ارزيابی اثرات زيست محيطی  پروژه های صنعتی

مانی عبداله‌زاده

 

مقدمه

هماهنگی، نظم و تعادل بين اجزاي طبيعت از ضروريات اساسی محيط زيست محسوب مي‌شود و چنانچه اين تعادل و هماهنگی در اثر برخی از عوامل بهم بخورد، باعث آسيب به همه اجزاي آن مي‌گردد. در همين راستا و در جهت حفظ محيط زيست، ارزيابی اثرات زيست محيطی1 روش مهمی برای پيش بينی و تفسير اثرات محيطی يک پروژه بر کل محيط زيست، بهداشت عمومی و سلامت اکوسيستم‌های آن منطقه به حساب می‌آيد.

تاريخچه اين ارزيابی و اهميت قانونی آن به اواخر دهه 1960 ميلادی بر مي‌گردد. در اين سال‌ها دولت ايالات متحده امريکا ارزيابی اثرات زيست‌محيطی را به عنوان مجوز اجرايی پروژه‌های عمرانی در زمينه‌های مختلف پذيرفت و بر اساس قانون سياست زيست محيطی ملی خود که در سال 1969 وضع گرديد، سازمان‌ها و موسسات موظف گرديدند قبل از اجرای هر پروژه، اثرات زيست محيطی آن را در آن منطقه مورد بررسی قرار دهند. بطوريکه اگر پروژه‌ها دارای احتمال پديد آوردن اثرات سوء بر محيط زيست باشند ناگزير به تهيه گزارش ارزيابی اثرات زيست محيطی خواهند بود تا بتوان امکانات و تجهيزات لازم را جهت کاهش آلاينده‌ها و پساب‌ها و رساندن به حد استاندارد، درنظر گرفت و اثرات زيست محيطی را تا حد قابل قبول و مورد تاييد کم نمود.

ارزيابی اثرات زيست محيطی، مطالعه‌اي رسمی جهت پيش بينی اثرات فعاليت‌ها و عملکردهای يک پروژه پيشنهادی، بر محيط زيست (اقتصادی، طبيعی، فيزيکی و...)، سلامت انسان‌ها و رفاه اجتماعی است. اين ارزيابي به مقامات اداری و مديرانی که بايد پيرامون پروژه‌های بزرگ عمرانی تصميم‌گيری نمايند، ياری مي‌رساند تا همگام با تجزيه و تحليل اقتصادی و مهندسی در بهينه نمودن عملکردهای پروژه از ديدگاه زيست محيطي اقدام کنند؛ زيرا قابليت تداوم اقتصادی يک پروژه به استمرار و افزايش کيفيت محيط زيست منطقه بستگی دارد.

معمولا ارزيابی اثرات زيست محيطی بر اساس اهداف زير انجام مي‌گيرد:

- شناخت وضعيت زيست محيطی منطقه مورد مطالعه (احداث پروژه)

- بررسی توليدات انواع صنايعی که در آينده در منطقه مورد استقرار و بهره‌برداری قرار خواهند گرفت.

- شناسايی انواع آلاينده‌های ناشی از پروژه در فاز ساختمانی (احداث) و بهره‌برداری

- بررسی انواع اثرات ناشی از اجرای پروژه پيشنهادی بر محيط زيست منطقه

- ارايه اقدامات اصلاحی در صورت انتخاب گزينه استقرار و بهره برداری جهت کاهش اثرات سوء پروژه بر محيط زيست طبيعی منطقه

 

اصولا سه روش جهت ارزيابی اثرات زيست محيطی پروژه‌های صنعتی وجود دارد که عبارتند از:

  • روش تجربی بر مبناي بررسی پروژه‌های مشابه در منطقه يا کشور
  • روش عملی و شبيه سازی پروژه‌ها با توجه به در نظر گرفتن تمامی عوامل زيست محيطی منطقه
  • روش تحقيقات کتابخانه‌ای، به‌طوريکه کليه اطلاعات و تحقيقات انجام شده در محدوده مطالعاتی، مورد استفاده قرار مي‌گيرد و سپس در مراحل بعدی، مطالعات ميداني به توسعه و تکميل اطلاعات پايه مي‌انجامد. براي مثال از اين روش جهت مطالعات ارزيابی زيست محيطی پروژه‌های پتروشيمی مناطق عسلويه و بندر امام استفاده شده است.

ارزيابي اثرات زيست محيطي، بستر مناسبی جهت اخذ استانداردهای زيست محيطی مانند ISO 14000 برای کارخانجات مي‌باشد. به‌علاوه  الزامی مناسب جهت رعايت استانداردهای زيست محيطی است.

در اين مقاله به تشريح ارزيابی زيست محيطی پروژه‌ها به روش تحقيقات کتابخانه‌ای پرداخته شده است كه گام‌هاي اصلي آن به شرح ذيل است:

 

1- مشخصات عمومی پروژه

محل اجرای پروژه پيشنهادی، استان و شهرستان مورد نظر آن بايد مشخص بوده و طول و عرض جغرافيايی، ارتفاع پروژه از سطح دريا و مهمترين منبع تامين آب و جاده‌های دسترسی به آن تعيين شوند.

 

2- بررسی محيط زيست موجود  منطقه مطالعاتی

محيط زيست موجود منطقه در سه بخش کلی شامل محيط‌های فيزيکو شيميايی، محيط‌های بيولوژيکی و محيط‌های اقتصادی و اجتماعی (محيط‌های انسانی) مورد مطالعه قرار مي‌گيرد تا سيمای کلی شرايط زيست محيطی منطقه مشخص گردد. اين سه بخش به شرح ذيل مي‌باشند:

 

2-1- محيط‌های فيزيکو شيميايی

بررسی محيط‌های فيزيکو شيميايی به مطالعه قسمت‌های غير زنده محيط زيست منطقه شامل هوا و اقليم، مشخصه‌هاي زمين شناسی، خاک و منابع آبي موجود در منطقه اختصاص مي‌يابد.

هوا و اقليم: جهت بررسی اقليمی محدوده مطالعاتی از نزديکترين ايستگاه هوا شناسی منطقه استفاده مي‌شود و مشخصات درجه حرارت و مقدار بارندگی طي حداقل 20 سال گذشته مورد بررسی قرار مي‌گيرد. جهت مشخص شدن تقسيم بندی اقليمی (خشک، نيمه خشک، مديترانه‌ای، نيمه مرطوب، مرطوب، خيلی مرطوب) از روش دومارتن (جغرافيدان فرانسوی) مي‌توان استفاده نمود. روش ديگری جهت مشخص شدن اقليم منطقه مطالعاتی وجود دارد بنام روش آمبرژه که ساختار اصلی اين روش، تقسيم بارندگی بر اساس دما مي‌باشد.

زمين شناسی: در اين مطالعه سازنده‌های تشکيل دهنده منطقه، شيب‌ها و نحوه قرار گرفتن محل در مجاورت دريا مورد بررسی قرار مي‌گيرد. سپس خاک‌شناسی منطقه يعني پوشش‌های گياهی در وضعيت‌های آب و هوايی، دشت‌های موجود و شيب‌های آنها با جزييات مربوطه مورد بررسی قرار مي‌گيرد.

هيدرولوژی: در مطالعه منابع آبی و رودهای فصلی منطقه، تامين آب مورد نياز پروژه از طريق آب‌های زيرزمينی، آب دريا يا رودخانه مورد بررسی قرار مي‌گيرد. همچنين PH ، املاح موجود در آب مانند کربنات سديم، سولفات، کلرور، کلسيم، سديم، کاتيون‌ها و آنيون‌ها بدست آمده و در‌نهايت محدوده کلاس آب منطقه نيز مشخص مي‌شود.

 

2-2- محيط‌های بيولوژيکي

در اين مطالعه زيستگاه‌های حيات وحش نسبت به محل اجرای پروژه پيشنهادی، زيست‌گاه‌های پرندگان مهاجر و آبزی و همچنين گونه‌های جانوری و گياهی منطقه مورد بررسی قرار مي‌گيرند.

2-3- محيط های انسانی

اين قسمت در سه بخش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار مي‌گيرد:

اقتصادی:ميزان افراد شاغل و بيکار (زنان و مردان)، مسکن و درآمد مردم منطقه بررسي مي‌شود.

اجتماعی: ساخت جنسی و سنی جمعيت، تعداد خانوار در شهرستان‌ها و بخش‌ها و روستاهای اطراف، وضعيت سواد جمعيت منطقه، آموزش و جامعه شناسی منطقه مورد بررسی قرار مي‌گيرد.

فرهنگی: در اين قسمت مکان‌های تاريخی، آثار ملی و باستانی، جاذبه‌های توريستی، چشم اندازهای ويژه و همچنين اماکن مذهبی محل اجرای پروژه مورد بررسی قرار مي‌گيرد.

 

3- آلاينده های ناشی از اجرای پروژه پيشنهادی

پروژه پيشنهادی به‌طور بالقوه دارای آلاينده‌هايی مي‌باشد؛ اما از آنجا که ويژگي‌های پروژه پيشنهادی در فاز ساختمانی و بهره برداری مشخص نمي‌باشد از صنايع مشابه استفاده مي‌شود.

اين آلاينده‌ها را مي‌توان به سه بخش زير تقسيم نمود:

آلاينده های هوا: معمولا پروژه‌ها شامل مراحل بسيار متنوعی هستند و ماهيت آنها طوری است که دارای پتانسيل ايجاد آلاينده‌های هوا مي‌باشند، به‌عنوان مثال مهمترين آلاينده های هوا در پروژه‌های پتروشيمی عبارتند از آلاينده‌های ذرات معلق، بنزن، اتيلن، متان هگزان، ترکيبات آمونياکی و فنلی و گرد و غبار.

مواد زايد جامد: مهمترين مواد جامد در پروژه‌های پيشنهادی شامل کک، کاتاليست‌های مصرف شده ‌واحدهای مختلف، رزين‌های تبادل يونی، روغن‌های مصرف شده، جاذبه‌های مصرف شده، پليمرهای ضايعاتی، آلومين‌های فعال، کربن فعال و تجهيزات مستعمل مي‌باشد.

فاضلاب صنعتی: مهمترين آلاينده‌های پساب از خروجی پساب کارخانجات مشابه بدست می‌آيد.

با مشخص شدن آلاينده‌ها و بدست آوردن مقدار آنها، مقايسه با استانداردهای موجود و معتبر امكان‌پذير مي‌گردد، معيار سطح مجاز آلاينده‌های موجود در پروژه‌های كشور، استاندارد سازمان حفاظت محيط زيست مي‌باشد.

 

4- بررسی و تجزيه و تحليل اثرات ناشی از پروژه پيشنهادی

اثرات زيست محيطی ناشی از يک پروژه معين، به تمام پيامدهای ناشی از آن (اعم از مثبت و منفی) مربوط مي‌شود. اين اثرات ممکن است در بخش ساختمانی  يا بهره‌برداری پروژه، بر محيط زيست گذاشته شود. به‌عبارت ديگر در مطالعات ارزيابی اثرات توسعه، پروژه پيشنهادی در قالب گزينه‌های2مختلف مورد تجزيه و تحليل قرار می‌گيرد و در طی آن پيامدهای منفی و اثرات مثبت  هريک از گزينه‌ها بررسی مي‌گردد و در پايان بهترين گزينه با کمترين اثرات منفی انتخاب می‌شود. بر اين اساس با تکيه بر بررسي‌های انجام شده در قسمت تجزيه و تحليل اثرات، تصميم‌گيرندگان قادر خواهند بود، اجرای پروژه را در قالب هريک از گزينه‌ها پيشنهاد نمايند. بنابراين مي‌توان گفت که اين بخش (تجزيه و تحليل اثرات يک پروژه) اصلي‌ترين و مهمترين قسمت مطالعات محسوب مي‌شود.

معمولا انجام پروژه در سه گزينه مختلف مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌گيرد که عبارتند از:

- گزينه عدم اجرای پروژه- گزينه اجرای پروژه- گزينه اجرای پروژه با در نظر گرفتن تمهيداتي جهت کاهش اثرات سوء آن.

 

4-1- گزينه عدم اجرای پروژه

در اين گزينه جلوگيری از اجرای پروژه پيشنهادی و انواع پيامدهای ناشی از آن در منطقه بررسي مي‌شود و اينکه به‌طور کلی در صورت عدم اجرای پروژه مورد نظر، محيط زيست حوزه مطالعاتی در آينده چه وضعيتی خواهد داشت مورد بررسی قرار مي‌گيرد.

از طرف ديگر چون عدم اجرای پروژه پيشنهادی نيز پيامدهای منفی اقتصادی در سطح ملی و منطقه‌ای به‌دنبال خواهد داشت، تاثير عدم اجرای پروژه بر اقتصاد منطقه و در نهايت کشور، مورد سنجش قرار می‌گيرد. به عبارت ديگر پروژه پيشنهادی می‌تواند به‌عنوان يک مرکز اشتغال و جذب نيروی انسانی در سطح منطقه و حتی استان مطرح شود، لذا تمامی پيامدهای ناشی از عدم اجرای پروژه بايد مورد بررسی و ارزيابی گروه‌های مختلف (اقتصاد، محيط زيست و ...) قرار گيرد.

 

4-2- گزينه اجرای پروژه

هدف از اين گزينه بررسي اين است که آيا اجرای پروژه بدون در نظر گرفتن اثرات سوء آن امکان‌پذير می‌باشد. در اين قسمت، اثرات پروژه بر اجزای محيط زيست منطقه از قبيل محيط‌های فيزيکوشيميايی، بيولوژيکی و انسانی مورد بررسی قرار مي‌گيرد.

اثرات ناشی از اجرای يک پروژه بر روی محيط زيست (خاک، آب و هوا) منطقه و بالعکس پتانسيل موثر محيط بر روی پروژه پيشنهادی به سه روش قابل بررسی مي‌باشند:

- روش کيفی- روش نمونه برداری - روش کمي ويژه

به‌عنوان مثال در يکی از اين روش‌ها پارامترهای فيزيکی و شيميايی آب منطقه مورد مطالعه قرار مي‌گيرد. برخي از اين پارامترها شامل ذرات معلق ، مواد معلق محلول ، تغيير رنگ، PH و کدورت مي‌باشد. همچنين گونه‌های جانوری و گياهی منطقه اجرای پروژه نيز مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گيرند.

از مهمترين اثرات پروژه پيشنهادی بر محيط‌های اقتصادی و اجتماعی می‌توان به افزايش ميزان اشتغال، جذب سرمايه‌گذاری خارجی، توسعه فعاليت‌های بنادر و کشتيرانی در مناطق ساحلی، افزايش ميزان صادرات و توليدات صنايع که در نتيجه به خودکفايی منجر خواهد شد، اشاره نمود.

 

4-3- گزينه اجرای پروژه با در نظرگرفتن تمهيداتي جهت کاهش اثرات سوءآن

 اجرای پروژه با در نظر گرفتن اثرات سوء زيست محيطی بر منطقه، می‌تواند در بهينه سازی و تکميل ويژگي‌های زيست محيطی پروژه بسيار موثر باشد. هدف از تجزيه و تحليل پروژه در قالب اين گزينه آنست که پيامدهای مختلف پروژه در اين گزينه مورد بررسی قرار گيرد و در ادامه مطالعات بتوان آن را با ساير گزينه‌ها مقايسه كرد و در فاز بهره‌برداری، اقدامات لازم را جهت تقليل آلاينده‌ها و رساندن آنها به حد استانداردهای تعريف شده انجام داد. در اين راستا اجرای پروژه پيشنهادی در راستای اين گزينه مي‌تواند غلظت آلاينده‌ها را تا حد امکان تقليل دهد. اين گزينه از يک طرف ملاحظات زيست محيطی را در احداث پروژه لحاظ می‌نمايد و از طرف ديگر تمام فوايد اقتصادی ناشی از گزينه دوم را نيز دارا مي‌باشد.

 

5- ارزيابی گزينههای پيشنهادی

 در مطالعات تجزيه و تحليل گزينه‌ها از روش‌های مختلف استفاده مي‌گردد. بعضی از آن‌ها شامل روش تلفيقی دلفی 3 و روش ماتريس اثرات متقابل4 مي‌باشد.

در اين روش‌ها پارامترهای زيست محيطی و به‌عبارت ديگر شاخص‌های زيست محيطی در بخش محيط‌های بيولوژيکی، محيط‌های فيزيکی و شيميايی و محيط‌های اقتصادی و اجتماعی، با توجه به ماهيت پروژه و خصوصيات منطقه مطالعاتی انتخاب می‌شود. سپس اهميت اين شاخص‌ها يا معيارها (که همان شاخص‌های زيـست محـيطی هستند) بر مبنای روش نرماليزه کردن تعيين می‌گردد. جهت بررسی گزينه‌های توصيف شده جدولی بنام جدول اثرات متقابل تنظيم مي‌شود، به‌طوريکه در اين جدول برای مقايسه سه گزينه نسبت به عوامل زيست محيطی، اهميت نسبی در دامنه اثر که داراي دو مقدار حداقل و حداکثر مي‌باشد، ضرب مي‌شود. بدين ترتيب که هرگاه پروژه بر هريک از شاخص‌های محيطی بيشترين اثر مثبت را داشته باشد، بيشترين نمره و هرگاه دارای بيشترين اثر مخرب باشد، کمترين نمره را به خود اختصاص مي‌دهد و اين روش برای تمامی فاکتورهای زيست محيطی منطقه مطالعاتی در جدول ارايه مي‌شود. سپس به تفکيک برای هر گزينه، اعداد به‌طور ستونی جمع جبری مي‌گردند و گزينه‌ای که بيشترين نمره را به خود اختصاص دهد به‌عنوان گزينه برتر معرفی خواهد شد.

تعدادی از پارامترهای شاخص (معيارها) جهت ارزيابی گزينه‌ها در پروژه به شرح زير مي‌باشد:

مديريت زيست محيطی پروژه، کيفيت آب‌های زير زمينی، کيفيت آب‌های سطحی، کيفيت فيزيکی خاک، کيفيت شيميايی خاک، کيفيت بيولوژيکی خاک، ميزان فرسايش خاک، جوامع و پوشش گياهی، حيات وحش جانوری، آبزيان و جانداران آبزی، زيستگاه‌ها و مناطق حفاظت شده، اکو سيستم‌های حساس و آسيب پذير، اشتغال، ويژگي‌های جمعيت، درآمد سرانه ، ارزش ملک و زمين.

تمامی پارامترهای فوق در سه گزينه ارزيابی گرديده و نمره‌ای به آن بر اساس شدت اثر بر روی محيط زيست تعلق مي‌گيرد و پس از ضرب نمودن در ضريب اهميت نسبی که از قبل برای هرکدام تعريف شده، عدد مجموع بدست می‌آيد؛ عدد مجموع گزينه مناسب را مشخص مي‌سازد.

 

1. Environmental Impact Assessment

2. Alternative

3. Delphi

4. Cross Impact

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه