بررسی حریم خطوط توزیع نیروی برق در پروژه های ساختمانی و قوانین مرتبط با آن

رضا نیك پیام، مدیر ایمنی شركت توزیع نیروی برق شهرستان مشهد

 

مقدمه

نیروی برق یكی از مهمترین منابع انرژی در عصر حاضر است كه نقش حیاتی در زندگی بشر امروز ایفا می كند. طی قرن اخیر كاربرد این انرژی روند افزایشی یافته و بالطبع چگونگی و نحوه انتقال این انرژی به امری پیچیده و مهم تبدیل شده است. از طرفی می دانیم پروژه های ساختمانی همواره یكی از بخش های بزرگ و مهم فعالیت های اقتصادی و اجتماعی كشور بوده كه با توجه به گستردگی شبكه های توزیع نیروی برق در سطح معابر شهری و روستایی و فعالیت بخش ساختمانی و مسكن در جوار این شبكه‎ها، هر از گاهی شاهد نقض محدوده قانونی (حریم) شبكه های برق، توسط این بخش از صنعت هستیم.

متاسفانه عدم آشنایی كامل افراد شاغل در پروژه های ساختمانی (كارگران، داربست كاران، نماكاران، اپراتور بالابرهای ساختمانی) با شبكه های برق و خطرات ناشی از آن و فقدان هماهنگی های لازم موجب بروز اتفاقات غیرمنتظره ای گردیده كه خسارات و زیان های مالی و جانی جبران ناپذیری را در پی داشته اند. حوادث مرگ بار، نقص عضو و غیره برای صنعت و جامعه، بسیار گران تمام می شوند و از این رو لازم است كوشش جدی برای جلوگیری از صدمات این حوادث، صورت گیرد.

جهت پیشگیری از حوادث، مدیران و مسوولان صنعت ساختمان باید از بعد اخلاقی و معنوی، خود را مسوول حفظ منابع انسانی و مالی دانسته و در اجرای قوانین و مقررات موجود و رعایت اصول فنی و ایمنی از جمله حریم شبكه های انتقال نیروی برق تلاش نموده و كارفرمایان را به استفاده از نیروی متخصص و آموزش دیده در پروژه های ساختمانی الزام نمایند.

در این مقاله ضمن بررسی لزوم رعایت حریم خطوط و تاسیسات برق، برخی از قوانین مرتبط با رعایت حریم و راهكارهای مناسب جهت كاهش حوادث مورد تاكید قرار گرفته است.

 

آشنایی مختصر با واژه برق گرفتگی

می دانیم كه جریان برق بر اثر اختلاف پتانسیل (ولتاژ)، از اجسام هادی عبور می كند، هرگاه بر اثر تماس شخص یا یك موجود زنده با یك قسمت برقدار یا الكتریسیته ذخیره شده، عبور جریان از بدن انسان یا موجود زنده رخ دهد، صدمات و خساراتی را در پی خواهد داشت كه آنرا برق گرفتگی می نامند. برق گرفتگی یكی از مهمترین و حساس ترین حوادثی است كه ممكن است در صنعت (ساختمان و مسكن) رخ دهد.

از نظر علمی، پیامد حاصل از تماس با نیروی برق و اثرات آن بر بدن انسان به چهار حالت ذیل بیان می شود:

 

  • برق گرفتگی1 و فیبریلاسیون قلبی و یا قطع اعضای بدن
  • برق زدگی و سوختگی ناشی از قوس الكتریكی
  • شوك الكتریكی2
  • پرتاب و سقوط از ارتفاع

 

فلسفه رعایت حریم مجاز اطراف خطوط انتقال و توزیع نیروی برق

به موازات صنعتی شدن كشورها، تاسیسات عظیم عمرانی متنوعی از قبیل خطوط انتقال نفت و گاز، راه و راه آهن، خطوط انتقال و توزیع نیروی برق ایجاد گردیده كه كمال و تداوم انتفاع از آنها و جلوگیری از زیان های احتمالی نیازمند اتخاذ تدابیر و وضع قوانین و مقررات و اجرای صحیح آنها است.

ارتباط مستقیم الكتریكی و یا میدان های الكترومغناطیسی غیرقابل لمس و رویت در محدوده سیم ها و كابل‎ها و تجهیزات برقی، می تواند بر روی انسان تاثیر مخرب داشته باشد. عوامل غیرقابل كنترل مانند طوفان یا سایر عواملی كه می توانند شبكه های برق و تجهیزات را از حالت پایدار و عادی خارج و با سقوط یا پارگی سیم و كابل ها احتمال ارتباط و اتصال ناخواسته را با افراد یا ساختمان ها و مستحدثات جنبی شبكه ها موجب گردند، لازم است پیش بینی  شوند و در هنگام احداث بناها و خطوط برق رسانی و نصب تجهیزات مورد توجه قرار گیرند.

در حقوق كشورها مقررات ویژه ای به این مهم اختصاص پیدا كرده است. این مقررات عموما تحت عنوان Protection Zone جهت حفاظت و ایمنی شناخته می شوند. این فواصل كه در تمام نقاط دنیا مورد توجه قرار گرفته و رعایت می شوند، تحت عنوان حریم مجاز یا فواصل مجاز محاسبه می شوند و با در نظر گرفتن شرایط ساخت و ساز در هر كشور توسط متخصصین تعیین و بعد از اخذ مصوبه مراجع قانونی، برای تمامی افراد لازم الاجرا می شوند.

بر اساس مصوبات و قانون سازمان برق ایران مجازات هایی برای افرادی درنظر گرفته شده که حریم های قانونی را رعایت نکنند و در پاره ای موارد حاد، با اجرای احكام قضایی امکان قلع و قمع مستحدثات و ساختمان های ساخته شده در حریم و پیامدهای مالی سنگین نیز وجود دارد.

 

برخی از قوانین مرتبط با حریم مجاز اطراف خطوط انتقال و توزیع نیروی برق

آثار سوء میدان های الكتریكی و مغناطیسی اطراف خطوط انتقال نیرو بر روی انسان ها از یک سو و ضرورت حفظ ایمنی فیزیكی در شرایطی نظیر تخریب احتمالی تاسیسات خط یا نوسانات خط در اثر وزش باد و یا احتمال اتصال كوتاه در اثر برخورد خط با شاخه درختان یا اشیای دیگر موجب گردید كه در ایران هم حریم هایی برای خطوط انتقال و توزیع با ولتاژهای مختلف تعیین گردد (1). برای رعایت دقیق آن هیات وزیران در جلسه مورخ 7/10/1347 به استناد تبصره 2 ماده 18 قانون سازمان برق ایران حریم خطوط انتقال و توزیع نیروی برق را در یازده ماده و شش تبصره تصویب نمود و به آن جنبه قانونی داد. حریم تعیین شده براساس این قانون به دو دسته حریم درجه یك و درجه دو تقسیم شده كه به شرح زیر تعریف می گردند:

 

حریم درجه یك: دو نوار است در طرفین مسیر خط و متصل به آن كه عرض هر یك از این دو نوار در سطح افقی تعیین شده است.

 

حریم درجه دو: دو نوار است در طرفین حریم درجه یك و متصل به آن؛ فواصل افقی حد خارجی حریم درجه دو از محور خط در هر طرف تعیین شده است.

 

در مسیر حریم درجه یك، هرگونه عملیات ساختمانی و ایجاد تاسیسات مسكونی و تاسیسات دامداری یا باغ و درختكاری و انبارداری تا هر ارتفاع ممنوع می باشد و فقط ایجاد زراعت فصلی و سطحی و حفر چاه و قنات و راهسازی و شبكه آبیاری به صورت مشروط بلامانع می باشد. در حریم درجه دو فقط ایجاد تاسیسات ساختمانی اعم از مسكونی و صنعتی سوخت تا هر ارتفاع ممنوع می باشد.

 حریم‌های تعیین شده توسط قانون فوق در جدول (1) ارایه شده است:

 

جدول شماره 1- جدول حریم خطوط انتقال نیرو

 

ردیف

ولتاژ

حریم درجه یک (متر)

حریم درجه دو (متر)

1

1 تا 20 کیلوولت

3

5

2

33 کیلوولت

5

15

3

63 کیلوولت

13

20

4

132 کیلوولت

15

30

5

230 کیلوولت

17

40

6

400 و 500 کیلوولت

20

50

 

نکته : بر اساس مقررات وزارت نیرو کاهش 30 درصد حریم درجه یک خطوط توزیع در داخل محدوده شهرها شامل خطوط توزیع با ولتاژ 63 کیلوولت نیز است.

 

 

لایحه قانونی رفع تجاوز از تاسیسات آب و برق كشور مصوب 22/4/1359 از دیگر قوانینی است كه از سوی شورای انقلاب به منظور حفاظت از صنعت نیرو كه قبلا مصوب شده بود در تیرماه 1359 از سوی قانونگذار به تصویب رسید كه یكی از كامل ترین قوانین حمایتی از این تاسیسات محسوب می گردد.

این لایحه با دیدگاهی وسیع به بیان وظایف و اختیارات مراجع قضایی و دستگاه های اجرایی پرداخته و تا حد امکان به كیفیت رسیدگی و صدور رای اشاره نموده است. همچنین مجازات افراد متخلف را كه به نحوی در جرم مباشرت، امریت و احیانا معاونت می نمایند، بیان می دارد.

ماده 1 لایحه مذكور بیان نموده هر كس از آب لوله كشی، انهار آبیاری و شبكه های توزیع و خطوط انتقال نیروی برق استفاده غیرمجاز نماید یا در تاسیسات آب و برق دخالت غیر قانونی كند، به جزای نقدی و اعاده وضع به سابق محكوم می شود و در صورت تكرار یا ادامه عمل، علاوه بر رفع تجاوز و اعاده وضع به سابق، به حبس حنجه ای از 61 روز تا شش ماه و در هر دو حال به جبران خسارت وارده محكوم خواهد شد؛ چنانچه عمل مرتكب بر طبق قوانین دیگر مشمول مجازات بیشتری باشد به مجازات اشد محكوم می شود.

در ماده 9 لایحه مذكور قید شده كه چنانچه در مسیر و حریم خطوط انتقال و توزیع نیروی برق و حریم كانال ها و انهار آبیاری احداث ساختمان یا درختكاری و هر نوع تصرف خلاف مقررات انجام شود، سازمان های ذیربط (آب و برق) بر حسب مورد با اعطای مهلت مناسب با حضور نماینده دادستان مستحدثات غیر مجاز را قلع و قمع و رفع تجاوز خواهند نمود. شهربانی و ژاندارمری مكلفند طبق تقاضای سازمان های ذیربط، برای اعزام ماموران كافی و انجام وظایف مزبور اقدام نمایند.

همچنین در ماده 10 لایحه مذكور قید شده اعطای پروانه ساختمان و انشعاب آب و برق و گاز و سایر خدمات در مسیر و حریم موضوع ماده 9 ممنوع است.

در ماده 87،قانون كار جمهوری اسلامی ایران قید گردیده كه  اشخاص‌ حقیقی‌ و حقوقی‌ كه‌ بخواهند كارگاه‌ جدیدی‌ احداث‌ نمایند و یا كارگاه های‌ موجود را توسعه‌ دهند، مكلفند در بدو امر برنامه‌ كار و نقشه‌های‌ ساختمانی‌ و طرح های‌ مورد نظر را از لحاظ‌ پیش‌بینی‌ در امر حفاظت‌ فنی‌ و بهداشت‌ كار، برای‌ اظهارنظر و تایید به‌ وزارت‌ كار و امور اجتماعی‌ ارسال‌ دارند. وزارت‌ كار و امور اجتماعی‌ موظف‌ است‌ نظرات‌ خود را ظرف‌ مدت‌ یك‌ماه‌ اعلام‌ نماید. بهره‌برداری‌ از كارگاه های‌ مزبور منوط‌ به‌ رعایت‌ مقررات‌ حفاظتی‌ و بهداشتی‌ خواهد بود.

در آیین نامه حفاظتی كارگاه های ساختمانی كه به استناد مواد 85 و 86 قانون كار جمهوری اسلامی ایران در جلسه مورخ 17/2/1381 شورای عالی حفاظت فنی مورد تایید قرار گرفته و در تاریخ 9/6/1381 به تصویب وزیر كار و امور اجتماعی رسیده، در ماده 20 قید گردیده كه برای جلوگیری از خطر برق گرفتگی و كاهش اثرات زیان آور میدان های الكترومغناطیسی ناشی از خطوط برق فشار قوی، لازم است مقررات مربوط به حریم خطوط انتقال و توزیع نیروی برق، در كلیه عملیات ساختمانی و نیز در تعیین محل احداث بناها و تاسیسات، رعایت گردد.

در ماده 21 همان آیین نامه قید گردیده كه قبل از شروع عملیات ساختمانی در مجاورت خطوط هوایی برق فشار ضعیف، باید مراتب به اطلاع مسوولان و مراجع ذیربط رسانده شود تا اقدامات احتیاطی لازم از قبیل قطع جریان، تغییر موقت یا دائم مسیر یا روكش كردن خطوط مجاور ساختمان با مواد مناسب از قبیل لوله های پلی اتیلن یا شیلنگ های لاستیكی و غیره انجام شود.

 

در مقررات ملی ساختمان ایران، مبحث دوازدهم: ایمنی و حفاظت كار در حین اجرا، بند  12-2- 4 جلوگیری از حریق، سوختگی و برق گرفتگی، موارد زیر قید گردیده است:

 

خطوط انتقال نیروی برق

 الف: قبل از شروع عملیات ساختمانی مجری باید حریم خطوط برق عبوری از مجاور ملك را مورد بررسی قرار داده و پس از پیش بینی های لازم جهت اجرای عملیات ساختمانی و با كسب نظر مهندس ناظر، عملیات ساختمانی را شروع نماید.

 

ب: كلیه هادی ها، خطوط و تاسیسات برقی در محوطه و حریم عملیات ساختمانی باید برقدار فرض شوند، مگر آنكه خلاف آن ثابت گردد.

 

ج: برای جلوگیری از خطر برق گرفتگی و كاهش آثار زیان آور میدان های الكترومغناطیسی ناشی از خطوط برق فشار قوی، لازم است مقررات مربوط به حریم خطوط انتقال و توزیع نیروی برق در كلیه عملیات ساختمانی و نیز در تعیین محل احداث بناها و تاسیسات، رعایت گردد.

 

و: قبل از شروع عملیات ساختمانی در مجاورت خطوط هوایی برق فشار ضعیف، باید مراتب به مسوولین و مراجع ذیربط اطلاع داده شود تا اقدامات احتیاطی لازم از قبیل قطع جریان، تغییر موقت یا دائم مسیر یا روكش كردن خطوط مجاور ساختمان با لوله های پلی اتیلن با شیلنگ های لاستیكی و نظایر آن انجام شود.

 

همانطور كه ملاحظه می شود خوشبختانه در كشورمان ایران، قوانین لازم جهت رعایت حریم مجاز خطوط انتقال و توزیع نیروی برق و نیز غیرمجاز بودن تغییر و دستكاری تجهیزات برق وجود دارد، ولی لازم است هماهنگی بین دستگاه های نظارتی چون شهرداری، نظام مهندسی، سازمان های مسكن و شهرسازی، اداره كل بازرسی كار و شركت های توزیع نیروی برق در مكانیزم صدور پروانه ساختمانی، كنترل پروژه های ساختمانی بیشتر شده و در خصوص تربیت نیروی فنی و مجریان صلاحیت دار و احساس مسوولیت مهندسین، كه می تواند بروز این حوادث را تشدید نماید را با بكارگیری راهكارهای مناسب، نقش مثبت و ارزنده ای ایفاد نمایند.

 

 

 

  

راهكارهایی برای پیشگیری از حوادث احتمالی

1- فواصل مجاز و حریم های تعریف شده برای شبكه ها و تجهیزات برقدار همواره رعایت شوند. قبل از شروع عملیات ساختمانی باید مهندسین ناظر، حریم خطوط برق عبوری از مجاور ملك را مورد بررسی قرار داده و مراتب را به اطلاع شركت توزیع نیروی برق ناحیه خود رسانده تا در صورت وجود حریم، تمهیدات لازم پیش بینی گردد.

 

2- باید در فرایند صدور پروانه ساختمانی، استعلام لازم از مراجع ذیربط (شركت های توزیع نیروی برق) دریافت گردیده و در صورت عدم رعایت فاصله مجاز و حریم شبكه، صدور پروانه ساختمانی منوط بر رفع حریم كامل شبكه های برق مجاور گردد.

 

3- چنانچه در جریان عملیات ساختمانی، در معابر و گذرگاهی قرار است حفاری انجام گردد، ضروری است جهت مشخص شدن وضعیت كابل های زمینی برق در محدوده مورد نظر، از مراجع ذیربط (شركت های توزیع نیروی برق) استعلام گردد تا در صورت وجود كابل های برق، مسیر با حضور پرسنل شركت برق به صورت ایمن حفاری گردد.

 

4- لازم است آموزش ها و تذكرات لازم به اپراتور بالابرهای ساختمانی و افرادی كه در پایین مستقر هستند، هنگام استفاده از بالابر در مجاورت شبكه های برق داده شود.

 

5- قبل از استقرار داربست و اقدامات دیگر در نزدیکی شبكه های برق ، حتما از مشاوره و راهنمایی های كارشناسان ذی صلاح شركت برق استفاده نمایید.

 

6- در هنگام نصب و جمع آوری داربست یا جابجایی قطعات طویل اگر احتمال نزدیك شدن و یا برخورد با شبكه برق وجود دارد، باید مراتب در اسرع وقت به امور برق ناحیه اطلاع داده شود تا ضمن حضور مامورین شركت برق، در صورت لزوم شبكه بی برق گردد.

 

7- در مراحل مختلف پروژه، احتمال خروج لوازم فلزی و هادی از محدوده تعریف شده و نزدیكی و ارتباط با شبكه ها و تجهیزات برق در محل كار وجود دارد؛ لذا قرار دادن موانع محكم و مناسب در محدوده شبكه ها و تجهیزات برق كه ترجیحا عایق هم باشند، ضروری است تا از خروج ناخواسته و برخورد اتفاقی اشیا و لوازم فلزی با شبكه و سیم برقدار جلوگیری گردد. از این موانع می توان، روی داربست به سمت شبكه های برق یا لبه ساختمان های مشرف به شبكه یا پشت بام  و غیره استفاده نمود.

 

8- كشیدن روكش بر روی سیم ها و شبكه های برقدار توسط افراد ناآگاه و غیر متخصص ممنوع است و به عنوان دستكاری و تخریب اموال عمومی و احتمال بروز حادثه، قابل پیگیری و دارای مجازات تعریف شده قانونی می باشد؛ در صورت نیاز و ضرورت باید از طریق امور برق ناحیه مربوطه اقدام نمود.

 

9- شبكه ها و خطوط هوایی برق، مجهز به تجهیزاتی از قبیل ریكلوزر هستند كه در صورت بروز اتصالی و قطع برق، به طور خودكار وصل می شوند، جهت جلوگیری از تشدید پیامد حوادث، با اطلاع رسانی به موقع و تماس با شماره تلفن 121 مربوط به فوریت های برق اقدام تا مامورین شركت برق ضمن ممانعت از برقدار شدن شبكه، سریع در محل حضور یابند.

 

10- برای امداد رسانی به افراد برق گرفته، اولین اقدام قطع برق است. لذا دست زدن به بدن افراد برق گرفته كه هنوز با سیم هادی برق متصل هستند، می تواند موجب برق گرفتگی شود، در این شرایط رعایت ضوابط امدادرسانی به فرد برق گرفته ضروری است.

 

11- برق گرفتگی را ساده نگیرید، ممكن است سوختگی داخلی بوده و عوارض آن در زمان حادثه مشهود نباشد و پس از گذشت زمان بروز نماید. لذا مصدومان حوادث برقی را به مراكز درمانی انتقال دهید تا توسط پزشك و كادر درمانی مورد مراقبت قرار گیرد.

 

12- اطلاع از مقررات و اجتناب از اقدامات خطرناك و غیر مجاز در شبكه ها و تجهیزات برقی را به همه همكاران خود در صنعت ساختمان توصیه و در صورت مواجهه با شرایط و اقدام غیر عقلایی برخی از افراد بی اطلاع مراتب را به سرعت به فوریت های برق با شماره 121 گزارش دهید.

 

به نظر نمی‌رسد كه در تاریخ تصویب حریم برای خطوط انتقال نیرو و توزیع در ایران اثرات بیولوژیك میدان های الكتریكی و مغناطیسی اطراف این خطوط روی موجودات زنده به طور اعم و انسان به طور اخص مد نظر واضعین این قانون بوده باشد؛ چون قبل از آن تاریخ و حتی بعد از آن در ایران مطالعاتی در این زمینه منتشر نشده است و معیارهای انتخاب شده در این قانون اقتباس از كشورهای اروپایی می باشد.

 

منابع

1- مجموعه آیین نامه های حفاظت و بهداشت كار، ناشر موسسه كار و تامین اجتماعی، 1387.

2- قانون سازمان برق ایران مصوب 19/4/1346

3- طاق، نشریه سازمان نظام مهندسی ساختمان استان خراسان

4- لایحه قانونی رفع تجاوز از تاسیسات آب و برق كشور مصوب 3/4/1359

5- مجموعه مقالات چهارمین همایش ایمنی و بهداشت حرفه ای در صنعت برق 1384

 

  ***

 

1- Electrocution

2- Electro shock

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه