اصول ایمنی در كارگاه‌های ساختمانی

عباس نظری، كارشناس مدیریت سوانح شركت متروی تهران

 

مقدمه

در دنیای پیشرفته امروز حادثه همیشه در كمین است. همه ساله میلیون‌ها حادثه ناشی از كار در دنیا به‌ویژه در كارگاه‌ها اتفاق می‌افتد كه بعضی از آنها مرگبار است و برخی دیگر موجب از كارافتادگی كلی و جزیی می‌گردد. در اغلب موارد حوادث ناشی از كار موجب از كارافتادگی موقت می‌شود كه ممكن است ماه‌ها به طول انجامد. حوادث همیشه موجب ایجاد اضطراب و ناراحتی شدید خانواده فرد قربانی می‌شود و ممكن است در زندگی خانوادگی نیز اثرات مخربی داشته باشد. در این مقاله به نكات ایمنی در عملیات حفاری و عملیات گودبرداری و نكات ایمنی كار در فضاهای تاسیساتی پرداخته شده است.

 

مقررات ایمنی برای شروع عملیات حفاری

 

- قبل از اقدام به هرگونه عملیات مربوط به كندن چاه ها و كندن كانال ها بررسی های لازم باید با توجه به وجود قنوات قدیمی، فاضلاب و پی ها، جنس خاك، لایه های زمینی و تاسیسات آب، برق، گاز و تلفن بعمل آید و محل چاه طوری تعیین شود كه به هنگام چاه كنی، خطر ریزش یا نشتی از فاضلاب های مجاور و برخورد با تاسیسات مذكور وجود نداشته باشد علاوه بر این، كارگران مسوول حفر چاه تجارب حرفه ای لازم از نظر انجام كار چاه كنی را دارا باشند.

- در شروع عملیات چاه كنی وجود حداقل دو نفر، و با افزایش عمق چاه بیش از 5 متر، وجود حداقل سه نفر برای ادامه عملیات الزامی است. با شروع حفر انباری، یك نفر كلنگ دار اضافه می گردد.

- قبل از شروع عملیات مربوط به كندن چاه و تخلیه فاضلاب ها و یا هر نوع  كاری در این ارتباط، لازم است تداركات و پیش بینی های اساسی جهت مقابله با حوادث احتمالی و امدادرسانی بعمل آید.

- لازم است جهت حفاظت كارگران از نظر ریزش اطراف چاه و یا سقوط از كنار دهانه، در محل ایستادن كارگران تخته یا الوارهای زیرپایی با مقاومت و پهنای كافی كار گذاشته شود.

- چنانچه محل كندن چاه در معابر عمومی یا محل هایی باشد كه در آنها احتمال رفت وآمد افراد مختلف وجود دارد، باید به  وسیله ایجاد حصارهای لازم در فاصله مناسب و نصب علایم هشدار دهنده و چراغ های احتیاط، از ورود افراد به نزدیكی منطقه عملیات جلوگیری بعمل آید.

- جهت جلوگیری از سقوط خاك و سنگ به  داخل چاه، دور دهانه باید لبه ای با ارتفاع حداقل 15 سانتیمتر با مصالح مقاوم تعبیه گردد. در هر حال این لبه باید طوری باشد كه برخورد اتفاقی پا یا وسایل كار سبب تخریب آن نگردد.

- لازم است مقنی قبل از ورود به چاه برای عملیات چاه كنی، طناب نجات را به كمك كمربند ایمنی مخصوص بخود متصل نماید. در مواقعی كه نوع آوار استخراجی حاصل از عملیات كندن چاه بصورتی است كه پیش بینی های حفاظتی معمول همچون استفاده از كلاه و سپر حفاظتی کافی نمی باشد، باید در فواصل مناسبی از دیواره چاه، پناهگاه های تعبیه شود كه در موارد لزوم مقنی در این پناهگاه مستقر گردد.

- خاك های حاصل از كندن چاه نباید به فاصله كمتر از 2 متر از كناره های چاه ریخته شود و در هر حال باید اطمینان حاصل شود كه احتمال ریزش آن به داخل چاه وجود ندارد.

- به محض رسیدن چاه به عمقی كه خاك واجد استحكام لازم باشد، می بایستی عملیات طرقه چینی شروع گردد.

- چنانچه در عمق معینی از چاه احتمال دارد كه بعلت كمبود اكسیژن عوارضی برای مقنی ایجاد خواهد شود قبلا باید نسبت به تهیه وسایل هوادهی به داخل چاه اقدام گردد. این وسایل باید به كلیه تجهیزات ایمنی جهت جلوگیری از خطر برق گرفتگی و تماس فرد با قطعات متمركز مجهز شده باشد.

- وجود علایم قراردادی بین مقنی و فردی كه در بالای چاه مستقر است ضروری بوده و باید فرد مستقر در بالای چاه، همواره از وضعیت مقنی آگاه باشد این علایم می تواند بصورت تكان دادن طناب و یا استفاده از وسایل صوتی مانند زنگ اخبار باشد.

- با پیشرفت كار چاه كنی به خصوص در موقع بارندگی همواره دیوارهای چاه باید به وسیله مقنی مورد بازدید مرتب قرار گیرد تا اطمینان حاصل شود كه در هیچ قسمتی از دیواره چاه احتمال ریزش وجود ندارد.

- چنانچه به هنگام بازدید، در دیواره چاه رطوبت بیش ازحد معمول مشاهده گردد باید بررسی لازم بعمل آید تا چنانچه به وجود فاضلاب و یا هرگونه منبع دیگر آب در مجاورت چاه یقین حاصل شود ادامه عملیات چاه كنی بلافاصله متوقف شده و پس از انجام پیش بینی های اساسی لازم، نسبت به ادامه كار به صورتی كه هیچگونه خطری برای مقنی و كارگران دیگر وجود نداشته باشد اقدام بعمل آید.

- برای تامین روشنایی داخل چاه هایی كه در آنها احتمال وجود گازهای قابل اشتعال و انفجار می رود باید از چراغ های قوه ای یا دوره گرد ضد جرقه مجهز به حباب محافظ، حداكثر با ولتاژ 12 ولت استفاده شود و به هرحال در این نوع چاه ها نباید از شعله باز و یا سیستم های جرقه زا استفاده شود.

- مقنی موظف است ضمن حفر چاه، جاپاهایی حداقل با فواصل 50 سانتیمتر در طرفین، جهت بالا آمدن خود در دیواره چاه تعبیه نماید تا بتواند بسهولت بالا بیاید.

- قلوه سنگ های حاصل از حفر چاه باید در زیر یا بین لایه های خاك دلو قرار گرفته و همچنین مواد در داخل دلو تا آن ریخته شود كه احتمال ریزش و سقوط مواد به هنگام جابجایی دلو وجود نداشته باشد.

- به هنگامی كه در حفر چاه ها نیاز به هدایت لوله های بتونی (كول) جهت جلوگیری از ریزش دیواره های چاه وجود دارد مقنی باید به هنگام خالی كردن زیر منطقه استقرار لوله های بتونی موقعیت مناسبی را اختیار كند بطوری كه هیچ قسمتی از اعضاء بدن او در زیر آنها قرارنگیرد. خالی كردن زیر لوله های بتونی باید در تمام محیط و بطور یكنواخت انجام گیرد.

- لوله های بتونی (كول) مورد استفاده در داخل چاه ها كه به منظور جلوگیری از ریزش دیوارها بكار می روند باید از نوع مسلح و به حد كافی مقاوم باشند تا بتوانند فشار جانبی وارده از دیواره چاه و نیز فشارهای قائم را به خوبی تحمل نموده و نشكنند.

- باید اقدامات لازم در جهت سقف زدن و مهاركردن دیواره های پاكند، بعمل آید تا از ریزش خاك جلوگیری شود.

- استقرار الكتروپمپ جهت تخلیه آب های حاصل از پیشرفت عملیات حفاری باید بصورتی باشد كه امكان نفوذ رطوبت و آب یا برخورد مواد تخلیه شده با قسمت های برق دار وجود نداشته باشد.

- آب وگل ولای حاصل از پیشرفت عملیات حفاری باید در محلی تخلیه گردد كه امكان نفوذ آن به داخل چاه وجود نداشته و به علاوه هیچگونه خطری برای برای ساختمان ها و اماكن مجاور نیز فراهم نكند.

- بعد از خاتمه كار روزانه، لازم است پیش بینی های احتیاطی جهت جلوگیری از سقوط افراد و حیوانات به داخل چاه (مانند پوشانیدن دهانه چاه بوسیله صفحات مشبك و محكم)، بعمل آید.

 

مقررات ایمنی هنگام عملیات حفر انباری چاه

 

- انباری باید در عمقی حفر گردد كه تحت تاثیر ارتعاشات ناشی از دستگاه ها و وسایل نقلیه، و نیروهای وارده از طریق فونداسیون ساختمان قرار نگیرد.

- چنانچه حفر انباری در لایه های سست انجام می پذیرد لازم است نسبت به كول بندی و تقویت سقف و دیواره ها اقدام گردد.

- درانجام عملیات مربوط به حفر انباری، سقف آن باید بصورت قوسی باشد بطوری كه احتمال ریزش دیواره ها و طاق وجود نداشته باشد و در صورتی كه امكان فوق وجود نداشته باشد می بایستی با استفاده از وسایل لازم مهاربندی، مقاومت كافی برای دیواره ها و سقف انباری را فراهم آورد تا از ریزش آن ها بر اثر فشارهای جانبی جلوگیری شود.

- ارتفاع انباری نبایستی از 5/1 متر و عرض انباری از 2/1 متر تجاوز كند در غیر اینصورت انجام مهاربندی الزامی است.

- ارتباط دادن چاه و انباری، به چاه های فاضلاب و یا قنات ها، حتی قنوات متروكه ممنوع است.

 

مقررات ایمنی برای تكمیل عملیات حفاری و مراقبت های بعدی از چاه

 

- نحوه استقرار كانال یا لوله فاضلاب در داخل چاه و همچنین نوع مصالح بكار رفته در این قسمت باید بنحوی باشد كه ریزش فاضلاب، به دیواره چاه صدمه نرساند.

- نحوه استقرار گلدان بر سرچاه ها باید به نحوی باشد كه بتواند فاضلاب را در مسیر محور چاه هدایت كرده و خود گلدان نیز از استحكام كافی برخوردار باشد.

- ساختمان و مصالح بكار رفته در پوشش دهانه چاه باید با در نظر گرفتن موقعیت چاه و شرایط محل، طوری باشد كه دهانه چاه مقاومت كافی در مقابل فشار و ضربات ناشی از بارهای وارده و عوامل جوی را داشته باشد.

- چنانچه دهانه چاه دارای درب باشد این درب باید دارای قفل و بست مناسب و مطمئن باشد.

- هرنوع چاه، اعم از آب یا فاضلاب باید مجهز به مجرای تهویه یا هواكش مناسب با رعایت اصول ایمنی و بهداشتی باشد.

 

به محض مشاهده كوچكترین تغییر شكل در اطراف دهانه چاه باید بلافاصله نسبت به بازدید دهانه اقدام و عملیات لازم را در صورت نیاز بعمل آورد.

- محل چاه ها باید در نقشه ساختمانی، یا با علامت گذاری بر روی محل احداث چاه مشخص باشد.

 

مقررات ایمنی هنگام عملیات تخلیه فاضلاب

 

- قبل از شروع عملیات لجن كنی توسط فرد، باید پیش بینی های لازم بعمل آید تا به هنگام تخلیه، جریان فاضلاب از طریق لوله های فاضلاب بداخل چاه كاملا متوقف شده باشد.

- به هنگام برداشتن دهانه برای بازدید یا تعمیرات و غیره بایستی پیش بینی های لازم ایمنی جهت جلوگیری از سقوط افراد خصوصا به علت ریزش ناگهانی دهانه و اطراف آن بعمل آید.

- به هنگام تخلیه فاضلاب ها قبل از هرگونه اقدام برای داخل شدن به چاه فاضلاب باید اطمینان لازم را از نظر تخلیه گاز و مساعد شدن هوای داخل چاه فاضلاب برای كار كردن كسب نموده به اضافه احتیاط های لازم در مورد فاضلاب ها و آب انبارهایی كه به محض جابجا شدن فاضلاب ها یا آب داخل آنها، ایجاد گاز می شود باید بعمل آید.

- قبل از شروع به كار در قعر چاه فاضلاب بازرسی كلی از دیواره چاه بعمل آید تا اطمینان حاصل شود كه احتمال ریزش دیواره ها وجود ندارد. هدایت مقنی به داخل فاضلاب باید به وسیله طناب مقاوم یا هر وسیله  مطمئن دیگر باشد.

- قبل از فرستادن مقنی به داخل چاه باید با بكارگیری وسایل مناسب از ارتفاع فاضلاب هایی كه كارگر مقنی ناچارا باید در داخل آن قرار گیرد آگاه شده و در هر حال این ارتفاع باید در حدی باشد كه مقنی بتواند بدون اینكه خطری او را تهدید كند نسبت به انجام عملیات تخلیه اقدام نماید.

- استعمال دخانیات یا زدن كبریت یا استفاده از هرگونه شعله باز و یا ایجاد جرقه در داخل چاه های فاضلاب، اكیدا ممنوع است.

- فاضلاب تخلیه شده باید به محل های مناسبی كه رعایت معیارهای زیست محیطی و ایمنی و بهداشتی در آن شده باشد، ریخته شود.

 

مقررات ایمنی وسایل حفاظت انفرادی در عملیات حفر چاه

 

- كارگران مسوول حفر چاه باید مجهز به وسایل حفاظت فردی از جمله كلاه، كفش ایمنی، طناب، كمربند ایمنی، دستكش، لباس كار و در صورت لزوم عینك حفاظتی باشند.

- به هنگام كار در داخل فاضلاب چنانچه ضرورت و شرایط كار ایجاب كند، كارگر مقنی باید مجهز به ماسك تنفسی مناسب و یا ماسك با هوای فشرده باشد، بطوری كه همواره هوای سالم مستقیما به ریه های كارگر برسد.

- ماسك های خرطومی مجهز به سیستم هوادهی برقی باید دارای سیستم دستی اضطراری نیز باشند تا به محض قطع برق بتوان از سیستم دستی استفاده نمود.

- چنانچه سیستم هوادهی ماسك فوق الذكر دستی باشد باید تعمیرات لازم جهت بكارگیری آن به متصدی قسمت هوادهی داده شود تابی احتیاطی یا تعلل این فرد موجب نرسانیدن هوا به ریه های مقنی نشود.

- كارگران مقنی مسوول حفر چاه های دستی آب بمحض رسیدن به آب باید از چكمه لاستیكی ساق بلند استفاده كنند.

 

مقررات ایمنی، وسایل الكتریكی مربوط به عملیات حفاری

 

- در محل هایی كه‌ از الكتروموتور برای ‌هوادهی یا تخلیه آب و یا هر منظور دیگراستفاده می گردد این الكتروموتورها باید مجهز به سیم اتصال زمین و یا سیستم حفاظتی مناسب دیگر باشند. مشخصات و نحوه اتصال زمین یا وسیله حفاظتی باید بطوری باشد كه هرگونه خطر برق گرفتگی ناشی از اتصال هادی های برقدار به بدنه فلزی وسایل الكتریكی مورد استفاده و ملحقات آنها را كاملا منتفی سازد.

- كابل های برق مورد استفاده جهت انتقال نیروی برق به الكتروپمپ و سایر وسایل باید دارای روپوش عایق ضد آب مقاوم، و عاری از هرگونه زدگی و فرسودگی بوده و یكپارچه باشد و همچنین باید مواظب بود كه كشش حاصله از وسایل و همین طور نفوذ آب شرایط ناایمنی را فراهم نسازد.

- قسمت های گردنده الكتروپمپ مستقر در داخل چاه باید دارای حفاظ بوده و نحوه اتصالات سیم های برقی آن بصورتی باشد كه احتمال اتصال بدنه یا دسترسی تصادفی به قسمت های برق دار الكتروپمپ وجود نداشته باشد.

- محل استقرار و نصب الكتروپمپ كه در خارج از چاه قرار دارند باید به نحوی محفوظ گردد كه امكان دسترسی افراد متفرقه به آن وجود نداشته و از عوامل جوی ایمن باشد.

- محل استقرار الكتروپمپ كمرچاهی باید دراخل طاقچه ای حفرشده در داخل دیواره چاه بوده و بصورتی باشد كه احتمال ریزش دیواره یا خاك بر روی الكترو پمپ و یا غرق شدن آن در صورت بالا آمدن آب چاه وجود نداشته باشد به این منظور می بایست از سیستم های شناور الكتریكی یا وسایل مناسب دیگر برای اعلام خطر و آگاه شدن از بالا آمدن سطح آب استفاده شود و در صورت امكان موتور و پمپ چاه بطور خودكار برای تخلیه آب بكار افتد.

- در محل نصب الكتروپمپ باید مكانی مناسب برای استقرار تعمیركار موتور در موارد ضروری در نظر گرفته شود بطوری كه تعمیر كار به راحتی امكان مانور داشته باشد.

- به هنگام تعمیر موتور باید جریان برق را به نحو اطمینان بخش قطع نمود.

- كلیدهای قطع و وصل جریان برق الكتروپمپ باید در محلی مناسب و قفل دار بوده‌، و كلید مربوطه نیز در اختیار شخصی مسوول و آگاه، باشد.

- بمنظور سهولت در آزمایش و راه اندازی و همچنین تعمیرات ضروری، وجود یك كلید اضافی محافظ از نوع ضد رطوبت در مجاورت موتور الزامی است.

- شستشوی موتور پمپ های الكتریكی به وسیله مشتقات نفتی در داخل چاه اكیدا ممنوع است.

- استقرار موتور پمپ های با سوخت و مشتقات نفتی در داخل چاه اكیدا ممنوع است.

- انجام تعمیرات كلی و اساسی موتور پمپ ها در داخل چاه ممنوع است.

 

ایمنی حفر چاه دستی

مقررات ایمنی مربوط به ساختمان چرخ چاه و لوازم حمل بار

 

- چرخ چاه دستی مورد استفاده كه با نیروی دست كار می كنند باید بطریقی محاسبه و ساخته شده باشد تا حداكثر بار مجاز به دسته یا دسته های محرك وارد می شود بیش از 25 كیلوگرم نباشد (توصیه می گردد از چرخ حلزونی استفاده شود)

- چرخ چاه دستی مورد استفاده باید سالم و عاری از هرگونه ترك، شكستگی و پوسیدگی بوده و استحكام لازم جهت انجام كار مورد نظر را داشته باشد.

- در چرخ چاهی كه می توان دسته های متحرك آن را از جای خود برداشت، بایستی این دسته ها بوسیله ضامن مطمئنی با محور در ارتباط باشند تا دفعتا و بطور ناخواسته از آن جدا و یا خارج شوند.

- فاصله میله های افقی (پره های) چرخ باید بایكدیگر مساوی بوده و حداقل به اندازه ای باشد كه كارگران بتوانند به راحتی به پره ها جهت چرخاندن چرخ چاه دسترسی داشته باشند. همچنین نباید تعداد پره های چرخ از چهار عدد كمتر باشد، در صورتی كه قطر چرخ از 120 سانتیمتر تجاوز نماید تعداد پره های آن بایستی از چهار عدد بیشترگردد.

- چرخ چاه باید به نحوی ساخته شده باشد كه بعد از پیچیده شدن تمامی طناب به دور چرخ، احتمال لغزش و بیرون افتادن طناب بخارج از پره ها وجود نداشته باشد.

- در مورد چرخ چاه های موتوری و غیره موتوری كه برای حفر چاه ها مورد استفاده قرار می گیرند، رعایت كلیه موارد ایمنی مربوط به وسایل حمل و نقل و جابجا كردن مواد در كارگاه ها و وسایل بلند كردن با نظیر زنجیرها، كابل ها، طناب ها، قلاب ها و قرقره ها الزامی است.

 - قبل از استقرار چرخ چاه در محل مورد نظر، محل استقرار پایه های چرخ چاه بایستی به نحو مطمئنی آماده شده، و اطمینان حاصل شود كه احتمال واژگونی، جابجایی و كج شدن چرخ وجود ندارد.

- چرخ چاه بایستی در ارتفاع مناسبی نصب شود بطوری كه حداقل فاصله چرخ سطح موازی با زمین از30 سانتیمتر كمتر نباشد.

- طناب مورد استفاده در چرخ چاه بایستی عاری از هرگونه غیب مانند پوسیدگی، زدگی، و گره بوده و مقاومت كافی برای تحمل حداكثر نیروی وارده و ضربه ها را داشته باشد همچنین طول طناب بحدی باشد كه بعد از بازشدن كامل برای حداكثر عمق مورد نیاز حداقل دو دور به روی قرقره مانده باشد.

- قلاب مورد استفاده بایستی سالم بوده و بطور محكم و مطمئنی با طناب درگیر باشد همچنین گلوگاه آن مجهز به حفاظ قلاب بوده یا به صورتی باشد كه در هر حالتی احتمال آزاد شدن باز بطور ناگهانی وجود نداشته باشد. ضمنا تحمل كافی در مقابل حداكثر بار و ضربه های وارده را دارا باشد.

- دلو مورد استفاده باید از جنس الیافی پنبه ای یا لاستیك مقاوم بوده و با حلقه دهانه از جنس فولاد به دسته زنجیری مناسبی كه به نحو اطمینان بخش با حلقه درگیر باشد متصل گردد.

- چرخ چاه باید مجهز به طناب و قلاب ایمنی مهاركننده باشد بطوری كه در مواقع ضروری بتوان از حركت ناخواسته آن جلوگیری كرد.

 

نتیجه گیری

بطور كلی حوادث كارگاهی باعث اختلال در تندرستی جسمی و روانی و از دست رفتن پول و وقت می گردد و اغلب خسارات جبران ناپذیری را بوجود می آورد. بدین جهت است كه جلوگیری از حوادث كارگاهی و رعایت مقررات و نكات ایمنی حین كار برای كارگران یك وظیفه اساسی است و باید نظم در كار و فرهنگ ایمنی تشویق، ترغیب و پیگیری شود.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه