آشنایی با رشته کارشناسی ارشد ارگونومی

الهام سلورزی، دانشجوی کارشناسی ارشد ارگونومی

 

 فصل اول: تعاریف

1- نام و تعریف رشته

 كارشناسی ارشد ناپیوسته (M.Sc.) ارگونومی ERGONOMICS

واژة ارگونومی از نظر ادبی به معنی مطالعه و سنجش كار است و از دو كلمة لاتین Ergo به معنی كار و Nomos به معنی قانون (Rule) تشكیل شده است.

ارگونومی دانشی است كه كار را درارتباط با محیطی كه كار در آن انجام می شود (Work Place) و افردی كه كار می كنند (Worker) مورد بررسی و مطالعه قرار می دهد تا بتوان كار و محل كار، ابزار، وسایل و شیوة انجام كار را به گونه ای طراحی كرد كه از بروز مسائل و مشكلات و آسیبهای مربوط به سلامتی پیش گیری شود و كارآیی و بهره وری و كیفیت افزایش یابد. به عبارت دیگر متناسب ساختن شغل (Job) برای انجام دهندة كار، به جای مجبور كردن او به تطبیق دادن خود با شغل مورد تصدی.

مفهوم كار در این برنامه آموزشی عبارتست از فعل (Function) انسان؛ به عبارت دیگر ورای مفهوم محدودتر تلاش و زحمت (Labour) كه برای كسب درآمد انجام می شود، به مفهوم همه فعالیتهای منطقی و عقلانی نظام مند انسان (اپراتور) است كه هدف مشخصی را دنبال می كند.

بنابراین خانه داری، بچه داری، آموزش، تحصیل كردن، خدمات بهداشتی و اجتماعی، ورزش و دیگر فعالیتهای ایام فراغت و همچنین كنترل سیستم های مهندسی یا تطبیق مهندسی با آن سیستم ها همه و همه كار محسوب می شود.

انسان (اپراتور) می تواند یك حرفه ای ماهر باشد كه با یك ماشین پیچیده در یك محیط مصنوعی كار می كند. یا یك مشتری كه وسیله جدیدی را برای بكارگرفتن خریده است، یا كودكی كه در كلاس مدرسه نشسته و بالاخره یك معلول روی صندلی چرخدار. هرچند انسان دارای دامنة تطبیق پذیری بالائی است ولی این تطبیق پذیری بدون حدود و مرز معین نیست. و برای انجام هر فعالیتی یك گستره (Range) بهینه وجود دارد.

لذا یكی از وظایف دانش ارگونومی تعریف حدود این گستره، مشخص كردن اثرات نامطلوب و ناخواسته كه در اثر تجاوز از محدودیتها بوجود می آید، می باشد. ارگونومی نه تنها شرایط نامطلوب (انجام كار) را مورد بررسی قرار می دهد بلكه به قابلیت های منحصر به فرد انسان و كمك هایی كه می توان انجام داد تا كار بصورتی طراحی شود كه شخص توانایی های خود را به بهترین شكل بكارگیرد نیز می پردازد.

 
2- تاریخچه
- تاریخچه مختصر رشته در دنیا
 

حدود یك قرن پیش مشخص شد كه شرایط و ساعات كار در برخی معادن و كارخانجات از نقطه نظر ایمنی و بهداشت قابل تحمل نیست. لذا برای برقراری حدود مجاز، نیاز به قانون احساس شد و تعیین و بیان این محدودیتها را می توان آغاز ارگونومی در نظرگرفت و برحسب اتفاق این امر خود آغاز كار سازمان جهانی بهداشت و سازمان بین المللی كار دراین مقوله شد.

توسعه و بكارگیری دانش ارگونومی تا جنگ دوم جهانی به كندی پیش می رفت. جنگ دوم موجب به میدان آمدن و توسعه ماشین آلات، وسایل مختلف ازقبیل هواپیما، تانك ها، دیگر سلاحها ، وسایل مخابراتی و ناوبری شد.

به ترتیبی كه فن آوری پیش می رفت، انعطاف پذیری بیشتری برای تطبیق اپراتور با این وسایل لازم می شد زیرا انجام كار انسان، انجام كار سیستم را محدود می كرد.

با پیشرفت فن آوری، از نقطه نظر نارسائی و مشكلات مكانیكی و الكتریكی نگرانی ها كمتر و توجه معطوف به انسان (راننده ـ اپراتور)‌ شد. لذا ارگونومی از نظر تطبیق فن آوری با نیازهای اپراتور، همزمان با پیشرفت مهندسی ضروری تر و عملی تر گردید. در این رابطه دانش ارگونومی حدود 1950 رسما بكارگرفته شد. درست آن هنگام كه اولویت های توسعه صنعتی از اولویت های نظامی پیشی گرفت و آژانس های ملل متحد (WHO و ILO) نیز در 1960 در این زمینه فعال شدند.

 

 - تاریخچه مختصر رشته در ایران

با وجود آنكه بیش از 50 سال است كه از حضور رسمی ارگونومی به عنوان یك رشتة علمی و تخصصی در دنیا می گذرد و در اغلب كشورهای دنیا به عنوان یك رشتة آكادمیك، در دانشگاه ها تدریس می شود؛ در ایران این رشته بصورت یك رشتة دانشگاهی در هیچ مقطعی وجود ندارد. و این درحالی است كه بسیاری از رشته ها ناچار به گذراندن واحد ارگونومی به عنوان درس تخصصی، در مقاطع مختلف (كارشناسی،‌ كارشناسی ارشد و دكتری) هستند و به ناچار این واحد درسی توسط دانش آموختگان رشته­ های دیگر تدریس می­شود. ازجملة ‌این رشته­ها،‌ بهداشت حرفه­ای،‌ طب كار، كاردرمانی،‌ روانشناسی صنعتی، مهندسی صنایع،‌ طراحی صنعتی و مدیریت صنعتی می­باشد.

 

3- رسالت (Mission)

- ضرورت و علت وجود  این رشته در سطح دنیا:

افزایش بهره وری، افزایش كیفیت محصول، پیشگیری از هدر رفتن انرژی و زمان كار، كاهش خطای انسانی (Human Error)، توسعه منابع انسانی، بكارگیری بهینه از نیروی انسانی ماهر، تأمین محیط كار ایمن و سالم، پیشگیری از حوادث و بیماریها (كاهش هزینة مراقبت های پزشكی)، تأمین رضایت شغلی، افزایش انگیزش و پیشگیری از دلزدگی و بی رغبتی به كار تربیت دانشجو در این زمینه را ضروری كرده است.

 

- ضرورت و علت وجود این رشته در كشور ما:

علاوه بر موارد فوق الاشاره، تأمین مدرسین واجد شرایط برای تدریس و پژوهش برای پاسخگویی به نیازهای محیط های آموزش عالی، صنعت، ‌كشاورزی و تقویت مدیریت منابع ضرورت و علت وجود این رشته را مستدل می سازد.

 

- برآورد ارزش افزوده (فایده اقتصادی حاصله) خدمات دانش آموختگان:

افزایش كارآیی، بهره وری، رضایت شغلی، ایمنی و سلامتی، توسعه منابع انسانی و كاهش  هدررفتن انرژی و زمان، خطاهای منجر به حوادث و آسیب های شغلی، بیماری، معلولیت و ازكارافتادگی زودهنگام شاغلین، غیبت از كار كه سبب اتلاف میلیون ها روزكاری می شود. بالاخره كاهش هزینه های بسیار سنگین مراقبت های پزشكی و ... همگی گویای ارزش افزودة خدمات دانش آموختگان این رشته است بگونه ای كه اجرای صحیح یك برنامه دقیق ارگونومی پس از یك دورة بكارگیری نخستین، همه هزینه های مصرف شده برای اصلاح ارگونومیكی انجام شده را به صندوق كارفرما برمی گرداند و از آن پس رایگان در اختیار كاربران است.

 

- میزان اشتغال زائی در هر سال:

با مراجعه به فهرست تعداد دانشكده ها و مراكز آموزش عالی كه در آنها ارگونومی درس تخصصی است و تاكنون مدرس فارغ التحصیل این رشته را در اختیار نداشته و جای دانش آموختگان آن در صنایع و دیگر محیط های كاری خالی است. بنظر می رسد یكصد نفر از دانش آموختگان چند نسل اول سریعا‌ جذب بازار كار خواهند شد و بنابر نیاز دانش آموختگان این رشته در سطح دنیا و مقوله اعزام نیروی كار به خارج از كشور، درطی چند برنامه 5 ساله توسعه، دانش آموخته مازاد بر نیاز نخواهیم داشت. چنانچه گرایش ها را مدنظر قرار دهیم ، مدتها باید به تربیت دانشجو بپردازیم.

 

4- اهداف كلی (Aims):

هدف از تربیت دانش آموختگان برنامة ارگونومی تأمین نیروی متخصص،‌ كارآمد و متعهد، درراستای فراهم شدن محیط كار ایمن و سالم برای منابع انسانی و افزایش كارآیی و بهره وری شامل اهداف زیر است: 

 

  • ایجاد هماهنگی بین «انسان، ماشین و محیط كار» و بین «انسان و فن آوری» از طریق متناسب كردن ابزار، تجهیزات و فعالیتهای كاری با خصوصیات، ظرفیت و قابلیت های انسان (به عنوان ركن اصلی سیستم).
  • طراحی كار (Work Design)، وظیفه شغلی (Job/Task Design) و روش بهینة انجام كار، با در دسترس قرار دادن راهنماها، توصیه ها و دستورالعمل های مناسب جهت رسیدن به نتایج مورد انتظار سیستم بدون تجاوز در درونداد،‌ بدون خطا، بدون خسارت و آسیب به فرد درگیر كار و دیگران.

 

 5-نقش دانش آموختگان در نظام بهداشتی:

با توجه به اینكه مقولة كار همة جنبه های زندگی بشر را در برمی گیرد. بحث نیاز به علم ارگونومی و دانش چگونگی استفاده بهینه از منابع انسانی كارآمد،‌ بسیار بدیهی به نظر می رسد بنابراین در تمام صنایع،‌ كارخانجات،‌ سازمانها و مراكز اداری و فنی و ... و بطوركلی هرجاكه كار و انسان وجود دارد ارگونومی مورد نیاز است.

  

6- وظایف حرفه ای دانش آموختگان شامل:

آموزشی: به عنوان اعضاء هیئت علمی در آموزش این رشته در دانشگاه ها، مراكز آموزش عالی و آموزش عمومی

پژوهشی: به عنوان دستیار پژوهشی در پروژه های تحقیقاتی

خدماتی: در مراكز صنعتی،‌ كارخانجات، سازمانها و محیط زندگی به عنوان نیروی متخصص آموزش دیده در راستای طراحی كار، طراحی وسائل كار و زندگی، طراحی ایستگاه كار و ارتقاء ایمنی و سلامتی منابع انسانی وظایف حرفه ای خود را به عهده خواهند داشت. 

 

7- شرایط و نحوه پذیرش دانشجو:

شرایط پذیرش و مصاحبه مطابق ضوابط دبیرخانة شورای آموزش علوم پایه پزشكی، بهداشت و تخصصی است و داوطلبین قابل قبول ورود به این رشته عبارتند از: دانش آموختگان دكتری عمومی پزشكی و كارشناسی رشته های بهداشت حرفه ای،‌ كاردرمانی، فیزیوتراپی، مهندسی صنایع، طراحی صنعتی، مدیریت صنعتی، مهندسی مكانیك، روانشناسی، ایمنی صنعتی،‌ فیزیك و مهندسی پزشكی .

 

- مواد امتحانی و ضرایب هر كدام :

 

ضریب

مواد امتحانی و ضرایب هركدام

2

تشریح و فیزیولوژی انسانی

2

فیزیك و مكانیك

2

ریاضی

2

روانشناسی عمومی

 

بیش از 50 سال از حضور رسمی این رشته تا سطح دكتری تخصصی (Ph.D) در كشورهای توسعه یافته و درحال توسعه  می گذرد. و دانشگاه های معتبری در دنیا در این رشته به تربیت متخصصین می پردازند. 

 

فصل دوم: مشخصات دوره

1- طول دوره و شكل نظام:

طول دوره و شكل نظام آموزشی مطابق آیین نامه آموزشی مقطع كارشناسی ارشد ناپیوسته، مصوب شورای عالی برنامه ریزی می باشد.

 

2- واحدهای درسی:

تعداد كل واحدهای این دوره 32 واحد شامل 23 واحد دروس اختصاصی اجباری، 5 واحد دروس اختصاصی اختیاری و 4 واحد پایان نامه می باشد. دانشجو می تواند دروس اختیاری را انتخاب نماید و یا به جای آنها از جدول دروس اختیاری معادل واحدی آنها درسهای دیگری را انتخاب کند. دانشجو موظف است علاوه بر گذراندن واحدهای دوره با تشخیص گروه آموزشی و تائید شورای تحصیلات تکمیلی دانشگاه تمامی یا تعدادی از دروس کمبود یاجبرانی (جدول الف) را نیز بگذراند.

 

الف) دروس كمبود یا جبرانی دوره كارشناسی ارشد ناپیوسته رشته ارگونومی

 

کد درس

نام درس

تعداد واحد نوع واحد

نظری

عملي

ساعت

01

تشریح و فیزیولوژی انسانی

3

2

1

68

02

روانشناسی عمومی

2

2

-

34

03

ریاضیات آمار

2

2

-

34

04

فیزیك عمومی

2

2

-

34

*05

سیستم های اطلاع رسانی پزشكی

1

5/0

5/0

26

جمع

10

5/8

5/1

196

 

 

دانشجو موظف است با تشخیص گروه آموزشی و تأیید شورای  تحصیلات تكمیلی دانشگاه، تمامی یا تعدادی از دروس كمبود و جبرانی (جدول الف) را بگذراند.

* گذراندن این درس برای كلیه دانشجویان به عنوان درس  كمبود یا جبرانی الزامی است. 

 

ب) دروس اصلی و اختصاصی دوره كارشناسی ارشد ناپیوسته رشته ارگونومی

 

كد درس

نام درس

تعداد واحد

نوع واحد

پیشنیاز

نظری

عملی

ساعت

06

كلیات ارگونومی

1

1

ـ

17

ـ

07

فیزیولوژی كار

2

1

1

51

تشریح و فیزیولوژی انسانی

08

آنتروپومتری و بیومكانیك شغلی

2

1

1

51

تشریح و فیزیولوژی انسانی

09

ارگونومی محیطی

3

2

1

68

تشریح و فیزیولوژی انسانی

10

بهداشت حرفه ای و بیماریهای ناشی از كار *

2

1

1

51

تشریح و فیزیولوژی انسانی

11

روانشناسی كار و ارگونومی

2

1

1

51

روانشناسی عمومی

12

ارگونومی طراحی

2

1

1

51

تشریح و فیزیولوژی انسانی

روانشناسی كار

13

آمار تحلیلی

2

2

ـ

34

ریاضیات آمار

14

روشهای تحقیق در علوم بهداشتی *

1

1

ـ

17

 

آمار تحلیلی

15

ارگونومی شناختی

2

2

ـ

34

روانشناسی عمومی

كلیات ارگونومی

فیزیولوژی كار

16

ارگونومی سیستم ها و برنامه ریزی در محیط كار

2

2

ـ

34

ارگونومی  محیطی

كلیات ارگونومی

فیزیولوژی كار

17

ایمنی و حوادث ناشی از كار *

2

2

ـ

34

بهداشت حرفه ای و بیماریهای ناشی از كار

18

زبان تخصصی

2

2

ـ

34

ـ

19

سمینار

1

1

ـ

17

ـ

20

كارآموزی

2

ـ

2

102

ـ

21

پایان نامه

4

4

ـ

ـ

ـ

جمع

32

24

8

646

ـ

 

 

* دروس ستاره دار دروس اختیاری محسوب می شوند و دانشجو می تواند به جای آنها از جدول دروس اختیاری واحدهای درسی دیگری را انتخاب نماید.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه