارایه كمك‏هاي ويژه در زمان آسيب ديدگي‏ هاي خطرناك پيش‏بيني گردد. شماره تلفن پزشك، بيمارستان و آمبولانس براي استفاده در مواقع اورژانس، در مكان‏هاي مناسب در كارگاه نصب گردد.

 

2-8- تهويه

حوادث ناگوار ناشي از انفجار در تونل‏ها در فواصل زماني ١٩٧٠ تا ١٩٨٠ در آمريكا منجر به تنظيم، تكميل و ارایه آیين‏نامه ايمني براي كارگاه‏هاي زيرزميني به نام آیين‏نامهOSHA  گرديد. آیين‏نامه OSHA تعريف جامع و جداگانه ‏اي براي انواع زمين‏ هاي گازدار و زمين‏ هاي با پتانسيل گازدار و غير گازدار ارایه نموده و براي هركدام رهنمودهاي ايمني ويژه ‏اي ارایه مي‏نمايد. مديريت پروژه بايد از شرايط گازدار بودن طبقات زمين و خطرات بالقوه آن آگاهي كامل داشته و آیين‏نامه يا دستورالعمل‏هاي مناسبي جهت ايجاد شرايط امن براي پرسنل صادر نمايد. آزمايش‏هاي لازم به‏ طور پيوسته جهت ارزيابي مقدار گازها در محل انجام گرفته و مقادير مجاز برخي از گازها ارایه گردد.

در صورتی که مقادير گازهاي سمي و قابل احتراق، یا گرد و غبار و بخارات از يك و نيم درصد تجاوز كند، همه پرسنل بايد محدوده مورد نظر را ترك كنند تا دراسرع وقت اقدام مناسب جهت كاهش مقدار گازهاي فوق به مقدار كمتر از يك درصد انجام گيرد؛ لازم است همه آزمايش‏ها و نتايج اقدامات در دفتر كارگاه ثبت شود.

تجهيزات رديابي و اندازه‏ گيري مقادير گازها لازم است مرتب مورد بازنگري قرارگیرند. همه ردياب‏ ها هشدار دهنده‏ هاي سمعي و بصري داشته و اغلب خروجي ديجيتالي دارند.

انتخاب تجهيزات مورد نياز جهت ثبت و كنترل مقادير گازها با توجه به اهميت و خطرات پروژه يكي از مهمترين وظايف مهندس ايمني كارگاه مي‏باشد، سيستم تهويه تونل بايد با توجه به نوع پروژه به صورت علمي، طراحي شده و به صورت جدي و مداوم مورد بازنگري و بازرسي قرار گيرد. اگر تهويه تونل به هردليل قطع گردد، باید تمامي كارگران به بيرون منتقل شده و قبل از شروع مجدد فعاليت ضروري است كه يك فرد باتجريه جهت انجام بازرسي اوليه و ارزيابي خطرات احتمالي و كنترل كيفي هواي داخل تونل از محل كار بازديد نمايد. به‏ كارگيري هواي تازه در تونل و ديگر فضاهاي بسته زيرزميني به ازاي هر نفر نبايد كمتر از دويست فوت مكعب بر دقيقه باشد و در شرايطي كه فعاليت توام با توليد گرد و غبار و گاز مي‏ باشد، سرعت جريان هوا كمتر از سي فوت در دقيقه نشود. پس از هر نوبت انفجار و قبل از شروع فعاليت‏ها بايد تمامي گرد و غبار ناشي از انفجار از داخل تونل به خارج منتقل گردد.

 

2-9- برق‏ رساني در تونل

خدمات مهندسي برق در تونل بسيار حياتي بوده و در صورت طراحي نامناسب برق‏ رساني در اكثر فعاليت‏ ها اختلال ايجاد مي‏شود. همه كابل‏هاي برق‏ رساني به داخل تونل بايد كاملا روكش شده و با پوشش‏هاي مقاوم به طور كامل پوشانده شوند. خطوط فشار قوي مورد نياز ماشين‏ آلات حفاري از قبيل ROAD HEADER و TBM به صورت مشخص و جدا از ديگر خطوط پشتيباني نظير خطوط انتقال آب، هوا و تلفن (از دهانه تا سينه كار تونل) بوده و معمولا در سقف تونل نصب مي‏گردند.

ترانسفورماتورها در يك محدوده مجزا و دارای حصاركشي مناسب و مقاوم در برابر آتش مورد استفاده قرار گرفته و ژنراتورهاي مورد نياز پروژه جهت تامين برق اضطراري در صورت قطع برق سراسري از قبل تهيه و آماده به‏ كار در كارگاه وجود داشته باشند.

 

2-10- خطرات آتش‏سوزي

تا حد امکان از حمل و به‏ كارگيري مواد مشتعل و قابل احتراق در كارگاه ‏هاي زيرزميني به‏ خصوص در داخل تونل‏ها، جلوگيري به‏ عمل آيد، به‏ خصوص در جبهه‏ هاي كاري كه به روش انفجاري حفاري مي‏شوند. موادی که پتانسيل بالایی براي احتراق دارند و مواد سوختي نظير گازویيل نبايد به داخل جبهه كاري منتقل گردند. از تجمع زباله‏ هاي مختلف و قابل احتراق نظير لاستيك‏ هاي مستعمل ماشين ‏آلات در محل كار ممانعت به ‏عمل آيد. در صورت استفاده از سوخت‏ هاي ديزلي، روغن و گريس بايد از بسته ‏بندهاي مناسب و محكم استفاده كرده و در شرايط ايمن و با رعايت فاصله مناسب از مناطق حساس نگهداري شوند. در صورت استفاده از كپسول يا سيلندرهاي گاز، با رعايت شرايط ايمني در داخل محفظه‏ هاي محكم و مقاوم نگهداري شوند. موانع مقاوم به صورت صفحات حايل در شفت‏ها براي جداكردن محدوده‏اي كه فعاليت جوشكار انجام مي‏گيرد نصب گردد. يك شخص آتش‏نشان با تجهيزات مناسب در زمان جوشكاري و حتي پس از ٣٠ دقيقه از اتمام جوشكاري جهت انجام هرگونه اقدام مناسب در صورت بروز آتش‏سوزي در محل حضور داشته باشد.

 

3- مقررات ایمنی در شاتکریت

در این بخش عملیات شاتکریت در حفاری تونل را  بیشتر بررسی می‏کنیم.

بتن پاشی یا شاتکریت از تکنیک ‏های رایجی است که در بسیاری از عملیات اجرایی به‏ ویژه در سازه‏های زیرزمینی مورد استفاده قرار می‏گیرد؛ اما نیازمند تمهیدات خاص زیست محیطی است. مشکلات مربوط به بتن پاشی را می‏توان به دو دسته نکات حین اجرا و نکات پس از اجرا تقسیم کرد. دسته اول خود شامل سه بخش مخاطرات  فیزیکی، مشکلات شیمیایی و مسایل مربوط به الکتریسیته ساکن است. در زمینه دومین دسته از مشکلات بتن پاشی نیز می‎توان به عدم پایداری در سنین کم، جراحات و سوختگی‏های پوستی و نیز آلودگی آب اشاره کرد. در این بخش از تحقیق تمامی این نکات مورد بررسی قرار گرفته و راه‏ حل‏های مناسبی در هر زمینه ارایه شده است.

به هنگام استفاده از بتن پاشی در سازه‏ های زیرزمینی نظیر تونل‏ها مانند بسیاری عملیات اجرایی دیگر، علاوه بر تسلط به مسایل تکنیکی باید به یک سری نکات ایمنی نیز توجه کرد. هرچند که استفاده از بتن پاشی در بسیاری از موارد به عنوان یک تکنیک ایده ‏آل و شناخته شده، روز به روز درحال توسعه است؛ عدم رعایت نکات ایمنی می‏تواند موجب بروز مشکلاتی شود که گاهی خطرناکند. این نکات را می‏توان به دو دسته نکات حین اجرا و نکات پس از اجرا تقسیم کرد.

 

3-1- نکات حین اجرا

3-1-1- مخاطرات فیزیکی

اولین نکته ‏ای که باید در هنگام اجرای بتن پاشی به آن توجه نمود، محافظت اپراتور از خطر عوامل فیزیکی است. اپراتور بتن پاش به ‏طور مستقیم و بیش از همه در معرض گرد و خاک و سنگدانه‏ های جهیده از سطح کار بوده و به دلیل محدودیت میدان دید ناشی از استقرار در یک محیط مرطوب و پرگرد و خاک و احیانا تاریک، در معرض خطر لیز خوردن نیز قرار دارد. از مهمترین این مسایل، گرد و غباری است که بیشتر در اجرای بتن پاشی به روش خشک به دلیل ایجاد جریان‏های گردابی قوی در نازل و متعاقبا اختلاط غیر یکنواخت مخلوط سیمان و سنگدانه با آب به وجود می‏آید. تغذیه دستی مخلوط بتن پاشی خشک به پمپ و سایر فرآیندهای دستی این عملیات نیز در به‏ وجود آمدن گرد و غبار در محیط کار دخیلند. متاسفانه مطالعات آماری محدودی در رابطه با میزان این گرد و غبارها به عمل آمده است. با این حال آزمایشات انجام شده توسط ارنست ساتر که در کارگاه ‏های مختلف صورت گرفته می‏تواند ایده ‏هایی از میزان این آلودگی به‏ دست دهد. بر اساس آزمایشات وی از 4/4 تا 94/0 میلی گرم بر متر مکعب (به طور متوسط 16 میلی‏گرم بر متر مکعب) ذرات کوچکتر از 5 میکرون (0/0002 اینچ) در مجاورت نازلمن و از 10 تا 84 میلی گرم بر متر مکعب (به طور متوسط 14 میلی‏گرم برمتر مکعب) از این ذرات در فضای 20 تا170 متری پیرامون وی وجود دارد. از آنجا که 5% تا 15% این ذرات را غبار سیلیس تشکیل می‏دهد، می‏توان دریافت که تنها سیلیس موجود در این فضا بیش از دو برابر حد مجاز معرفی شده توسط استانداردهای مربوطه است. با توجه به این مهم، لزوم استفاده از ماسک‏های تنفسی مخصوص مشخص می‏شود. پرتاب سنگدانه‏ ها از سطح کار نیز می‏تواند متناسب با شدت برخورد و سرعت اولیه آنها به طور متوسط تا فاصله 15 متری خطرآفرین باشد. بدیهی است اصابت این ذرات به‏ ویژه به چشم پرسنل، به جراحات خطرناکی می‏ انجامد. لذا باید پرسنل را موظف نمود که از عینک و ماسک‏های شفاف تمام رخ که تمام سطح صورت را می‏پوشاند استفاده نمایند. متاسفانه به دلیل کاهش میدان دید و کثیف شدن مکرر این عینک‏ها و ماسک‏ها، رغبتی برای استفاده از آنها وجود ندارد. با این حال راه‏حل‏های مختلفی جهت برطرف نمودن این مشکل ابداع شده و مورد امتحان قرار گرفته، ولی نتیجه کافی از آنها حاصل نشده است. تعبیه ورق‏ های شفاف قابل تعویض بر روی ماسک می‏تواند راه حل مناسبی باشد. در برخی از کارگاه‏ها با استفاده از اسپری آب هر چند لحظه یکبار ماسک اپراتور را پاک کرده و یا آن را تعویض  می‏کنند. به غیر از دست و پا گیر بودن این روش‏ها، بار مالی ناشی از به‏ کارگماری کارگری برای این کار را باید در نظر داشت.

مشکل دیگری که اپراتورهای شاتکریت‏ زن با آن روبرو هستند، خطر لیز خوردن در سطحی است که به واسطه وجود خمیر شاتکریت ریخته شده از سطح کار و نیز جریان آب شاتکریت و یا آب‏های زیرزمینی بسیار لغزنده است. در این میان، میدان دید ضعیف ناشی از بخار آب و گرد و غبار محیط نیز در از دست دادن تعادل اپراتور موثرند. افتادن اپراتورها علاوه بر شکستگی اعضای بدن می‏تواند خطراتی نظیر شکستن عینک و فرورفتن خرده شیشه در چشم، پخش مستقیم شاتکریت به سر و صورت افراد و غیره را نیز در بر داشته باشد. این امر باعث می‏شود که حتی استرس روانی  ناشی از این خطرات موجب خستگی زودرس پرسنل گردد. آنچه مسلم است اینکه آثار منفی این مسایل، مستقیما در کیفیت بتن‏ پاشی اجرا شده بروز می‏کند. به‏ عنوان مثال وقتی اپراتوری به دلیل کثیف بودن ماسک خود یا گرد و غبار فراوان محیط، سطح کار را به خوبی نبیند، نمی‏تواند از تمامی امکانات و مهارت خود استفاده نماید. اکثر این مشکلات را می‏توان به کمک بوم حمال نازل، روبوت بتن پاش و به‏ ویژه تریکسر برطرف کرد.

 

3-1-2- مخاطرات شیمیایی

سیمان به پوست حمله کرده و موجب سوختن آن می‏گردد. وجود مواد قلیایی زودگیر کننده در شاتکریت نیز می‏تواند به شدت امر بیافزاید و باعث سوختگی‏ های خطرناکی گردد. این مساله در پوست کارگران که اغلب دچار خراشیدگی است، جدی می‏باشد. به علاوه ممکن است بخارات قلیایی بسیار خطرناکی در محیط اجرای بتن پاشی پخش گردد. طی آزمایشی که در یکی از تونل‏های در دست بتن پاشی در آمریکا به عمل آمده، با نصب ورقه‏ های تورنسل (قرمز رنگ) در فواصل مختلف اپراتور و حتی در درون ماسک دهانی وی و سایر کارگران به نتایج جالب  و در عین حال تکان دهنده‏ ایی رسیدند. بعد از بیست دقیقه نه تنها ورقه‏ هایی که در فاصله سه متری و در فضای آزاد قرار داشتند، بلکه حتی ورقه‏ هایی که در درون ماسک‏های دهانی تعبیه شده بودند کم و بیش به رنگ آبی در آمدند. pH مربوطه نیز حدود 11 بر آورد شد. که کاملا سوزاننده است. بنابر این محافظت و پوشش کامل افراد بسیار ضروری است. با اینکه اکثر افراد تمایل دارند که کاملا پوشانده شوند، ولی متاسفانه از بعضی جزییات کار بی‏ اطلاعند. سیمان و مواد زودگیر کننده اطراف یقه پیراهن و گردنبند، دستبند، بند ساعت و غیره جمع شده و به دلیل تمرکز در یک نقطه می‏تواند حتی پوست‏هایی را که به کرم‏های حفاظتی آغشته شده باشند را بسوزانند. لذا بهتر است از لباس‏های آستین‏دار یکسره تا پنجه استفاده شود. حتی‏ الامکان باید از افزودن دستی زودگیر کننده‏ ها به مخلوط شاتکریت نیز خودداری نمود. به عنوان یک اصل کلی، بهترین محافظ کارگران، آموزش صحیح و در مرحله بعد استفاده از ماسک‏های دهانی مناسب و کرم‏های حفاظتی است. به علاوه استحمام و شستشتوی روزانه لباس کار نیز ضروری است.

 

3-1-3- الکتریسیته ساکن

در بعضی مواقع، در هنگام استفاده از بتن پاشی خشک، یک شارژ الکتریسیته ساکن در بین لوله لاستیکی و نازل فلزی ایجاد می‏شود. این پدیده در مواقعی بیشتر روی می‏دهد که مخلوط خشک بوده و رطوبت نسبی کمتر از 50% باشد. هر چند این مساله در شرایط معمولی چندان محسوس نیست، ولی صرف‏نظر از ناراحتی‏ های احتمالی ایجاد شونده برای اپراتور می‏تواند موجب انفجار در یک محیط قابل اشتعال گردد. اغلب سنگدانه ‏های مرطوب و رطوبت نسبی هوا به حدی است که مانع از ایجاد الکتریسیته می‏شود. در صورت احساس خطر می‏توان از لوله‏ های نیمه رسانا استفاده کرد.

 

3-1-4- نکات پس از اجرا

معمولا اکثر افرادی که با بتن پاشی سر و کار دارند، شنیده ‏اند که بتن پاشی در پایداری سازه ‏های زیر‏زمینی نقش بسیار مهمی دارد. متاسفانه این طرز فکر باعث شده که از بتن پاشی انتظار رفتاری معجزه آسا داشته و با خیال راحت، تقریبا بلافاصله پس از اجرا در زیر آن رفت و آمد کنند. این مساله خصوصا در 4 تا 6 ساعت اول، بسیار خطرناک است، زیرا در این سن شاتکریت هیچ‏گونه مقاومت سازه‏ایی ندارد و نمی‏تواند به عنوان تکیه ‏گاهی برای سنگ‏های روی خود و یا آویزهای احتمالی زیرین عمل نماید. گزارش‏ های مختلفی از خرابی شاتکریت، چه در سنین کم و چه در سنین بالا وجود دارد. چسبندگی کم شاتکریت با سطح کار با دلایل مختلف از قبیل وجود گرد و خاک، روغن و ... می‏تواند یکی از عوامل خرابی در سنین کم باشد. به علاوه ممکن است سطح سنگ و یا هر سطح دیگری که تحت بتن پاشی قرار می‏گیرد به حدی خشک و اسفنجی باشد که با مکیدن آب شاتکریت موجب کاهش چسبندگی آن گردد. بررسی علل خرابی شاتکریت در سنین بالاتر کمی مشکل‏تر است. از دلایل اصلی این نوع خرابی می‏توان به عدم اجرای کامل شاتکریت بطوریکه به صورت یک سازه کامل عمل کند، اشاره نمود. به عنوان مثال اگر در جداره تونل‏ها یک قوس کامل از شاتکریت اجرا نگردد، می‏تواند به ناپایداری آن بیانجامد. وجود مواد زود گیر کننده در شاتکریت نیز ممکن است سوای مشکلات ذکر شده به اشکالات پس از اجرا منجر شود. از جمله افرادی که اقدام به نمونه‏ گیری دستی و یا کرگیری در سنین مختلف می‏کنند، از سوزش پوست شکایت دارند. از این نوع سوختگی‏ ها در عملیات کرگیری که بعد از گذشت دو سال از اجرا صورت گرفته نیز دیده شده است. لذا پرسنل آزمایشگاهی هم باید از همان تدابیری که برای سایر پرسنل توصیه گردید، پیروی کنند. نکته دیگر در رابطه با آبی است که در اثر اجرای شاتکریت حاوی زود گیر کننده در پای کار(خصوصا در تونل‏ها) جمع شده ودر صورت ورود به کفش و چکمه افراد می‏تواند موجب ضایعات پوستی گردد. از طرف دیگر تخلیه مستقیم این پساب‏های قلیایی(که حاوی مواد ریز معلق هم هستند) به داخل نهرها و رودخانه‏ ها به دلیل تاثیر منفی که بر اکوسیستم دارند، ممنوع است. یک راه حل عملی این مسئله عبور دادن این پساب‏ها از داخل حوضچه‏ های حاوی محلول آهک و زاج سفید است که علاوه بر تسریع لخته ‏سازی و ته نشینی مواد معلق می‏تواند pH آب را تا حد مجاز 8/5 و یا حتی کمتر کاهش دهد. همچنین باید از تخلیه پرت بتن پاشی در داخل مسیر رودخانه و مسیل‏ها که ممکن است موجب ایجاد آلودگی در پایین دست گردد، خودداری نمود. افزودن الیاف خصوصا الیاف فلزی به شاتکریت نیز علی رغم تاثیرات مثبت آن بر روی تاب کششی، معضلاتی به همراه دارد. از جمله سطح نهایی کار چیزی شبیه به جوجه تیغی شده و در صورت برخورد افراد با آن می‏تواند به جراحاتی بیانجامد و نیز جمع‏ آوری پرت شاتکریت از روی زمین کمی مشکل می‏گردد. پیشنهاد می‏گردد به نصب موقت ورقه ‏های قیراندود بر سطح کار از خطر بروز اینگونه جراحات کاست.

 

4- نتیجه‏ گیری

تدوين و ارایه آيين ‏نامه ايمني دقيق و كارآمد براي كارگاه ‏هاي تونل‏سازي امري ضروري است. رعايت اصول و مقررات ايمني در كارگاه‏ هاي زيرزميني علاوه بر كاهش خطرات تهديدكننده زندگي انسان‏ها از نظر اقتصادي نيز به نفع جامعه و منافع ملي است .تنظيم و ارایه استانداردهاي ايمني براي كارگاه‏ها و پيگيري آن از طرف كارفرماها و مشاور و ملزم بودن پيمانكار به آن در پيشبرد پروژه اهميت خاصي داشته و در اين راستا لازم است تعريف مناسب از جايگاه مهندس ايمني در همه كارگاه‏ها ارایه گردد. خطرات خاص و منحصر به‏ فرد هر كارگاه با توجه به نوع پروژه و شرايط حاكم بر آن بررسي شده و آگاهي‏ هاي لازم توسط مهندس ايمني به همه پرسنل ارایه شود. در اين راستا آموزش‏هاي كافي و مناسب در زمينه خطرات بالقوه موجود در كارگاه به افراد تازه استخدام با برنامه‏ ريزي مناسب ارایه گردد. شرايط لازم براي فعاليت مستقل و جداگانه مهندس ايمني در كارگاه مهيا گردد ، به ‏طوري‏كه تحت تاثير مشكلات و نواقص موجود در تداركات و پشتيباني احتمالي پيمانكار قرار نگرفته و مشكلات را متعهدانه به مشاور و كارفرما انعكاس دهد و تا زمان حصول نتيجه مناسب و انجام تداركات مناسب ايمني مانعي را در حسن انجام شرح وظايف خود احساس ننمايد.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه