دستورالعمل های ایمنی و بهداشت حرفه ای درخصوص بكارگیری ماشین آلات و ادوات برقی

محمد رضائی، کارشناس ارشد اقتصاد و مدرس دانشگاه

حمید معینی، دانشجوی دوره  دکتری مدیریت و مدرس دانشگاه

 

در محيط صنعتی با وجود ماشين آلات و ابزار فراوان، غالبا كارگران در معرض مخاطرات مختلف قرار دارند. با توسعه تكنولوژي و افزايش كاربرد در امر توليد نيز احتمال مخاطرات و حوادث در اينگونه محيط ها زيادتر مي­شود. سوانح در كارخانجات ممكن است باعث نقض عضو يا فوت افراد شود كه به سهولت و سرعت قابل جبران نيست. براي سازمان فقدان يك متخصص كه سال ها براي تربيت او سرمايه و وقت مصرف شده، زيان سنگينی به شمار می آيد.

در سازمان های توليدی كه اصول و موازين ايمنی و حفاظت فنی مراعات نمي­شود، روحيه كاركنان نيز ضعيف و متزلزل است و كمتر امكان دارد كارگر خوب و لايقي در چنين سازمان هايی مشغول به كار باشد. بنابراين اجرای تدابير و برنامه هايی به منظور ايمنی و حفاظت فني كاركنان، در درجه اول اهميت، و در راستای تامين و نگهداری نيروي انساني قرار دارد. در عين حال، صرف هزينه و تخصيص اعتبار در برنامه­ های سازمان، به منظور ابداع تدابير و استقرار وسايل جهت جلوگيري از حوادث، در مقابل منابع حاصل از آن، اندك و ناچيز به شمار مي­رود.

ايمني، حفاظت فني و بهداشت صنعتي رشته وسيع و گسترده ­ای است كه تحت عنوان حفاظت معرفی شده و به مجموعه تدابير، اصول و مقرراتي گفته مي­شود كه با بكار گرفتن آنها بتوان نيروي انسانی و سرمايه را در مقابل خطرات مختلف و احتمالی در محيط های صنعتی به نحو موثری حفظ و حراست كرد و محيطی بي خطر و سالم جهت افزايش كارايی كاركنان به وجود آورد.

تالمات روحی فرد حادثه ديده و ساير كارگران محل حادثه و همچنين زيان از دست دادن نيروی انساني ماهر و كار آزموده از جمله اين خسارات به حساب می ­آيند. باتوجه به بررسی های به عمل آمده در اكثر كشورهای صنعتي مشخص شده است كه هزينه های غير مستقيم هر حادثه چهار برابر هزينه های مستقيم است بنابراين ضرورت اداره هوشمندانه و هوشيارانه و موشكافانه و مقابله با مخاطرات و ريسك های تكنولوژيك در عصر فرا صنعتی كنونی بيش از پيش آشكار مي­گردد. لذا در اين مقاله سعي شده است تا بيش از صد دستورالعمل ايمنی و حفاظت صنعتی و بهداشت حرفه ­ای (HSE) در جهت پيشگيری و جلوگيری و يا كاهش زيان و خسارات ناشي از كاربرد وسايل و تجهيزات و ادوات برقی  و الكتريكی معرفي گردد. كاربرد اين دستورالعمل­ها در واحدهای صنعتی، محيط امنی براي سرمايه ­های ملی و انسانی و رشد تعالی و كيفيت زندگی كاری به وجود خواهد آورد. البته با توجه به گستردگی استفاده و به کارگیری ماشین آلات و ابزارآلات برقی و کثرت توصیه های ایمنی، مطالب مقاله در دو بخش ارايه می گردد.

 

1-تاسیسات و دستگاه های الکتریکی باید طوری ساخته و نصب و بهره برداری شوند که در حین کار از هرگونه خطرات ناشی از تماس با لوازم هادي و همچنین خطرات حریق مصون بمانند.

 

2- نوع وسایل تاسیسات الکتریکی باید متناسب با ولتاژ خط و شرایط بهره برداری از آنها انتخاب شوند.

 

3- تمام وسایل تاسیسات الکتریکی باید با استاندارد مربوطه مطابقت داشته و علایم مشخصه آن واضح و آشکار باشند.

 

4- نصب و تنظیم و مراقبت و آزمایش و تعمیرات کلیه تجهیزات تاسیسات الکتریکی فقط باید به وسیله اشخاصی که صلاحیت فنی و تجربه آنان را مقامات صلاحیت دار تصدیق کرده باشند انجام گردد.

 

5- پس از آماده شدن تاسیسات الکتریکی و پس از هرگونه تغییرات اساسی وقبل از شروع بهره برداری باید مقام صلاحیت داری (غیر از اجرا کننده کار) تاسیسات را بازید نماید و گواهی مربوط به کامل بودن حفاظت الکتریکی آن تاسیسات و اجازه شروع به کار با آنها را صادر نمايند.

 

6- کارفرما موظف است کتابچه ای حاوی کلیه دستورها و مقررات حفاظتی مربوط به تاسیسات یا ماشین های الکتریکی را در اختیار کارگرانی که متصدی به کار انداختن و مراقبت آن ماشین ها می باشند و یا کارگرانی که مجبورند در مجاورت آنها کار کنند بگذارند.

 

7-برای جلوگیری از تماس اشخاص یا اشیاء با مدارها یا وسایل الکتریکی برق دار متناوب که اختلاف پتاسیل آنها نسبت به زمین از 50 ولت تجاوز می کند و محصور ساختن آنها امکان پذیر نیست باید این مدارها یا وسایل را در مکان هایی به شرح زیر نصب نمود:

 

الف- در اطاق ها ویا محوطه هایی که جز اشخاص صلاحیت دار شخص دیگری نتواند به آنجا وارد شود.

ب- در بالکن ها، گالری ها یا روی سکوهای بلندی که دسترسی اشخاص عادی به آنها غیر ممکن باشد.

 

8- در جایی که ترانسفورماتور یا خازن و یا سایر ادوات و سیم های لخت ناقل جریان برق روی دیوار ساختمان ها نصب می شود باید فاصله محل نصب آنها را از پنجره ها یا روزنه های دیوار به اندازه کافی انتخاب نمود تا از هرگونه آتش سوزی و تماس تصادفی اشخاص از این پنجره ها یا روزنه ها با آن وسایل جلوگیری شود.

بدیهی است درموقع تعمیرات و نقاشی و توسعه دادن ساختمان ها که کارگران مجبورند در مجاورت اینگونه ادوات برق دار کار کنند، باید برای محافظت کارگران از تماس تصادفی با آنها، اقدامات احتیاطی لازم به عمل آید.

 

9- وسایل و ماشین های الکتریکی که در موقع برق داشتن احتیاج به تنظیم و یا آزمایش دارند باید طوری نصب شوند که دسترسی به آنها راحت بوده و فضای کار کافی با جای پای مطمئنی در نقاط لازم برای آزمایش و تنظیم آنها پیش بینی شده باشد.

 

10- کلیه سیم های برق باید به طور مناسب عایق شده و محکم در کانال نصب شده باشد.

 

11- سیم های برق باید در کانال ها طوری نصب گردد تا تعقیب مسیر و پیدا کردن آنها آسان باشد.

 

13- در ابتدا و انتهای گالری های طویل زیرزمینی و در صورت لزوم در فواصل مناسب باید راه فرار پیش بینی شود.

 

14- در محل هایی که گازهای قابل اشتغال به مصرف می رسد و یا ایجاد می گردد، کلیه کلیدهای اصلی فرمان دستگاه تنظیم موتورهای الکتریکی، قطع کننده های الکتریکی، کلیدهای معمولی برق و وسایل تنظیم مقاومت های الکتریکی باید در مکان های مجزا و پوشیده شده از مواد ضد احتراق نصب شود و دکمه های فرمان و کلید های کنترل مربوطه در خود کارگاه ها و در محلی که دسترسی به آنها باشد قرار گیرد.

 

15-تابلوهای برق شامل کلیدها و فیوزهای توزیع جریان متناوب و کلیدهای قطع جریان با ولتاژ بیش از 50 ولت نسبت به زمین که دارای قطعات فلزی لخت برق دار می باشد باید در محل های مخصوصی که فقط اشخاص صلاحیت دار به آن دسترسی داشته باشند نصب شوند. کف این محل ها باید با ماده عایق ساخته یا مفروش گردد و یا مقابل تابلوهای مذکور سکوی عایقی قرار داده شود.

 

16- موتورهای الکتریکی که در آنها احتمال وقوع جرقه یا شعله باشد حتی الامکان در اطاق مخصوص نصب گردند و در مواردی که وجود مواد منفجره یا گاز و غبارهای قابل اشتغال پیش بینی می شود، این قبیل موتورها حتما در اطاق مخصوص نصب شوند.

 

17- موتورهای الکتریکی را نباید زیر کف کارگاه هایی که در آنها مایعات قابل اشتغال وجود دارد نصب نمود؛ مگر آنکه ضد انفجار بودن موتورها از طرف مقامات صلاحیت دار تایید شده باشد.

 

18- موتورهای الکتریکی باید روی تکیه گاه های خود محکم نصب شده باشد.

 

19- ترانسفورماتور و خازن ها و وسایل الکتریکی دیگر که مقدار روغن مخزن یا محفظه آنها بیش از 5000 لیتر (1320 گالن) باشد باید:

 

الف- در خارج از محل کار نصب شود یا:

ب- طوری در کنار چاه یا مجاری فاضلاب قرار گیرد که تمام محتوی هر یک از مخازن بتواند به سرعت داخل چاه یا مجاری فاضلاب وارد گردد.

 

20- خازن هایاصلاح ضریب قدرت را در مواردی که احتمال خطر وجود دارد باید:

 

الف- طوری نصب وکنترل نمود که از خطر بارهای پسماند (الکتریسته ساکن) جلوگیری شود.

ب- اخطاریه ای مبني بر  وجود خازن ها و شامل دستورات ايمني مربوطه در مجاورتشان نصب نمود.

 

21- اطاقی که ترانسفورماتورها یا خازن های الکتریکی روغن دار در آنها نصب شده باشند به اندازه کافی تهویه شود و دیوارها و درهای آن از ماده ضد حریق ساخته شده باشد.

 

22- در نصب ترانسفورماتورهای برق که با هوا خنک می شود و در داخل کارگاه قرار دارد باید نکات سه گانه زیر رعایت نمود:

 

الف- فاصله ترانسفوماتور تا  مواد قابل احتراق از 30 سانتیمتر (12 اینچ) کمتر نباشد.

ب- ترانسفورماتورها به وسیله دیوارهایی از مواد غیر قابل اشتعال یا عایق حرارت، از محیط قابل احتراق مجاور مجزا شده باشد.

ج- ولتاژ ترانسفورماتور از 650 ولت بیشتر نبوده و به غیر از روزنه های تهویه منفذ دیگری نداشته باشد.

 

23-باطری های الکتریکی ثابت با ولتاژ بیش از 50 ولت باید در اطاق های مناسبی که کفشان در مقابل اسید مقاومت داشته و به مقدار کفایت تهویه شود،قرار گیرند.

 

24-به مدارهای الکتریکی که با ولتاژ متناوب بیش از 250 ولت نسبت به زمین کار می کند هادی های قابل حمل و آویخته را باید طوری وصل نمود که غیر از اشخاص فنی صلاحیت دار،کار کردن دیگران باآنها امن و بی خطر باشد.

 

26- مدارها و وسایل الکتریکی باید به وسیله برچسب ها با وسایل مناسب دیگر مشخص گردد تا خطر بروز حادثه در اثر اشتباه کاهش یابد.

 

27-پوشش کابل های الکتریکی،لوله های فلزی و ملحقات آنها و حفاظ های فلزی قسمت های بدون برق وسایل الکتریکی باید بطور موثر به زمین وصل شود.

 

28-مقاومت سیم های اتصال زمین باید کم بوده و مقطع آنها کافی باشد تا بتواند حداکثر جریانی را که در نتیجه پارگی عایق وسایل الکتریکی ایجاد می شود بدون خطر به زمین هدایت نماید.

 

29- چنانچه حداکثر جریانی که از مدار یا هادی معیوب به زمین نفوذ می کند برای به کار انداختن وسایل حفاظت مدار کافی نباشد، باید وسیله حفاظتي مناسبی در مقابل عبور جریان به زمین پیش بینی شود یا در صورت لزوم، اتصال زمین تمام دستگاه یا مدار معیوب را از شبکه خارج نماید.

 

30-در جایی که احتمال می رود سیم اتصال زمین آسیب ببیند باید آن را به طریق مکانیکی محافظت کرد.

 

31-در مواردی که از وسایل الکتریکی قابل حمل یا قسمت های فلزی برهنه استفاده می شود باید پیشگیری های زیر را به عمل آورد:

 

الف-بدنه فلزی برهنه وسایل الکتریکی که با جریان متناوب یا مستقیم با ولتاژ بیش از 50 ولت نسبت به  زمین کار می کنند باید اتصال زمین مناسب داشته باشد.

ب- ولتاژ بین هر هادی و زمین در جریان متناوب و یا مستقیم نباید از 250 ولت تجاوز نماید.

ج- در جایی که نتوان اتصال زمین را با شرایط مساعد ایجاد نمود، باید از ولتاژ کمتر از 50ولت استفاده کرد.

د- وسایل الکتریکی قابل حمل نباید در محیط قابل اشتعال مورد استفاده فرار گیرد مگر آنکه از نوع غیراشتعال یا اصولا بی خطر باشد.

 

32-وسایل و هادی های الکتریکی باید دارای کلیدهای جدا کننده باشند تا در موقع تنظیم و یا تعمیر بتوان آنها را از منبع جریان جدا ساخت.

 

33-اینگونه وسایل الکتریکی و هادی ها را پس از جدا ساختن از منبع جریان باید به زمین اتصال داد و در صورت لزوم اتصال کوتاه نمود.

 

34-تمام قسمت های برق دار مدارها و وسایل الکتریکی که با ولتاژ متناوب 50 ولت یا بیشتر نسبت به زمین کار می کنند در صورت امکان باید با محفظه ثابت یا سرپوش یا حفاظ های معمولی دیگر مجهز باشند، مگر آنکه این قسمت ها در محل جداگانه نصب شده باشند.

 

35-محفظه ها و سرپوش ها و حفاظ مدارها و وسایل برق دار باید طوری ساخته شده باشند که از خطر برق دار شدن و اتصال کوتاه جلوگیری نمایند و دسترسی بی خطر به هادی ها و وسایل الکتریکی برای تنظیم یا تعمیر آنها امکان پذیر باشد.

 

36-برای اینکه بتوان محفظه ها، سرپوش ها و حفاظ های قسمت های برق دار مدارها و وسایل الکتریکی را در موقع برق دار بودن باز و مجزا نمود، باید از مواد عایق پوشیده باشند یا طوری تعبیه شده باشد که نتوان به سهولت با قسمت های برق دار تماس پیدا کرد.

 

37-جلوی قسمت های فلزی برهنه مدارها و وسایل الکتریکی (مانند تابلوهای بزرگ برق) که ولتاژمستقیم یا متناوب آنها نسبت به زمین از 50 ولت بیشتر است، پیش بینی سکوی عایق ضروری است. این سکوی عایق باید طوری قرار گیرد و ابعاد آن به اندازه ای باشد که کارگران قبل از ایستادن روی آن نتوانند به سهولت با قسمت های برهنه برق دار دسترسی پیدا کنند.

 

38-سیم های برق جرثقیل هایا سایر هادی هایی که نمی توان آنها را کاملا عایق کرد باید طوری قرار گیرد یا محافظت شود که احتمال تماس تصادفی با آن وجود نداشته باشد. بدیهی است انباشتن مواد و یا ایجاد هر نوع وضعیتی که احتمال تماس افراد و اشیاء را با سیم برق جرثقیل و سایر هادی هایی که در ارتفاع زیاد قرار دارند فراهم می سازد ممنوع است و در صورت اضطرار بایستی این قبیل قسمت ها و هادی ها به نحو مطمئن حفاظت شوند.

 

39-هادی های الکتریکی که با ولتاژ متناوب بیش از 50 ولت نسبت به زمین کار می کنند، به استثنای آنهایی که در ماده بالا شرح داده شد، باید به وسیله پوشش لاستیکی کتانی، آزبستی، کاغذی یا مواد دیگر مناسب با ولتاژکار و شرايط جوی موجود (درجه حرارت- میزان رطوبت و غیره) عایق شود و به علاوه در زره های کابل یا لوله های فلزی و یا مجاری دیگری محصور گردد تا به هادی ها و روپوش آنها یا تکیه گاهشان آسیبی نرسد.

 

40-کلیدهای خودکار و کلیدهای  معمولی و انواع فیوزهای برق باید کاملا محصور باشند؛ مگر آنکه روی تابلویی نصب شوند که فقط اشخاص صلاحیت دار به آن دسترسی داشته باشند. قدرت قطع فیوزها و کلیدهای خودکار باید به اندازه کفایت باشد تا از هر نوع خطری جلوگیری شود.

 

41-فیوزهای الکتریکی متجاوز از 20 آمپر که در مدارهای بیش از 110 ولت جریان متناوب یا مستقیم قرار می گیرد باید در محفظه ای نصب و به وسیله یک یا چند کلید اطمینان به ترتیب زیر کنترل شوند:

 

الف- بدون آنکه کلید یا کلیدهای در حالت قطع قرار گیرد، باز شدن محفظه امکان نداشته باشد.

ب- قبل از بسته بودن سرپوش محفظه فیوز نتوان کلید برق را وصل نمود.

 

42-فیوزهای الکتریکی که روی تابلوهای برق نصب می شوند باید به طریقی ساخته شده باشند که تماس اشخاص با قسمت برق دار ممکن نباشد و به ترتیب زیر نصب شوند:

 

الف- قبل از دسترسی پیدا کردن به فیوز، جریان برق خود بخود قطع شود.

ب- به وسیله کلیدی بتوان جریان برق را قبل از فیوز قطع نمود.

ج- به وسیله ابزار عایق مناسبی به فیوز دسترسی پیدا کرد.

 

43-کلیدهای معمولی یا خودکار باید طوری ساخته شود که بتوان آنها را از خارج محفظه به کار انداخت.

 

44-کلیدهای معمولی یا خودکار مدارها یا ماشین هایالکتریکی باید دارای قفل مخصوصی باشد که وقتی اشخاص روی مدار مشغول کار می باشند کلید را در وضع بازنگهدارد.

 

45-کلیدهای اطمینان الکتریکی باید پس از گذشتن مدت مقرر ضمانت آنها تعویض گردد. اینگونه کلیدها باید بي واسطه و به طریقی کار کنند که عمل وصل آنها تابع نیروی قدرت باشد.

 

46- دسته ها و اهرم های کلیدهای خودکار که ناگهانی و سریع حرکت می کند باید دارای حفاظی باشند كه در حین کار به اشخاص مجاور خود اصابت نکرده وبه آنان آسیبی نرسانند.

 

47- تابلوها و صفحه کلیدهای کنترل موتورهای الکتریکی باید طوری ساخته شده باشد که تمام قسمت های برق دار آن در محفظه های قفل شده قرار گیرد.

 

48-تابلوها و صفحه کلیدهای الکتریکی که در کارگاه ها قرار گرفته یا بطریق دیگری در دسترس کارگران می باشد باید:

 

اولا: به وسیله محفظه ها یا حفاظ های معمول ماشین ها محصور باشد و در هر حال درب های قفل دار داشته باشد تا اشخاص بی صلاحیت نتوانند به آنها دسترسی پیدا کنند.

ثانیا:در پیرامون آنها فرش ها یا سکوهای عایق پیش بینی شده باشد.

 

49-قسمت های برق دار تابلوها و صفحه کلیدهای برق که در حال عادی مجزا و محفوظ می باشند و گاه گاه ضمن برق دار بودن به تنظیم یا تعمیر احتیاج دارند باید به طریقی نصب شده باشند که برای حفاظت کامل کارگران از تماس با قسمت های مجاور بتوان روی آنها پوشش ها یا سپرهای قابل حمل مناسبی قرار داد.

 

50-وضع و ترتیب عمودی تابلوهای اصلی برای ولتاژ متناوب یا مستقیم که از 650 ولت تجاوز نمی نماید باید به شرح زیر باشد:

 

الف- قسمت هایی که احتمالا به تنظیم یا دستکاری احتیاج دارند به سهولت در دسترس باشد.

ب- مسیر هر هادی را در صورت لزوم بتوان به آسانی تعقیب کرد.

ج- هادی های متعلق به شبکه های مختلف، باید طوری از هم مجزا شوند که به سهولت بتوان آنها را تشخیص داد.

د- وسايل اندازه گیری و علايم و اخبار که برای کنترل دايمی دستگاه لازم است بايد از جلوی تابلو دیده شوند.

 

51-در تابلوهایی که برای کنترل ولتاژهای متناوب یا مستقیم متجاوز از 650 ولت به کار می رود، نکات زیر رعایت شود:

 

الف- محفظه های فلزی تمام آلاتی که با ولتاژ قوی کار می کند باید یا به زمین متصل شود یا کاملا در جعبه های عایق مناسب و محکم محصور گردد.

ب- تمام دسته های فلزی و کلیه وسایل فلزی برای به کار انداختن کلیدها باید به طور موثر به زمین وصل شود.

 

52-در مواقعی که می خواهند با تابلوی برق ولتاژ قوی کار کنند تمام تابلو باید از مدار جریان خارج شود. در صورتی که تابلو دارای چند قسمت مجزا باشد که بتوان آنها را به وسايلی از لحاظ الکتریکی از یكدیگر جدا ساخت ممکن است فقط قسمت مربوطه را از مدار جریان خارج نماید.

 

53-موتورهای الکتریکی که با ولتاژمتناوب بیش از 230 ولت نسبت به زمین کار می کنند باید با حصار دايمی یا حفاظ های مناسب دیگر طوری محفوظ شوند که از برخورد تصادفی اشخاص یا اشیاء هادی به قسمت های برق دار آنها جلوگیری نماید؛ مگر آنکه این موتورها از نوع کاملا بسته باشد یا در موتورخانه های مخصوص و یا در روی سکویی با ارتفاع حداقل سه متر از زمین یا سطح کارگاه نصب شده باشد.

 

54- هادی های الکتریکی قابل حمل و قابل انعطاف هر جا که احتمال آسیب دیدن آنها می رود باید:

 

الف- پوششی از لاستیک یا پلاستیک با دوام؛ و در صورت لزوم روي آن زره محافظ دیگری از جنس فلز قابل انعطاف داشته باشد.

ب- تمام قسمت ها به ويژه محل اتصال سیم ها و دوشاخه ها و پریزها و غیره به طرز صحیح نگهداری شود.

 

55-سر پیچ لامپ های الکتریکی باید طوری ساخته شده باشد که قبل از باز شدن کامل لامپ هیچ یک از قسمت های برق دار آشکار نگردد.

 

56-استعمال لامپ های الکتریکی قابل حمل (دوره گرد) فقط در جاهایی که پیش بینی روشنايی کافی ثابت و دايمی امکان پذیر نباشد، با رعایت شرایط زیر مجاز است:

 

الف- سرپیچ ها یا لامپ نگهدارها از ماده عایق مناسب بوده و همچنین لامپ ها دارای حفاظ محکمی باشد که از قسمت های برق دار کاملا عایق شده باشد.

ب-ولتاژ لامپ ها برای شرایط کاریمورد نظر، مناسب وبی خطر باشد.

 

57-انبردست ها، آچار، پیچ گوشتی ها، فیوزکش ها و ابزار دستی مشابهی که در کارهای برقی مورد استفاده قرار می گیرد باید دارای عایق مناسب باشد.

 

58-دسته روغن دان و برس ها و سایر ابزارهای نظافت که پیرامون اسباب های الکتریکی مورد استفاده واقع می شود باید از اجسام غیر هادی ساخته شده باشند.

 

59-دینام ها و یکسوکننده ها (Redresseur) و ترانسفورماتورهایی که برای جوشکاری و بریدن فلزات بکار می رود و همچنین تمام قسمت های حامل جریان بايد در مقابل برخورد تصادفی با قسمت های برق دار برهنه محافظت شوند.

 

60-شکاف های تهویه محفظه ترانسفورماتورها باید طوری ساخته شود که از میان آنها به هیچ یک از قسمت های برق دار ترانسفورماتور دسترسی وجود نداشته باشد.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه