یکپارچه­ سازی ملاحظات زیست­ محیطی در طراحی و توسعه محصول

امیر رادفر

 

مقدمه:

محصولات وخدمات مختلف، پیامدها و اثرات مخرب زیست محیطی متفاوتی دارند و معمولا در قسمتی از چرخه عمر یك محصول، بروز می­نمایند. برخی از این پیامدها (اثرات) كم اهمیت و برخی دیگر مهم و بارز بوده و دامنه و محدوده جغرافیایی بسیار وسیعی را -در حد كل دنیا- متاثر می­سازند (ازجمله اثرگذاری برروی گرم شدن  كره زمین). در عین حال میزان توجه و علاقه­ مندی مشتریان و مصرف‏كنندگان به جنبه­ ها و اثرات زیست­ محیطی محصولات به شدت درحال افزایش است و علاقه­ مندی مذكور در قالب بحث­ های توسعه پایدار، طراحی سبز، موافقت نامه­ های زیست­ محیطی بین­ المللی، محصول سبز، قوانین ملی و غیره از طرف مشتریان به سمت دولت­ها، سازمان­ها، نهادهای غیردولتی و تولیدكنندگان دنبال می‏شود.

پدیده جهانی شدن، بازارهای جهانی و به تبع آن ارتباطات گسترده در سطح دنیا نیز، مقوله حفاظت از محیط‏ زیست را پراهمیت نموده و امروزه بسیاری از سازمان­ها و تولید كنندگان به این موضوع مهم پی‏ برده­ اند كه اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصولات و توسعه آنها منافع زیادی را به دنبال دارد. از جمله این منافع می­توان به كاهش هزینه­ ها، افزایش كیفیت محصول، ایجاد فرصت­های جدید كاری و افزایش قدرت رقابتی در بازار اشاره نمود. لازم به ذكر است كه شناسایی جنبه­ های زیست محیطی یك محصول در طی چرخه عمر خود ساده نیست و پیچیدگی­ های خاص خود را دارد. آنچه حایز اهمیت ویژه است، توجه به عملكرد زیست محیطی محصول در طی دوره استفاده از آن می­باشد و بدیهی است كه این ملاحظات می­ باید به‏ صورت متوازن با سایر فاكتورهای مرتبط با محصول از قبیل عملكرد و كاركرد مورد انتظار از آن، ملاحظات ایمنی در محصول، هزینه، بازار، كیفیت و سایر نیازمندی­ها و الزامات در طراحی محصول مورد توجه قرارگیرد. جهت اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصولات یك سازمان، موضوعات كلان زیست‏ محیطی می­باید در استراتژی­ ها وسیاست­های كاری سازمان­ها جای گرفته و نهادینه شود.

به هرحال وجود تفكر زیست‏ محیطی در سازمان، باعث می­شود تا با اطلاع قبلی از چگونگی تعامل زیست­ محیطی فعالیت­ها، خدمات و محصولات ارا­یه شده با محیط پیرامون، بهبود و اصلاحات زیست­ محیطی مورد نظر در طراحی محصولات و در بخش توسعه، اعمال گردد و تصمیمات هم‏راستا با سیاست حفاظت از محیط زیست در بخش­های مختلف سازمان از جمله واحد طراحی اتخاذ گردد.

امروزه كلیه سازمان­ها صرف‏نظر از نوع فعالیت، اندازه سازمان، موقعیت و محل استقرار، پیچیدگی و محصولاتشان، توجه به مقوله محیط زیست را در طراحی محصول، به‏ عنوان یكی از پارامترهای مهم و اساسی مد نظر قرار می­دهند و این موضوع از سوی مشتریان، جامعه، بازار، سهامداران و كلیه طرف­های ذینفع نیز به شكل روزافزونی مورد توجه قرار گرفته است.

1- هدف كلان و منافع حاصل از اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصول

هدف اصلی و كلان از ادغام ملاحظات زیست محیطی در فرآیند طراحی و توسعه محصول، كاهش اثرات مخرب زیست محیطی محصولات است. همزمان  با توجه به این هدف و رسیدن به آن، منافع بسیاری برای سازمان، مشتریان، سهامداران و طرف­های ذینفع حاصل خواهد شد. از جمله این منافع می­توان به موارد ذیل اشاره نمود:

- كاهش هزینه­ ها از طریق بهینه كردن مصرف مواد و انرژی مصرفی در محصول؛
- افزایش نوآوری و خلاقیت در سازمان؛
- برآورده ساختن نیازها و انتظارات مشتریان؛
- ارتقای سطح كیفی نام تجاری سازمان و تصویر مثبت آن در اذهان عمومی؛
- بهبود سطح وفاداری مشتریان نسبت به سازمان و محصولات آن؛
- جذب سرمایه و منابع مالی از سوی سرمایه گذاران مسوول و علاقه­ مند به مسایل زیست محیطی؛
- ارتقای انگیزش پرسنل سازمان (كه از تولید محصولات سازگار با محیط زیست راضی و خوشحال می­باشند)؛
- افزایش سطح دانش در خصوص محصولات تولیدی؛
- كاهش بدهكاری سازمان به جامعه از طریق كاهش اثرات و پیامدهای مخرب زیست محیطی؛
- بهبود روابط با قانونگذاران زیست محیطی.

 

2- ملاحظات استراتژیك

برخی از موضوعات استراتژیك كه در جریان اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصول مورد توجه قرار می­گیرند عبارتند از:

- پیاده­ سازی ملاحظات زیست محیطی در مراحل اولیه و ابتدایی طراحی محصول؛
- چرخه عمر محصول و آنالیز این چرخه از مراحل اولیه تولید (موادخام) تا مرحله انتهایی عمر محصول؛
- تقاضا و نیاز مشتری؛
- فعالیت­های رقبا در بازار؛
- فعالیت­های تامین كنندگان؛
- ارتباط با سرمایه­ گذاران، تامین كنندگان منابع مالی، بیمه كنندگان و سایر طرف­های ذینفع و در نهایت استفاده از استراتژی ارتباطات به‏ عنوان بخشی از فرآیند اعمال ملاحظات زیست‏ محیطی در طراحی و توسعه محصول كه طی آن و در جریان ارتباطات داخلی، خط‏ مشی سازمان و اثرات و پیامدهای زیست‏ محیطی محصول به اطلاع كلیه پرسنل رسیده و همچنین در ارتباطات برون سازمانی، تلاش می­شود تا با سهامداران، مشتریان، قانونگذاران و تامین‏كنندگان درخصوص لزوم و چگونگی اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصولات، ارتباط تعاملی مناسبی را برقرار نمود.

 

3- ملاحظات مدیریتی و نقش مدیریت سازمان در اعمال و ادغام نیازمندی­های زیست محیطی

به منظور اعمال صحیح و مناسب ملاحظات زیست محیطی در طراحی و توسعه محصولات، علاوه بر تلاش و توجه مسوولین توسعه و طراحان، حمایت مدیریت سازمان نیز لازم و ضروری بوده و بدون این حمایت، فعالیت­های اثر بخشی در زمینه اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصولات انجام نخواهد شد.

به تبع حمایت مدیریت ارشد سازمان از ادغام نیازمندی­های زیست محیطی در طراحی محصولات، كلیه عوامل و فعالان مرتبط از جمله كارشناسان كیفیت، مسوولین توسعه محصولات، مهندسین طراح، متخصصین بازاریابی، كارشناسان تولید، مسوولین خرید، كارشناسان محیط زیست و خدمات پس از فروش و … همگی درگیر خواهند شد. به هرحال مدیریت یك سازمان با ایجاد اهداف كلان مشخص، نقش تعیین‏ كننده­ ای را در ایجاد برنامه­ های عملیاتی جهت ادغام تفكر زیست محیطی در طراحی محصولات، عهده­ دار است. از جمله این اهداف می­توان به موارد ذیل اشاره نمود:

- بهبود مستمر متغیرهای زیست محیطی در محصولات؛
- مدیریت زنجیره تامین و تامین­كنندگان؛
- مشاركت فعال كلیه پرسنل به خصوص شاغل در طراحی و توسعه محصولات جهت ارتقای زیست محیطی محصولات؛
- توجه به خلاقیت و نوآوری (در ارتباط با ویژگی­ های مثبت زیست محیطی محصولات).

 

نكته مهم دیگر، ضرورت وجود نگاه پیشگیرانه در طراحی محصولات می­باشد كه مدیریت ارشد سازمان در تقویت این تفكر و رویكرد، نقش به­ سزایی را ایفا می­نماید. با چنین رویکردی، قبل از اینكه اثرات و پیامدهای زیست محیطی محصول بروز نمایند، با یك تفكر پیشگیرانه ملاحظاتی در طراحی و تولید به كار گرفته می­شود كه پیامدهای پیش­بینی شده به حداقل برسند.

 

4- مشاركت و مسوولیت واحدهای مختلف یك سازمان در طراحی زیست‏محیطی محصول

سازمانی در طراحی زیست‏ محیطی محصولات خود موفق خواهد بود كه تخصص­ها و واحدهای مختلف آن از قبیل: طراحی، مهندسی، بازاریابی، محیط زیست، كیفیت، خرید، فروش، توزیع و غیره در اعمال ملاحظات زیست محیطی مداخله و مشاركت داشته باشند. از جمله وظایف و مسوولیت­ های مهم واحدهای مختلف یك سازمان در این زمینه می­توان به موارد ذیل اشاره نمود:

 

- انجام تحقیقات و به‏ كارگیری راه­ حل­های ابداعی در طراحی و توسعه محصولات (كه معمولا وظیفه برنامه­ ریزان، طراحان و توسعه دهندگان محصولات در یك سازمان می­باشد).

- بررسی، جستجو و مستندسازی موضوعات، جنبه­ های زیست محیطی و پیامدهای مخرب زیست محیطی محصولات و فرآیند­های تولیدی مربوطه در زمینه­ های مختلف از جمله: مواد مصرفی، اجزای به‏ كار گرفته شده در تولید محصول و مدیریت پسماند و ضایعات (كه معمولا توسط كارشناسان محیط زیست انجام می­گیرد).

- برقراری ارتباط با تامین كنندگان، خرده فروشان، مشتریان، بازیافت كنندگان و دفع كنندگان (معمولا از وظایف كارشناسان و پرسنل محیط زیست است).

- جمع­ آوری و مستندسازی اطلاعات در خصوص نیازمندی­های سازمان در طراحی و تولید محصولات با درنظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی و اطلاع به تامین كنندگان جهت برآورده نمودن خواست سازمان و نیازمندی­های مذكور (مدیران خرید).

- بررسی و امكان‏سنجی استفاده از تكنولوژی­ های مورد نیاز جهت تولید محصولات جدید و سازگارتر با محیط زیست (معمولا از وظایف مدیریت و تولید).

- افزایش سطح آگاهی پرسنل و مردم در ارتباط با تغییر و تحولات زیست­ محیطی اعمال شده در محصولات جدید از طریق آموزش و اطلاع­ رسانی (معمولا از وظایف واحدهای آموزش و محیط زیست).

- بررسی و دستیابی به آخرین دستاوردها و نتایج در زمینه قوانین و مقررات زیست محیطی، فعالیت­های رقبا و نیاز مشتریان و نیز تهیه و ارایه اطلاعات استراتژیك درخصوص مسیر توسعه و قیمت نهایی محصولات جدید با در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی (از امور جاری در یك سازمان كه حسب صلاحدید توسط افراد مسوول انجام می­گیرد).

 

5- ملاحظات زیست‏ محیطی خاص و مرتبط با محصول

الف - جنبه­ ها و پیامدهای زیست محیطی یك محصول:

هر محصول با توجه به ماهیت وجودی خود، می­ تواند جنبه­ ها و پیامدهای مخرب زیست محیطی متفاوتی را به همراه داشته باشد (برای مثال آلاینده­ های خروجی از یك محصول مثل خودرو، منابع طبیعی مصرف شده در تولید محصول و ... كه معمولا پیامدهایی از قبیل آلودگی هوا، آب، خاك و تغییرات شرایط آب و هوایی را ایجاد خواهند نمود)

به هرحال و در هر شرایط، اثرات زیست محیطی یك محصول از طریق مواد و انرژی­های مصرف شده در طی مراحل مختلف تولید و مصرف آن و نیز آلاینده­ های خروجی ناشی از هر مرحله تولید و عمر محصول، تعیین و شناسایی می­گردد. در شرایطی كه سازمان ارایه دهنده خدمات است، معمولا اثرات زیست محیطی مورد نظر در ارتباط با امكانات فیزیكی مورد استفاده جهت ارایه و توزیع خدمات، تعیین و محاسبه می­گردد.

ب- لزوم به‏ كارگیری ملاحظات زیست محیطی در مراحل اولیه طراحی

همانگونه كه قبلا هم اشاره گردید، به منظور اجرای صحیح یك برنامه ادغام شده و یكپارچه در تولید محصولات با ملاحظات زیست محیطی، به‏ كارگیری اطلاعات و پیاده­ سازی این مرحله در مراحل اولیه و آغازین طراحی امری ضروری و بسیار موثر می­باشد.

ج- بررسی دقیق چرخه عمر محصول

به منظور دستیابی به طراحی مناسب زیست محیطی برای یك محصول جدید، شناسایی و بررسی دقیق كلیه اثرات مخرب زیست محیطی انواع قبلی آن محصول در طی مراحل مختلف عمر خود با استفاده از روش چرخه عمر، از اقدامات مهم و ضروری می­باشد.

جهت بررسی دقیق و هرچه بهتر این موضوع، استانداردهای راهنما از قبیل ایزو 14040 ، 14041 ،14042، 14043، 14048 ازطریق سازمان بین­ المللی استاندارسازی (ISO) تهیه شده است.

 

د- ایجاد توزان بین ملاحظات زیست محیطی و عملكرد مورد انتظار از محصول

به هنگام توجه به ملاحظات زیست محیطی در طراحی یك محصول، انتظارات مشتریان از محصول و عملكرد مورد انتظار از آن نیز نباید فراموش شود. لازم است توازنی متناسب بین پارامترهای مذكور توسط سازنده و طراح مد نظر قرارگیرد. به هرحال كیفیت، قیمت، عملكرد مورد انتظار از محصول و... می­باید به‏ طور همزمان با اعمال ملاحظات زیست محیطی در طراحی محصول مورد توجه قرار گیرند.

 

نتیجه­گیری

با درنظر گرفتن نیاز مشتریان و جامعه، اهداف كلان سازمان، مسایل اقتصادی و لزوم قابلیت رقابت­ پذیری یك سازمان و نیز ضرورت توجه به توسعه پایدار از طریق تولید محصولات و ارایه خدمات با رعایت كامل مسایل زیست محیطی، امروزه كلیه سازمان­ها می­باید اعمال ملاحظات زیست محیطی را در طراحی محصولات خود، به‏ عنوان بخش مهمی از استراتژی خود قرار داده و سعی نمایند از طرق مختلف از جمله كاهش اثرات زیست محیطی مواد و اجزای به‏ كار رفته در محصولات، توجه به انرژی­ های مورد نیاز و مصرفی در كل چرخه عمر محصول و طراحی محصولات با حداقل كاربری انرژی و یا استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر برای محصولات (برای مثال استفاده از انرژی خورشیدی به جای سوخت­های فسیلی)، طراحی جهت امكان استفاده مجدد از محصول یا قطعات، بازیافت­ پذیری محصولات، راحتی دمونتاژ كردن محصولات و ...  نظام مدیریت زیست محیطی را با سایر سیستم­ های تولید یكپارچه نموده تا بدین صورت بتوانند با استفاده از یك سیستم یكپارچه تولیدی، به كلیه احتیاجات و نیازمندی­های تولید در عصر حاضر پاسخگو باشند.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه