بررسی ریسك های اكولوژیكی

ایرج محمدفام و كتایون ورشوساز

 

مقدمه

هرچندكه قرن‌های طولانی انسان و محیط زیست در كنار هم همزیستی و همسفرگی مسالمت‌آمیز داشته‌اند، ولی اساسا از قرن نوزدهم همراه با دستیابی انسان به انرژی بخار و وقوع انقلاب صنعتی، علایمی از تبدیل رابطه همسفرگی به انگلی نمایان گردید. كاهش دوره چرخش‌های پارادایمی باعث گردید در طول چند دهه، سه انقلاب صنعتی دیگر یعنی كاربرد نفت، برق و موتورهای احتراقی بجای انرژی‌های حاصل از بخار، زغال سنگ و موتورهای انفجاری (انقلاب دوم صنعتی)، شناسایی شود و استفاده از انرژی‌های هسته‌ای و سیستم‌های الكترونیكی (انقلاب سوم صنعتی) و گسترش روزافزون اطلاعات و بكارگیری آنها (انقلاب چهارم صنعتی) به‌وقوع بپیوندد. به‌طوریكه در كنار تامین امروز برای نسل بشریت فردای او را در هاله‌ای از ابهام فرو برد.

با توجه به مطالب فوق، امروزه موضوع ارزیابی و مدیریت ریسك و به‌عبارت بهتر شناسایی، ارزیابی و كنترل خطرات قبل از بالفعل درآمدن آنها بتدریج جایگاه واقعی خود را در امر ایمنی محیط زیست پیدا می‌كند. در همین راستا مقاله حاضر به روشی برای بررسی ریسك‌های اكولوژیكی می‌پردازد.

 

بررسی ریسك اكولوژیكی

بررسی ریسك اكولوژیكی ابزاری مناسب برای ارزیابی و كسب اطمینان از درك روابط بین استرسورها  و اثرات اكولوژیكی است. كل فرایند ERA بدنبال یافتن پاسخ این سوال است كه آیا آن  مورد خاص (فعالیت، ماده شیمیایی، عامل فیزیكی و ...) برای اكوسیستم بد است یا نه؟

هدف نهایی از انجام ERA فراهم آوردن اطلاعات لازم و كافی برای تصمیم گیرندگان درباره محیط زیست است.

در ساده‌ترین تعریف سازمان حفاظت از محیط زیست آمریكا، ERA به‌صورت  فرآیندی تعریف شده كه در طی آن احتمال وقوع اثرات سوء در نتیجه مواجهه با یك استرسور ارزیابی می‌شود.

در تعریف فوق منظور از اثرات سوء اكولوژیكی، تغییرات نامطلوب در كل یا یك جز اكوسیستم از جمله انسان می‌باشد. لازم به‌ذكر است كه از اصول ERA می‌توان برای بررسی اثرات مثبت و مفید نیز استفاده كرد كه این مورد موضوع بحث این مقاله نمی‌باشد. استرسور، یك یا چند عامل فیزیكی، شیمیایی، بیولوژیكی و غیره است كه می‌تواند باعث بروز اثرات سوء در عناصر محیط زیست شود. در  مطالعه ERA ممكن است یك یا چند استرسور مد نظر باشد. منظور از مواجهه، رسیدن عامل استرس به عامل مستعد، حساس و آسیب پذیر می‌باشد. بدیهی است بدون مواجهه هیچ گونه اثر سویی متصور نیست. در نهایت احتمال نیز بیان می‌كند كه برای بروز اثرات سوء امكان صد درصدی وجود ندارد.

 

فرایند ERA

فرآیند  ERAاز سه مرحله تعریف مساله، آنالیز و تعیین مشخصات ریسك تشكیل می‌شود (شكل شماره 1). البته بایستی توجه داشت كه عوامل متعددی می‌توانند فرآیند ERA را تحت تاثیر قرار دهند.

قبل از پرداختن به فرآیند ERA ذكر این نكته الزامیست كه سه دسته از افراد در موفقیت فرآیند یاد شده ایفای نقش می‌كنند كه شامل مدیران ریسك، ارزیاب‌های ریسك و گروه‌های علاقمند و تحت‌تاثیر می‌باشند.

هر‌چند كه در شكل شماره 1 یك توالی فرآیندی بین مراحل مختلف انجام ERA وجود دارد ولی این فرآیند می‌تواند در اغلب موارد غیر خطی باشد و ممكن است تعاملات بسیار زیادی بین فازهای مختلف دیده شود. بعضی یافته‌های حاصل از مرحله آنالیز یا تعیین مشخصات ریسك ممكن است بررسی كننده ریسك را به ارزیابی مجدد تعریف مساله، جمع‌آوری داده‌های جدید یا انتخاب سایر تكنیك‌های آنالیز ترغیب یا مجبور سازد.

تعاملات بین مدیران ریسك، ارزیاب‌ها و در صورت نیاز گروه‌های علاقمند و تحت تاثیر، در دو مرحله دیده می شود:  مرحله اول، فاز طرح‌ریزی است كه طی آن گروه‌ها درباره اهداف مدیریتی، اهداف ERA و منابع دردسترس برای انجام كار بحث می‌كنند و مرحله دوم هنگامی است كه بررسی‌كننده‌های ریسك، نتایج را به‌طور رسمی به مدیر ریسك ارایه می‌كنند. در مرحله اخیر مدیر ریسك با همكاری كارشناسان اطلاع رسانی، نتایج ERA را به بخش‌های علاقمند و تحت تاثیر منتقل می‌نماید.

برای كسب اطمینان از مفید بودن ERA مدیران ریسك، ارزیاب‌ها به همراه گروه‌های علاقمند و تحت تاثیر، اقدام به طرح ریزی ERA می‌كنند.

مرحله طرح ریزی دارای سه خروجی عمده است :

1- اهداف مدیریتی واضح: تعیین اهداف دقیق و واضح نه تنها می‌تواند راهنمایی برای بررسی ریسك و اتخاذ تصمیمات مدیریتی باشد، بلكه می‌تواند راهی را فراهم سازد كه مشخص كند آیا اقدامات اتخاذ شده موفقیت آمیز بوده‌اند یا نه؟

2- تصمیماتی كه باید اتخاذ شوند: در این فاز لازم است كه مدیران درباره نحوه دسترسی به اهداف مدیریتی كه در مرحله قبل تعیین شدند، تصمیم‌گیری نمایند.

3- وسعت و پیچیدگی ERA: اهداف ERA وسعت آن را مشخص می‌كنند (ملی، منطقه ای و...). اما بدون شك وسعت، پیچیدگی و سطح اطمینان ERA با توجه به منابع، داده ها، زمان و بودجه   موجود برای انجام آن تعیین می‌شود. زمانی می‌توان فاز طرحریزی شده را كامل دانست كه گروه درباره موارد زیر تصمیم‌گیری كرده باشد:

  • اهداف مدیریتی
  • دامنه گزینه‌های مدیریتی كه لازم است  ERA آنها را مشخص كند.
  • اهداف ERA و معیارهای موفقیت آن
  • تمركز و وسعت ERA
  • منابع در دسترس

 

مراحل انجام ERA

1- فاز تعریف مساله

در این مرحله مدیر ریسك به همراه ارزیاب‌های ریسك برروی تعیین اهداف مطالعه، تعریف مورد و توسعه یك طرح برای آنالیز ریسك و تعیین مشخصات آن كار می‌كنند. كار اصلی در فاز تعریف مساله شامل مرور اطلاعات موجود درباره منابع استرسورها، اثرات و اكوسیستم و مشخصات گیرنده‌ها و سپس استفاده از آنها در راستای توسعه یك مدل ذهنی است. همچنین در فاز تعریف مساله نقاط پایانی بررسی مشخص می‌شود. منظور از نقاط پایانی بررسی، تشریح دقیق ارزش محیطی است كه  بایستی مورد محافظت قرار گیرد. تعریف نقطه پایانی بررسی، نقش حیاتی درایجاد مدل ذهنی بازی می‌كند.

یكی دیگر از مواردی كه در طی تعریف مساله در مورد آن تصمیم‌گیری می‌شود، تعیین مدل ذهنی است. تعیین مدل ذهنی دارای مزایای زیر است:

  • مدل‌های ادراكی كمك می‌كنند كه محیط مورد نظر بیشتر تشریح شود.
  • هرچه اطلاعات بیشتری در دسترس باشد، تعدیل و اصلاح آنها آسانتر خواهد بود.
  • مدل‌های ذهنی نشان می‌دهند كه چه چیزی شناخته شده و چه چیزی ناشناخته مانده است و می‌توان از آنها برای طرح‌ریزی فعالیت‌های ارتباطی استفاده كرد.
  • اینگونه مدل‌ها با دقت بالایی فرضیات مورد استفاده در ERA را تشریح می‌كنند.
  • مدل‌های ذهنی چارچوب كاری برای پیش‌بینی ریسك‌ها را فراهم می‌آورند.

یك مدل ذهنی دارای دو جز زیر است:

  • مجموعه‌ای از سوالات كه به منظور ارزیابی روابط بین استرسورها، گیرنده‌ها و اثرات طراحی می‌شوند.
  • دیاگرام روابط كه بر اساس سوالات فوق مشخص می‌شود.

 

2- فاز آنالیز

فاز آنالیز  مرحله‌ای از فرآیند است كه در طی آن دو جز اصلی  ریسك یعنی مواجهه و اثرات روابط بین آنها و اكوسیستم مورد آنالیز قرار می‌گیرد.

در طول فاز آنالیز، بررسی‌كننده ریسك اقدامات ذیل را انجام می‌دهد:

  • داده‌های لازم را از میان داده‌های جمع آوری شده انتخاب می‌كند.
  • مواجهه را آنالیز می‌كند.
  • اثرات را تجزیه و تحلیل می‌نماید.
  • نتایج بدست آمده از مواجهه را خلاصه‌سازی می‌نماید.

برای اندازه‌گیری و آنالیز مواجهه با توجه به ماهیت استرسور، میزان مواجهه و سایر فاكتورها، روش‌های مختلفی به‌كار گرفته می‌شود.

محصول نهایی آنالیز مواجهه، پروفیل مواجهه است كه گیرنده را مشخص می‌كند و راه‌های مواجهه،  شدت آن و وسعت مواجهه را تشریح می‌نماید.

برای تعیین انواع اثرات و آنالیز پاسخ‌های اكولوژیكی به ارزیابی استرسور- پاسخ پرداخته می شود. در این مرحله لازم است كه همه اثرات استرسورها شامل اثرات اولیه، ثانویه، ثالثیه، مستقیم، غیر مستقیم، تجمعی، استراتژیك و... مد نظر قرار گیرد. در این مرحله نیز خروجی، پروفیل استرسور– پاسخ خواهد بود.

 

3- فاز تعیین مشخصات ریسك

فاز نهایی مطالعه ERA، تعیین مشخصات ریسك می‌باشد كه خود شامل مرحله برآورد ریسك، تشریح آن و گزارش نتایج به مدیر ریسك است.

برآورد ریسك، فرآیند یكپارچه سازی داده‌های مواجهه و اثرات و ارزیابی هرگونه عدم اطمینان‌های مرتبط است. برآورد ریسك می‌تواند بر اساس موارد زیر انجام گیرد:

  • مطالعات مشاهده میدانی
  • مقایسه مواجهه‌های تك بعدی و تعیین اثرات
  • مدل‌های فرآیندی كه بطور جزیی یا كامل متكی بر تخمین‌های تئوریكی  مواجهه و اثرات هستند.

پس از برآورد ریسك و تشریح دقیق آن، لازم است كه بررسی‌كننده نتایج كار خود را گزارش كند. مهمترین عناصر گزارش بررسی یك ریسك احتمالی عبارتند از:

  • توصیف نتایج طرح‌ریزی
  • مرور مدل ذهنی و نقاط پایانی بررسی
  • تشریح منابع اصلی داده‌ها و دستور العمل‌های آنالیزی مورد استفاده
  • مرور پروفیل استرسور – پاسخ
  • خلاصه‌سازی عدم اطمینان‌های اصلی و رویكردهای مورد استفاده برای برخورد با آنها
  • نواقص احتمال در مورد داده‌ها
  • بحث درباره اصول علمی قضاوت
  • بررسی درجه اطمینان نتایج

 

 

 

 

منبع:

1. Dennis J. Paustenbach, Human & Ecological Risk Assessment, Theory & Practice New York: John Wiley & Sons, 2002.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه