بررسی اثرات بهداشتی و پیامدهای زیست محیطی آزبست در صنایع مرتبط با آن

محمد یزدی، کارشناس مهندسی بهداشت، ایمنی و محیط زیست

 

چکیده

زمانی که آزبست به عنوان یک ماده جدید به صنعت معرفی شد، خصوصیات و ویژگی های منحصر به فرد آن شامل مقاومت کششی بالا، مقاومت در برابر حرارت و مواد شیمیایی، انعطاف پذیری بسیار و کم بودن انتقال هدایت الکتریکی، شور و شوقی در اهالی صنعت ایجاد کرد. در آن روز کمتر کسی فکر می کرد که این معجزه گر صنعتی به خاطر خطرات جدی و مهلکی که بر سلامتی انسان ها دارد به زودی به عنوان یک ماده خطرناک تلقی می شود. دیری نپایید که با اثبات اثرات سوء مواجه آزبست در کارگران و خانواده‎های آنها نگرش جهان پیشرفته به آزبست تغییر پیدا کرد.

همچنین مطالعات اپیدمیولوژیک و شواهد عینی در سال های اخیر، ارتباط بین مواجه با آزبست و بروز بیماری های بدخیمی چون کارسینوم ریه و مزوتلیوما و همچنین صدمات پارانشیم ریه و پلور را اثبات کرده اند. در این مقاله سعی بر آن بوده تا با بررسی اثرات بهداشتی و پیامدهای زیست محیطی آزبست به خصوص در کارخانه و صنایع آزبست-سیمان، راهکارهایی جهت بهبود وضعیت موجود و چاره جویی برای حل مشکل آزبست مصرف شده در کشورهای در حال توسعه از جمله کشور عزیزمان ایران، حاصل گردد.

کلید واژه: آزبست، بهداشت و محیط زیست، صنایع آزبست- سیمان

 

مقدمه

از زمانی كه آزبست به عنوان یك ماده سرطان زای قطعی انسانی شناخته شده است بیش از صد سال می گذرد ولی با این وجود هنوز مصرف این ماده خطرناك در بسیاری از كشورها ادامه دارد و آثار زیان بار آن بر سلامت انسان و محیط زیست دیده می شود؛ به طوریكه عامل بیش از 50 درصد از سرطان های شغلی آزبست اعلام گشته است.

قاره آسیا در فرایند توسعه به سمت صنعتی شدن، وقایع تلخ بسیاری همچون اپیدمی کشنده مسمومیت با جیوه در میناماتای ژاپن و مرگ هزاران نفر در بوپال هند بر اثر انفجار چهل تن متیل ایزوسیانات را تجربه نموده است. اما کشنده ترین اپیدمی شغلی، یعنی مرگ و میر ناشی از مصرف آزبست؛ هنوز در راه است. آزبست توانسته است با نام های مختلف راه خود را به محیط های کاری، منازل و جامعه ما باز نماید. با افزایش آمار قربانیان این ماده، به تدریج کشورهای مختلف صنعتی مصرف آزبست را محدود و منع نموده اند. به طوری که آمارها نشان می دهند میزان مرگ و میر سالیانه کارگران در جهان در اثر مواجهه با مواد خطرناک، 651000 مورد است که از این میان 100000 مورد آن را بیماری های ناشی از مواجهه با آزبست، به خود اختصاص می دهد. یعنی در هر پنج دقیقه یک نفر در جهان بر اثر بیماری های ناشی از آزبست جان خود را از دست می دهد.

با وجود اینکه که محققین و پژوهشگران بر این نکته تاکید دارند که عوارض ناشی از مصرف آزبست عمدتا 30 الی 50 سال پس از مصرف آن بروز می کند و گریبان گیر جامعه مصرف کننده می شود ولی کشورهای آسیایی فارغ از آینده مبهمی که در پیش روی دارند با خیالی آسوده و با در نظر گرفتن مصالح و منافع کوتاه مدت خود بر مصرف آزبست می افزایند. به  طوری که برای اثبات این مدعا می توان به این نکته اشاره کرد که کشور های روسیه، قزاقستان و چین عنوان سه تولید کننده اصلی آزبست در آسیا و جهان را در اختیار دارند و همچنین در میان مصرف کنندگان جهانی آزبست رتبه اول تا چهارم توسط چین، روسیه، هند، قزاقستان در اختیار کشورهای آسیایی قرار دارد.

در این میان کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست. ایران طی 5 دهه گذشته مصرف آزبست خود را از حدود 20-10 هزار تن به 60-55 هزار تن در سال افزایش داده یعنی مصرف خود را حدودا 4 برابر کرده است. حدود 90 درصد آزبست وارداتی در کارخانه های آزبست-سیمان در محصولات سیمانی مانند لوله و ورق و ایرانیت به کار گرفته می شود و حدود 9-7 درصد از آن در صنعت تولید لنت ترمز و کلاچ استفاده می شود. درصد بسیار جزیی از آزبست وارداتی در مواردی چون تولید عایق حرارتی، واشرسازی و محصولات حاوی آزبست مصرف می شود.      

با تمامی این تفاسیر حذف آزبست نه تنها یك نگرانی و اولویت ملی برای بسیاری از كشورهاست بلكه یك دغدغه جهانی نیز می‎باشد و سازمان های مهم بین المللی همچون سازمان جهانی بهداشت و سازمان جهانی كار به شدت در گیر این موضوع می باشند و كنوانسیون روتردام یكی از قدم های بزرگ آنها در این زمینه است كه جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1372 به آن پیوسته است. در نتیجه بر طبق مصوبه شورای عالی حفاظت از محیط زیست، مصرف آزبست در ایران از سال ۱۳۸۶ ممنوع شده‌ است ولی به دلایل متعدّدی مصرف آزبست همچنان در حال حاضر در كشور ما ادامه دارد. هر چند فعالیت هایی در جهت کاهش و مقابله با آزبست در آسیا و ایران انجام شده است ولی موفقیت چشمگیری به همراه نداشته است. با وجود حد مجاز مواجه با آزبست در محیط کار، در بسیاری از کارخانجات مصرف کننده آزبست، سطح تماس کارگران چندین برابر میزان مجاز است. اندازه گیری های محیطی از میزان آزبست در هوای شهر های بزرگ زنگ خطری است جهت چاره اندیشی برای عوارضی که ساکنین این شهرها به علت مواجهه با آزبست در تمام طول عمر خود با آن مواجه خواهند شد.

در همین راستا این مقاله با توجه به این موضوع که آزبست به عنوان یک ماده پایه و اصلی در بسیاری از مصالح به کار می رود، سعی بر آن دارد تا با بررسی اثرات بهداشتی و پیامدهای زیست محیطی آزبست، راهکارهایی جهت بهبود وضعیت موجود و چاره جویی برای حل مشکل آزبست مصرف شده در کشورهای در حال توسعه از جمله کشور عزیزمان ایران، حاصل گردد.

 

آزبست چیست؟

آزبست نام گروهی از ترکیب های معدنی منیزیوم و سیلیسیوم است که بیشتر در طبیعت به صورت الیاف معدنی و سنگ یافت می شود و به دو گروه آزبست های مارپیچی یا دو شاخه و آزبست های آمفیبولی تقسیم می گردند، این مواد به خاطر مقاومت زیادی که در برابر گرما و آتش دارند به عنوان مواد نسوز بکار می روند. به عنوان مثال می توان به این نکته اشاره نمود که ۳۰ درصد از لوله های انتقال آب شهری در هندوستان و ۱۹ درصد از شبکه آبرسانی کانادا از جنس آزبست سیمانی می باشد.از دیگر انواع آزبست نیز می توان به کریزوتایل (آزبست سفید)، آموزیت، کروسیدولیت، ترمولیت، اکتینولیت و آنتوفیلیت اشاره نمود.

مهمترین کاربردهای آزبست به طور خلاصه به صورت تقسیم بندی می شوند:

 

  • عامل افزایش مقاومت سیمان در لوله های سیمانی و قطعات پوششی سقفی.
  • عامل افزایش دهنده نقطه اشتعال در منسوجات و محصولات کاغذی.
  • عامل افزایش مقاوت لنت های ترمز و کلاچ در برابر سایش.

 

که در کارخانه های آزبست- سیمان مورد اول: لوله‌های آزبست سیمانی، ناودانی، صفحات ایرانیت، دیوارهای پیش ساخته گچی و توفال های سقف، پوشش های سیمانی، برخی کاشی ها مثل كاشی كف های آسفالتی و كاشی كف های وینیلی، پلاسترهای ضد صوت و پوشش های دكوری یا سقف شامل می گردد و کاربرد فراوانی دارد.

 

اثرات بهداشتی و پیامدهای زیست محیطی آزبست

الیاف آزبست می‌تواند به ذرات بسیار ریز و غیرقابل رویتی تبدیل شود. این ذرات نامرئی که قطر آن‌ها کمتر از 0.5 میکرون است، در هنگام تنفس به اعماق شش نفوذ می‌کنند و برای همیشه در آن جا می‌مانند. با گذشت زمان این ذرات بر اثر تحریکات مداوم خود می‌توانند سبب بیماری های آزبستوسیس، سرطان ریه و یا بیماری مزوتلیوما شوند که همه آنها در نهایت به مرگ منتهی می‌شوند.

 

بیماری‌های ناشی از استنشاق آزبست به انواع زیر تقسیم می شوند:

  • آزبستوزیس
  • سرطان ریه
  • مزوتلیوما
  • سرطان حنجره

 

امروزه حتی در بعضی مراجع علمی، آزبست بعد از سرب و جیوه به عنوان خطرناك ترین ماده برای محیط زیست و سلامت انسان محسوب شده است، به طوری که آزبست به تنهایی عامل بیش از 50 درصد از سرطان های شغلی در سراسر دنیا را داراست.  برای نمونه آزبستوس نوعی بیماری ریوی است كه در نتیجه تنفس الیاف بسیار نازك آزبستی به وجود می آید. الیاف آزبست بسیار ناپایدار است، بنابراین به آسانی حل نمی شود و تا سالیان متمادی در بافت ریه باقی می ماند و به مرور زمان منتهی به فیبروز ریه یعنی سفت شدن بافت ریه و تنگی نفس می گردد.

پیامدهای زیست محیطی الیاف آزبست نیز توسط استخراج از معدن، ارّه‌کشی، عملیات تخریبسازه هایی که در ساخت آنها از مصالح و ترکیبات آزبستی استفاده شده، و بطور کلی تخریب هر فرآورده آزبست دار به محیط زیست وارد می شوند. در شهرهای بزرگ یکی از مهم‌ترین راه‌های ورود آزبست به هوا از طریق لنت ترمز و کلاچخودرو است.

از دید تولید کنندگان محصولات آزبست، از آنجا که صنعت آزبست، نیاز به انرژی کمتری در مقایسه با محصولات جایگزین که از پتروشیمی و استخراج فلزات بدست می‌آید دارد، دوستدار محیط زیست است. آزبست در طبیعت وجود دارد و می‌تواند وارد آب ها شود، مدارک علمی موجود بیانگر این واقعیت است که با وجود اینکه آزبست در شبکه آبرسانی وجود دارد، مخاطرات بهداشتی از آن مشاهده نمی شود و بررسی ها نشانگر آن هستند که میزان آزبست موجود در آب آشامیدنی از نظر سلامتی زیان‌آور نیست. با این حال در بسیاری از كشورها شاخص های تعداد فیبر موجود در آب نیز برای پایش میزان آزبست موجود در آب وجود دارد.

با توجه به تمامی موارد فوق نکته حائز اهمیت در اینجاست که كشورهایی همچون كانادا و آمریكا که از تولیدكنندگان بزرگ و اصلی آزبست در جهان هستند، مدت ها پیش مصرف این ماده را در کشورهای خود ممنوع کرده اند ولی این ماده را برای استفاده های جهانی به چرخه صادرات سپرده اند. در حقیقت به زبانی دیگر كشورهای توسعه یافته استفاده از آزبست را ممنوع اعلام می کنند، اما این ماده خطرناك را به كشورهای در حال توسعه صادر می كنند. به عنوان مثال کشور کانادا دومین صادرکننده آزبست در جهان است، به طوری که این ماده سرطان زا را به کشورهای در حال توسعه که در آنها آزبست بدون ملاحظات ایمنی پیشرفته و توسط کارگران ناآگاه و آموزش ندیده و بدون تامین حمایت های قانونی و پزشکی همچون موضوع غرامت استفاده می شود، صادر می کند. کانادا 95 درصد از آزبست تولیدی خود را به کشورهای در حال توسعه صادر می کند و مدعی است 5 درصد را به لحاظ مصرف کنترل شده نگه می دارد تا بتواند به صادرات خود ادامه دهد. دولت کانادا برای حفظ بازار خود تاکنون 54 میلیون دلار به انستیتو کریزوتایل کانادا تخصیص داده است. این موسسه  بودجه دریافتی را برای برگزاری سمینارها و کنفرانس هایی در کشورهای در حال توسعه با اهداف القاء تفکر ایمن بودن آزبست سفید و تشویق صنایع مصرف کننده برای ادامه مصرف آزبست هزینه نموده است.

در حالی که بسیاری از سازمان ها از جمله سازمان بهداشت جهانی و سازمان بین المللی کار بر توقف مصرف همه انواع آزبست تاکید می کنند، کشورهای عمده مصرف کننده آزبست، به خصوص کشورهای آسیایی مانند کشور عزیزمان ایران، به راه دیگری می روند و سؤال بسیار مهم این است که آیا ما باید همان مسیری را طی کنیم که آمریکا و کانادا سال ها پیش طی نموده اند و ما باید با عوارض و پیامدهای دراز مدت آن سالیان طولانی دسته پنجه نرم کنیم و با دست خود بیماری های ناشی از آزبست را گریبان گیر مردم کشور خودمان نماییم.

 

جایگاه امروز آزبست در ایران

بیشترین مصرف آزبست در ایران در صنعت ساختمان و تولید ورقه های آزبست - سیمان است. دومین مصرف در تولید لوله های آزبست - سیمان است که در انتقال آب و فاضلاب کاربرد دارد و حدود 5000 کیلومتر از شبکه آبرسانی را این گونه لوله‎های آزبست تشکیل می دهند. سومین مصرف آزبست در ایران در تولید لنت های ترمز و کلاچ است و بخش کوچکی از آزبست مصرفی در ایران را لباس های عایق، مواد عایق حرارتی و واشرهای نسوز تشکیل می دهند. تولید محصولات آزبست سیمان در ایران به سال 1958 باز می گردد که کارخانه ای در تهران آغاز به کار کرد و مهمترین محصول آن ورقه های موج دار آزبست سیمان بود. این کارخانه که ایرانیت نام داشت از این نام برای محصول خود استفاده کرد و ورقه های آزبست موج دار از آن پس در ایران، ایرانیت نام گرفت. اطلاعات به دست آمده نشان می دهد که واردات آزبست ایران از دهه 1960 تا کنون حدودا چهار برابر شده است. در حال حاضر سالیانه بین 55000 تا 60000 تن آزبست خام وارد کشور می شود که بیش از نیمی از این مقدار از کشور روسیه تامین می شود. برزیل، قزاقستان و کانادا دیگر کشورهای تامین کننده آزبست ایران هستند.

آزبست به عنوان ماده اولیه در بیش از 50 کارخانه و کارگاه در ایران به محصولات آزبست تبدیل می شود. طی سالیان گذشته 10 تا 15 کارخانه تولید آزبست - سیمان در ایران فعال بوده اند که در حال حاضر حدود 500 هزار تن محصولات حاوی آزبست تولید می کنند. تعداد کارگرانی که در این کارخانجات فعالیت کرده اند بالغ بر 5000 نفر تخمین زده می شوند. حدود 30 کارخانه و کارگاه تولید لنت ترمز و کلاچ نیز در ایران فعالیت می کنند که سالیانه حدود 20 هزار تن محصول تولید می کنند و تخمین زده می شود که حدود 3000 نفر دراین صنعت مشغول به کار هستند. اندازه گیری هایی که در بعضی از کارخانجات و کارگاه ها انجام شده نشانگر این است که سطح آزبست در هوای کارخانه در برخی قسمت ها چندین برابر از حد مجاز است. عدم توجه به نکات بهداشت حرفه ای و عدم نظارت کافی موجب شده است که غبار آزبست همراه لباس کارگران به منزل برده شود و خانواده های آنها را نیز در معرض قرار می دهد.

آزبست به عنوان یک آلاینده محیطی نیز در ایران اهمیت دارد. میلیون ها نفر در شهرهای بزرگ در معرض این ماده قرار دارند. مطالعه ای که در سال 2007 برای اندازه گیری غلظت آزبست در هوای شهر تهران انجام شده است، نشان می دهد که غلظت فیبر در برخی از نقاط بین 1/0 تا 02/0 f/ml است. با توجه به رشد جمعیت و افزایش تعداد خودروها به نظر می رسد این وضعیت در آینده نامطلوبتر نیز می گردد. البته قوانینی در ایران برای حفاظت از محیط زیست وضع شده است. از آن جمله می توان به دستورالعملی اشاره کرد که توسط سازمان حفاظت از محیط زیست در سال 2000 وضع شده که طبق آن به صنایع مصرف کننده آزبست فرصت داده شده است تا ظرف مدت 7 سال مصرف آزبست خود را قطع کرده و از مواد دیگر به جای آزبست در تولیدات خود استفاده کنند. البته با وجود اینکه مهلت تعیین شده پایان یافته، ولی هیچ یک از صنایع مصرف کننده آزبست اقدام جدی در این خصوص انجام نداده اند. همچنین این دستورالعمل تاکید می کند که احداث هر واحد صنعتی که آزبست در تولیدات خود استفاده کند ممنوع است.

مطابق قانون کار جمهوری اسلامی ایران، معاینات سالیانه کارگران اجباری است. اگر چه به نظر می رسد این معاینات برای درصد کمی از کارگران انجام می شود که عمدتا شامل کارگرانی است که در صنایع بزرگ مشغول به کار هستند. با توجه به عدم آشنایی پزشکان با مقوله طب کار و سلامت شغلی به نظر می رسد در کیفیت معاینات انجام شده نیز باید تامل صورت پذیرد.

همین موضوع موجب شده که تعداد بیماری های شغلی گزارش شده بسیار کمتر از میزان واقعی آن باشد. در سال 1998 وزارت بهداشت و درمان وآموزش پزشکی 2/0 f/ml را به عنوان حد مجاز کشوری برای مواجهه با آزبست تعریف کرده است. اگرچه وزارت بهداشت بر اندازه گیری آلاینده های هوا در محیط های کاری تاکید دارد ولی با ضعف نظارت این امر به خوبی انجام نمی گیرد. در صنایع کوچک نیز عدم وجود برنامه ریزی نظارت و معاینات ادواری موجب در معرض قرار گرفتن کارگران این بخش شده است.

سیستم ثبت سرطان ایران در سال 2002 آغاز به کار کرده است که بر مبنای گزارش های پاتولوژی اطلاعات خود را دریافت می کند و تخمین زده می شود که پوششی در حدود 90-80 درصد در سطح کشور داشته باشد. این سیستم در سال 2005، 55 مورد بیماری مزوتلیوما گزارش کرده است. همچنین 1764 مورد سرطان ریه (آدنوکارسیوم) در این سال گزارش شده است. اگرچه اطلاعات دقیقی از شغل این افراد در دست نیست ولی ارتباط قوی بین مواجهه با آزبست و مزوتلیوما، این فرضیه را که این افراد قربانیان مواجهه با آزبست هستند به شدت مطرح می کند. اطلاعات در خصوص سایر بیماری های ناشی از آزبست مانند آزبستور و بیماری های پلور ناشی از آزبست نیز ناقص و دور از حد انتظار است. به گونه ای که طبق آمار وزارت بهداشت طی سال های 2004 تا 2006 به ترتیب 144، 230 و 10 مورد آزبستور در کشور گزارش و ثبت شده است. آماری از بیماری پلور ناشی از آزبست در دست نیست. با توجه به تعداد زیاد کارگرانی که با آزبست مواجهه دارند و غلظت بالای آزبست در محیط های کاری فوق بسیار تامل برانگیز است.

 

نتیجه گیری

سازمان جهانی بهداشت به منظور تحقق اهدافش جهت مقابله با مصرف آزبست به کشورها توصیه می کند:

 

  • مصرف آزبست به هر صورتی را متوقف کنند.

 

  • راه کارهایی را به کار گیرند تا از مواجهه هنگام کار با آزبست و برداشت آزبست از ساختمان ها اجتناب شود.

 

  • اطلاعات مربوط به جایگزینی آزبست با مواد بی خطرتر را تهیه کنند و مکانسیم های تکنیکال و اقتصادی تعبیه نمایند تا صنایع را به حرکت به سوی تکنولوژی های بی خطرتر و بدون آزبست تشویق نمایند.

 

  • تشخیص، درمان، بازتوانی پزشکی و اجتماعی و گرفتن غرامت را برای کسانی که از بیماری های مرتبط با آزبست رنج می برند تسهیل نمایند.

 

  • برای افرادی که در گذشته یا حال با آزبست مواجهه دارند سیستم های ثبت مواجهه و بیماری مناسب ایجاد کنند.

 

در نتیجه براساس دانش امروزی و با توجه به دستیابی به مواد و فناوری های جایگزین برای آزبست، حتی در داخل کشور، ادامه مصرف آزبست به هر شکل، نه از جنبه انسانی و نه از لحاظ اقتصادی و زیست محیطی قابل توجیه نیست. در ضمن از یک طرف با توجه به فاصله زمانی 30 ساله بین اولین مواجهه با آزبست تا زمان ظهور علائم بیماری و از طرف دیگر افزایش چشمگیر واردات آزبست به کشور ایران در سال های اخیر، پیش بینی می شود طی 30 تا 40 سال آینده شاهد اپیدمی شغلی غیر قابل کنترل ناشی از آزبست در کشورمان باشیم. پس اگر همین امروز هم مصرف آزبست را در کشور به کلی متوقف کنیم، متاسفانه خیلی دیر عمل کرده ایم.

 

منابع:

1- Affairs, Vol 18 No 3, Royal Australian College of Physicians Web Site, July 1999.

2- Pandita S., World asbestos report, Global Asbestos Congress 2004

3- Pandita S. Banning Asbestos in Asia. Int J Occup Environ Health 2006;12:248-253

4- Virta RL. World Asbestos Supply and Consumption Trends from 1900 through 2003. U.S.G.S www.usgs.gov

5- McCulloch J., Tweedale G., Defending the Indefensible, The global Asbestos industry and its fight for survival, Oxford University press, 2008.

6- Kazen- Allen, Laurie, Killing the Future: asbestos use in Asia, 2006

7- سوسن صالح پور، ادامه مصرف آزبست در ایران و عواقب پیش رو، فصل نامه سلامت کار ایران، دوره 7 شماره 2، تابستان 1389.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه