ارگونومی

مسعود حسن‌نژاد

 

1. مقدمه

 در هزاره‌های گذشته، نیاكان ما در محیطی طبیعی زندگی می‌كردند كه در آن بقایشان در گرو كاری بود كه می‌توانستند با دست‌ها (مثلا تهیه غذا) و پاهایشان (مثلا تعقیب شكار) انجام دهند. آنها در طی قرن‌ها، ابزارها و وسایل ساده‌ای ابداع كردند و برای خود پناهگاه ساختند تا بتوانند به بقا خود ادامه دهند و زندگی را آسان‌تر كنند.   

نژاد انسان، راهی طولانی را از دوران زندگی ابتدایی تا به امروز پیموده است و به دنیایی مملو از فرآورده‌ها و امكاناتی پا نهاده است كه دستاورد فن‌آوری امروز است.

اگر چه گسترش واحدهای صنعتی، تولیدی، خدماتی و تولید محصولات جدید و متنوع، در جهت ارتقای سطح زندگی و بهره‌گیری هر چه بیشتر مردم از فن‌آوری‌های نوین، توانسته است گام‌های موثری بردارد، لیكن در انجام فعالیت‌هایی كه در قالب صنعت می‌گنجند، بالطبع عوامل زیان‌آوری وجود دارد كه همواره سلامت كاربران را تهدید می‌كند. بدیهی است شاغلین در هر حرفه و صنعتی به عنوان نیروهای فعال و موثر در امر تولید و بهره‌وری محسوب می‌شوند؛ لذا كارفرمایان باید به طور خاص به سلامت كاربران و ایجاد فضایی متناسب با ویژگی‌های جسمی و روحی افراد بیاندیشند.

 در دنیای كنونی، علوم مختلف بخش عمده‌ای از مشكلات افراد را در سیستم‌های كاری گوناگون حل كرده‌اند و در این راستا علوم و فنونی نیز وجود دارند كه از زوایای مختلف، سلامت و بهداشت كاركنان و نیز كارایی آنها را مورد بررسی، تجزیه و تحلیل قرار می‌دهند. یكی از این علوم، ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی می‌باشد كه در این مقاله سعی شده به طور اجمالی به آن پرداخته شود.

 

2. بیان مساله

امروزه كمترفعالیتی را می‌توان یافت كه عاری از هرگونه عامل تهدید كننده باشد. از این رو حفظ و  صیانت نیروی انسانی به عنوان رسالتی مهم مطرح می‌گردد. در این بین بخش عمده مواردی كه سلامت جسمی و روحی كاربران را به خطر می‌اندازد، مربوط به شرایط ارگونومیكی محیط‌های كار است. ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی در جهت رفع مسایل و مشكلات عدیده شرایط كار، سیستم انسان – ماشین و غیره، دستورالعمل‌های علمی تجویز می‌نماید. این قواعد در وهله اول با تاكید بر روی انسان، در جهت به‌كارگیری مناسب توان  فكری و فیزیكی و با توجه به شناسایی كامل محدودیت او همراه هستند و با تامین ایمنی شرایط كار، در نهایت موجب افزایش بازدهی می‌شوند.

 

3. تعریف ارگونومی

از آنجایی كه ارگونومی علمی است كه از تطابق هر چه بیشتر كار باكاربر سخن می‌گوید، توسط متخصصان و اندیشمندان تعاریف گوناگونی برای آن ارایه شده است كه البته مفاهیم اصلی تمامی تعاریف مشابه می‌باشد. برای مثال برخی از این تعاریف عبارتند از:

الف) ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی، علمی است كه انسان و تعامل آن را با محصولات، تولیدات، تجهیزات، امكانات، روش‌ها و محیط (كار و زندگی) مورد مطالعه قرار می‌دهد و علیرغم علوم فنی – مهندسی (كه عمدتا به تكنیك‌ها و فنون می‌پردازند) بر انسان و طراحی وسایل برای افراد تاكید دارد.

ب) ارگونومی مطالعه علمی افراد(شامل خصوصیات، عادات و محدودیت‌ها) و كار آنها (فعالیت‌های جسمی و فكری در ارتباط با كار، تولید و یا فعالیت روزانه) می‌باشد.

ج) ارگونومی علم و تكنیكی است كه به آنالیز مسایل شاغلین در محیط‌های كار و زندگی آنها پرداخته و سعی در تجزیه و تحلیل ارتباط‌ها، شرایط و وضعیت‌های زندگی و تطابق آنها با نیازها و قابلیت‌های انسانی دارد.

د) ارگونومی علم مطالعه انسان‌ها در حین كار برای درك ارتباط پیچیده میان افراد و جنبه‌های فیزیكی و روانشناختی محیط كار، نیازهای شغلی و روش‌های كار می‌باشد.

ه) ارگونومی، علم اصلاح و بهینه‌سازی محیط، مشاغل و تجیزات است؛ به‌گونه‌ای كه متناسب با محدودیت‌ها و قابلیت‌های انسان باشند.

 

4. تاریخچه ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی

برای درك و شناخت ارگونومی، آگاهی از اینكه چنین علمی چگونه پدید آمده اهمیت اساسی دارد، بدین منظور به بیان شرح مختصری از تاریخچه آن می‌پردازیم.

از ابتدای سال 1900 « فرانك و لیلیان گیلبرت» فعالیت‌های خود را در زمینه مطالعه كار و زمان آغاز كردند. كارهای خانواده گیلبرت را می‌توان از جمله اقدامات اولیه در زمینه فاكتورهای انسانی شمرد. فعالیت‌های آنها شامل مطالعه عملكرد، مهارت، خستگی و طراحی ایستگاه‌های كاری و تجهیزات برای افراد معلول بود. همچنین تجزیه و تحلیل جامعی پیرامون تیم‌های جراحی بیمارستان و چگونگی استفاده از وسایل هنگام جراحی انجام دادند. آنها دریافتند كه پزشكان دقت زیادی را صرف یافتن وسایل می‌كنند و یا از طریق صدا كردن پرستاران و سایر دستیاران، زمان زیادی را در مراحل اساسی و حساس از دست می‌دهند كه بعدها این روش بهبود یافت.

بعد از این سال‌ها، توجه اساسی متخصصین رفتارهای انسانی در طی جنگ دوم جهانی، معطوف بر آزمایش و انتخاب افراد شایسته برای مشاغل و توسعه روش‌ها و دستورالعمل‌های آموزشی بود؛ به‌طوری‌كه در پایان سال 1945، آزمایشگاه روانشناسی مهندسی به وسیله ارتش آمریكا تاسیس شد. تلاش‌های موازی نیز در انگلستان در زمینه‌های پزشكی صنعتی انجام یافت. مدتی بعد از جنگ جهانی دوم حرفه فاكتورهای انسانی متولد شد. در سال 1949 انجمن تحقیقات ارگونومی در انگلستان شكل گرفت و نخستین كتاب در زمینه فاكتورهای انسانی انتشار یافت. سال 1957 سال مهمی بود؛ در این سال مجله ارگونومی از جامعه تحقیقات ارگونومی ظهور كرد و انجمن فاكتورهای انسانی تشكیل گردید. اولین چاپ كتاب مهندسی فاكتورهای انسانی در مهندسی و طراحی منتشر شد. در سال 1959، انجمن بین‌المللی ارگونومی به منظور ایجاد ارتباط بین جوامع كشورهای مختلف تشكیل شد. سال‌های 1960 تا 1980 را دوره رشد سریع ارگونومی می‌نامند. تا قبل از سال 1960، فاكتورهای انسانی در آمریكا فقط در صنایع نظامی مطرح بود. سپس در سال‌های بعد از 1980، انقلاب كامپیوتر موجب جلب توجه عمومی به فاكتورهای انسانی گردید. تكنولوژی كامپیوتر زمینه‌های جدیدی را برای این دانش فراهم نمود. همچنین در این سال‌ها، فاكتورهای انسانی نقش موثری را در صنعت انرژی اتمی به خود گرفتند و توسط متخصصان این امر، محیط و شرایط كاری مورد بررسی و طراحی مجدد قرار گرفت.

 

5. اهداف و دامنه عملكرد ارگونومی

مهندسی فاكتورهای انسانی، علمی چند نظامه و انسان محور است كه دو هدف كلی را دنبال می‌كند:

الف) ایمنی و بهداشت

ب) تولید و بهره‌وری

در حقیقت این علم در عین حال كه به انسان از دیدگاه مسایل جسمانی، روانی و فكری توجه خاص دارد، به كارایی افراد در جهت تولید و بهره‌وری بیشتر می‌اندیشد. به بیان دیگر كاربرد اصول ارگونومی تنها به كارگران محدود نمی‌شود، بلكه منافع آن به طور معنی‌داری متوجه كارفرمایان نیز می‌باشد. به‌طوری كه مشاهدات، مطالعات و سنجش‌های انجام شده در مورد میزان افزایش بهره‌وری، تولید بیشتر، كاهش زمان‌های از دست رفته به دلیل بیماری‌ها و آسیب‌ها و كاهش هزینه‌های بیمه، این ادعا را ثابت می‌كند. در این علم، از بعد عملكردی مباحث گوناگونی طرح می‌شود كه می‌توان آنها را به شرح زیر طبقه‌بندی نمود:

1) ارزیابی كارایی افراد به كمك مطالعات و بررسی‌های فیزیولوژیك

2) مطالعه ابعاد فیزیكی بدن(آنتروپومتری) و كاربرد این دسته از اطلاعات در طراحی ایستگاه‌های كار

3) طراحی ارگونومیك ابزارهای دستی

4) طراحی ایستكاه‌های كار نشسته، ایستاده و توام و همچنین آنالیز سیستم انسان - ماشین

5) بررسی روانشناختی از دیدگاه نحوه ارتباط بین افراد

6) بررسی تاثیرات كارهای نوبتی بر عملكرد افراد

7) بررسی و مطالعه زمان‌های كار و استراحت

8) بررسی روش‌های حمل دستی كالا و طراحی خطوط بسته‌بندی و بارگیری دستی

9) بررسی صدمات اسكلتی عضلانی مرتبط با كار و آنالیز وضعیت‌های بدنی

10) بیو مكانیك شغلی

11) ارگونومی و كار در منزل

12) كاربرد بهینه رنگ و موسیقی در محیط‌های كاری

13) بررسی میزان خستگی ناشی از كار.

آنچه كه در بالا ذكر شد بخشی از موضوعات و دامنه عملكردی است كه از دیدگاه مهندسی فاكتورهای انسانی قابل بررسی و ارزیابی می‌باشد. حال به بررسی برخی از نكات فوق می‌پردازیم:

 

- سیستم انسان -  ماشین

سیستم انسان – ماشین یكی از سیستم‌های فراگیر در مبحث ارگونومی است كه دارای چهار فاكتور اساسی ذیل است:

الف)انسان

ب)محیط

ج)تجهیزات

د)شغل.

بدیهی است چنانچه بتوان در هر سیستم یا محیطی این چهار عامل را آنالیز نمود، می‌توان مزایا و معایب آن سیستم یا ساختار را تعیین نمود و به دنبال آن به بررسی معایب و رفع آنها پرداخت. به بیان دیگر، هر سیستم كاری شامل عناصر انسانی و تجهیزاتی است كه مستقر در یك محیط تعریف شده هستند. این سیستم‌ها یا به تعبیری ارگوسیستم‌ها می‌توانند به شكل‌های ساده یا پیچیده كه تحت نام كلی سیستم انسان -  ماشین نیز خوانده می‌شوند، مطرح شوند.

 

 

- تعیین رژیم كار – استراحت

 

از جمله موارد حایز اهمیت در انجام فعالیت‌های شغلی به‌ویژه امور صنعتی، تنظیم زمان‌های كار و استراحت پرسنل می‌باشد. بدین منظور برای مطالعه و بررسی در خصوص متوسط میزان مصرف انرژی در افراد، می‌توان به كمك تجهیزاتی چون ارگو سیكل یا نوار گردان و یا با محاسبه ضربان قلب، برآورد مناسبی از قابلیت‌های مصرف انرژی در افراد  مختلف نمود و سپس به كمك معادلاتی می‌توان زمان‌های استراحت و كار را مشخص كرد.

 

- ایستگاه كار

ایستگاه‌های كار یكی دیگر از مواردی است كه در ارگونومی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. ایستگاه‌های كار به طور عمده به 3 دسته تقسیم می‌شوند:

 

الف- ایستگاه كار نشسته

بسیاری از محققان احتمال بروز دردهای عضلانی در ناحیه گردن و شانه در اثر وضعیت بدنی  نامطلوب در هنگام نشستن را تایید می‌كنند. بدین منظور برای جلوگیری از بروز ضایعات جسمی و روانی در كاركنان لازم است در كارهایی كه به صورت نشسته انجام می‌گیرد، صندلی و میز مورد استفاده بر اساس مختصات فیزیكی انسان و با در نظر گرفتن نوع كار و وقت مورد نیاز برای كار، به طور استاندارد طراحی گردد.

بدین منظور، می‌توان اصول كلی حاكم بر ایستگاه‌های كار نشسته را به شرح زیر طبقه‌بندی نماییم:

- در صورت امكان، ارتفاع سطح كار باید قابل تنظیم باشد تا با توجه به ابعاد بدن و ترجیح شخص انطباق پیدا كند.

- سطح كار باید فضای كافی برای قرار گرفتن ران‌های كاربر را تامین كند.

- سطح كار باید در ترازی باشد كه ارتفاع كاركردن را با ارتفاع آرنج همتراز كند.

در جدول 1 برخی از توصیه‌های مربوط به ارتفاع سطح كار، كه از منابع مختلف برگرفته شده و بر داده‌های انسان سنجی مبتنی است، آمده است.

 

 

 

جدول 1- توصیه‌های مربوط به ارتفاع سطح كار نشسته برای انجام فعالیت‌های مختلف

نوع تكلیف (نشسته)

مرد

زن

inch

cm

inch

cm

كار ظریف(مثلا مونتاژ ظریف)

41/5- 39/0

105- 99

37/5- 35/0

95- 89

كار دقیق (مثلا مونتاژ مكانیكی)

37/0- 35/0

94- 89

34/5- 32/5

87- 82

مونتاژ سبك

31/0-29/0

78- 74

29/5- 27/5

75- 70

كار خشن یا متوسط

28/5- 27/0

72- 69

27/5- 26/0

70- 66

خواندن و نوشتن

31/0- 29/0

78- 74

29/5- 27/5

74- 70

گستره مربوط به میز ماشین نویسی

27/5- 33/5

70- 60

27/5- 23/5

70- 60

استفاده از صفحه كلید كامپیوتر

28/0- 23/0

71- 58

28/0- 23/0

71-58

 

ب - ایستگاه كار ایستاده

خصیصه‌های مهمی كه برای تعیین ارتفاع سطح كار برای كاركنان ایستاده، مبنا در نظر گرفته می‌شوند، تا حدودی همانهایی هستند كه در مورد كاركنان نشسته بیان شد. به طور كلی، به كمك وضعیت صحیح ارگونومیكی بدن در ضمن كار، می‌توان اجزای فعالیت‌های ایستاده را برای كاركنان در طول مدت كار فراهم نمود.     

 

یكی از وسایلی كه برای این منظور طراحی شده است «دستگاه كار ایستاده» است كه با تامین وضعیت مناسب ایستادن، از وارد آمدن نیروهایی كه منجر به خستگی مزمن عضله، صدمات پا و پشت كمر و ستون فقرات می‌شوند، جلوگیری می‌كند. اغلب این آسیب‌دیدگی‌ها در اثر ایستادن مداوم ، تكیه و خمیدگی مداوم ستون فقرات و بالاخره حركات كششی بدن ایجاد می‌شود.

در جدول 2 برای جلوگیری از آسیب‌دیدگی‌های فوق، ارتفاع مناسب توصیه شده است.

 

جدول 2 - ارتفاع سطح كار ایستاده برای سه نوع تكلیف

نوع تكلیف(ایستاده)

جنسیت

ارتفاع ثابت

ارتفاع قابل تنظیم

inch

cm

inch

cm

كاردقیق

(آرنج‌ها تكیه‌گاه دارند)

مردان

49/5

126

49/5- 42/0

126- 107

زنان

45/5

116

45/5- 37/0

116- 94

كار مونتاژ سبك

مردان

42/0

107

42/0- 34/5

107- 88

زنان

38/0

96

38/0- 32/5

96- 81

كار سنگین

مردان

39/0

99

39/0- 31/5

99- 80

زنان

35/0

89

35/0- 29/5

89- 74

 

 

ج - ایستگاه كار ایستاده یا نشسته

گاهی لازم است این فرصت را برای كاركنان فراهم آوریم كه بنا به دلخواه خود، كار را در وضعیت نشسته یا ایستاده انجام دهند یا بتوانند وضعیت اندامی خود را تغییر دهند. در چنین مواردی، سطح كار باید راحتی بازو را تامین كند و صندلی و تكیه‌گاه پا رابطه مناسب با سطح كار را امكان‌پذیر كنند.

با بیان 3 دسته از ایستگاه‌های كار علاوه بر اصول ارایه شده، لازم است در طراحی هر یك از آنها به سایر اصول از جمله ابعاد‌شناسی بدن، حدود دسترسی كاربر، نوع فعالیت، زمان و دیگر فاكتورهای مرتبط توجه شود. بدیهی است عدم رعایت اصول مهندسی انسانی فعالیت در ایستگاه‌های كار می‌تواند باعث بروز صدمات جسمانی و كاهش راندمان كار گردد.

همچنان‌كه گفته شد، بسیاری از مشكلات جسمانی ناحیه ستون فقرات (به ویژه كمر) ناراحتی اندام فوقانی(به ویژه مچ دست و شانه‌ها) و حتی عوارض بینایی در اثر كار در شرایط نامناسب ایستگاه‌های كار، رخ می‌دهد.

 

- آنتروپومتری (تن سنجی)

یكی از موارد مهمی كه در ارگونومی مطرح می‌باشد، «آنتروپومتری» است. آنتروپومتری از دوكلمه یونانی«آنتروپوس» به معنی انسان و «مترین» به معنی اندازه‌گیری، مشتق شده است. اطلاعات آنتروپومتریكی، ابعاد و اندازه‌های بدن انسان را توصیف می‌كند. این ابعاد شامل ارتفاع، پهنا، عمق، فاصله، محیط و انحنای بدن می‌شوند.

دو نوع اندازه‌گیری تعریف می‌شود:

الف)آنتروپومتری ایستا یا استاتیك

ب)آنتروپومتری فعال یا دینامیك.

در آنتروپومتری استاتیك یا ایستا، ابعاد بدن در شرایطی اندازه‌گیری می‌شوند كه فرد كاملا ثابت و بی‌حركت است و در نوع فعال یا دینامیك، ابعاد بدن در شرایط طبیعی و هنگامی كه فرد در حال انجام وظیفه است و یا وانمود می‌كندكه در حال انجام كار است، اندازه‌گیری می‌شوند.

در ارگونومی اصول كلی آنتروپومتری كه می‌بایست همواره در نظر گرفته شوند، عبارتند از:

1)ابعاد پست كار باید طوری انتخاب شوند كه حداقل 90% از افراد استفاده كننده را پوشش دهد.

2)در انتخاب اطلاعات آنتروپومتریكی، طراح باید به تعاریف اندازه‌گیری‌ها، اندازه و نوع نمونه جمعیتی كه اطلاعات از آن بدست آمده، توجه خاص داشته باشد.

3)در كاربرد اطلاعات آنتروپومتریكی، طراح باید با توجه به ابعاد گوناگون موجود در هر یك از شرایط ایستا و پویا، خطای قابل قبول را تعیین نماید و به عنوان معیاری از آن استفاده كند.

4)تطابق بهینه ابعاد بدن كاركنان با پست كار آنها ممكن است در طول زمان تغییر كند، زیرا اندازه جمعیت متغیر است و همین طور كاركنانی كه وظایف مربوطه را انجام می‌دهند، تعویض می‌شوند.

5) مشكلات وضعیت بدنی رابطه بسیار نزدیكی با عدم تطابق ابعادی دارد، به طوری كه هر دو باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.

6)در بحث درباره وضعیت ایستاده در مقابل  وضعیت نشسته در طراحی ایستگاه‌های كار، همواره باید به نكات زیر توجه داشت:

-        محل استقرار كنترل‌ها و اجزا و مكان انجام فعالیت

-        وجود فضای كافی برای زانوها

-        اندازه و جهت نیروهایی كه باید اعمال شوند

-        تكرار و تعداد نشستن و برخاستن.

بدیهی است در طراحی ایستگاه‌های كار، اطلاعات اولیه توسط سنجش‌های مطرح شده در آنتروپومتری قابل دسترسی خواهند بود.

 

- صدمات اسكلتی عضلانی مرتبط با كار

در محیط‌های كار به علت وجود عوامل مخاطره‌آمیز گوناگون، امكان بروز بیماری‌های شغلی امری ثابت شده است. در بین صدمات و عوارضی كه سلامت كاركنان را تهدید می‌كند، برخی از بیماری‌ها جزو بیماری‌های مرتبط با كار می‌باشند كه از جمله مهمترین آنها عوارض اسكلتی – عضلانی می‌باشند. از بین ریسك فاكتورهای مهم «WMSDs» می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

الف)وضعیت استقرار بدن حین انجام كار

ب)میزان نیروی اعمال شده از طرف اندام‌ها

ج)انجام فعالیت‌های تكراری.

از بین صدمات اسكلتی – عضلانی مرتبط با كار كه باعث كاهش توانمندی افراد و بالطبع افت راندمان شغلی می‌شود، می‌توان كمردرد و عوارض مچ دست را نام برد. به كمك اصول مهندسی انسانی می‌توان عوامل مكانیكی و تنش‌های عضلانی را تا حدود قابل توجهی كنترل نمود، به بیان دیگر، با كمك روش‌های ارگونومیك می‌توان ضمن طراحی مناسب ایستگاه‌های كار، وضعیت استقرار بدن را تصحیح نمود. البته لازم به توضیح است كه فاكتورهای موثر در چگونگی وضعیت استقرار بدن در حین كار، متنوع هستند كه برخی از آنها شامل ویژگی‌های فیزیكی كاربر، نیازهای شغلی و شرایط ایستگاه كار می‌باشد.

 

- حمل یا جابجایی دستی كالا

در بسیاری از مشاغل و فعالیت‌های روزمره باید مواد یا كالاها را با دست حمل نمود. حمل دستی كالا، شامل فعالیت‌های مختلفی از قبیل بارگیری، تخلیه بسته‌ها یا كارتن‌ها، چیدن كالا و غیره است.

در اكثر صنایع كشور و حتی در امور غیر شغلی، جابجایی دستی كالا و بلند كردن بار به دفعات زیاد اتفاق می‌افتد و این امر یكی از دلایل مهم برای بروز كمر درد، فشار قلبی- عروقی، گرفتگی، خستگی ماهیچه‌ای، برونشیت مزمن و آسیب‌های ماهیچه‌ای- اسكلتی می‌باشد. از این رو، عدم توجه به این مهم نه تنها از نظر سلامت و ایمنی شغلی كاركنان باعث بروز مشكلات جسمانی می‌شود، بلكه از دیدگاه اقتصادی نیز به بروز خسارت‌های مالی منجر می‌شود. به گزارش انجمن ملی ایمنی و بهداشت آمریكا(1981) بیشتر از 60% مشكلات ستون فقرات مربوط به كمردرد می‌باشد و سالانه حدود نیم میلیون كارگر در آمریكا  به درجات مختلف به این گونه صدمات مبتلا می‌شوند. این گزارش حاكی از این حقیقت است كه در حدود 60% غرامت‌های ناشی از صدمات جسمانی در بلند كردن دستی بار و حدود 20% در هل دادن و كشیدن بار اتفاق می‌افتد. كمیسیون ایمنی و بهداشت انگلستان گزارش كرده است كه بیش از 25% حوادث، مربوط به جابجایی دستی كالا بوده‌اند. به طور كلی 3 حالت متمایز در بلند كردن بار به صورت دستی ممكن است پیش آید:

الف) حالتی كه طی آن ستون فقرات به صورت كاملا كشیده و مستقیم نگهداشته می‌شود، زانوها خم می‌شود و بار به كمك دست‌ها محكم گرفته می‌شود وسپس با نیروی عضلات پا، به طرف بالا هدایت می‌شود. در این روش نیروهای وارد بر ستون فقرات در حد قابل ملاحظه‌ای كنترل می‌شوند.

ب) حالتی كه در طی آن ستون فقرات خم می‌شود و پاها مستقیم هستند. در واقع بلند كردن بار به این روش باعث می‌شود كه نیروی زیادی بر دیسك‌های بین مهره‌ای اعمال شود.

ج) حالتی كه بینابین است و فرد با شرایط دلخواه نسبت به برداشتن جسم اقدام می‌كند. در واقع حالتی است كه طراح باید آن شرایط را برای انجام كار كارگر مهیا سازد.

به طور كلی، از دیدگاه بیو مكانیك، استرس‌های اعمال شده بر بدن در حالت اول كمتر از حالت دوم می‌باشد. ولی در حالت دوم میزان مصرف انرژی متابولیكی كمتر از حالت اول است. لازم به توضیح است كه از دیدگاه مهندسی فاكتورهای انسانی، روش‌های جدیدی كه بر پایه طراحی ایستگاه كار استوار است تعیین شده است، كه با اجرای آن لازم نیست خم شدن زانوها و نشستن در حین برداشتن دستی بار اتفاق افتد. در حقیقت با عنایت به مطالعات ارگونومیك محیط كار و به كمك معادله حمل دستی كالا، ایستگاه كار به گونه‌ای طراحی می‌شود كه هیچ یك از حالات ذكر شده اتفاق نمی‌افتد و كاركنان قادر خواهند بود با بهره‌وری بالاتر و تحمل تنش‌های عضلانی كمتر، حمل دستی كالا را انجام دهند.

 

- فیزیولوژی كار

یكی از مباحث عمده و مهم در مهندسی فاكتورهای انسانی، فیزیولوژی كار است. در فیزیولوژی كار شاخص‌های فیزیولوژیك بدن كه به طور مستقیم یا غیر مستقیم از شرایط محیطی و شغلی متاثر می‌شود، مورد مطالعه قرار می‌گیرد. به كمك یافته‌های فیزیولوژیك می‌توان اطلاعات گوناگونی را در مورد سطح توانمندی، قابلیت تطابق افراد، سطح خستگی، تغییرات ضربان قلب و ریتم تنفس و میزان انرژی مصرفی به دست آورد.

بدیهی است با مطالعه شرایط شغلی و ویژگی‌های فیزیولوژیك كاربران می‌توان از استرس‌ها و تنش‌های مختلفی كه افراد را تهدید می‌كنند، جلوگیری نمود. در مطالعات فیزیولوژی كار، نیازهای شغلی با توجه به توان هوازی لازم مورد بررسی قرار می‌گیرند. به عنوان مثال انجام فعالیت‌های خیلی سنگین به بیشتر از 5/2 لیتر اكسیژن در هر دقیقه نیاز خواهد داشت. در حالی كه این مقدار برای كارهای سبك كمتر از 5/0 می‌باشد. در این دسته از مطالعات، ضربان قلب، فشار خون و اسیدلاكتیك نیز مورد اندازه‌گیری و بررسی قرار می‌گیرند.

 

- طراحی محیط كار

یكی دیگر از عمده‌ترین مباحث در مهندسی فاكتورهای انسانی، طراحی مناسب محیط كار است. مشكلات بهره‌وری، رضایت‌مندی شغلی و ایمنی با طراحی محیط كار ارتباط مستقیم دارد. محیط كار مطلوب، محیطی است كه نه تنها از نظر بهداشتی آسیب‌رسان نباشد، بلكه موجب ارتقای سطح بهداشت و سلامتی كاركنان چه از نظر فیزیكی و چه از نظر روانی گردد.

طراحی محیط كار مطلوب از طریق بهبود بهره‌وری و كاهش غیبت از كار، سود اقتصادی سرشاری را به دنبال خواهد داشت. برای طراحی محیط كار مناسب، ابتدا طراح باید به ابعاد فیزیكی افراد یا كاركنان توجه كند و سعی نماید كه در طراحی خود حداقل 90% از آنان را در طراحی خود تحت پوشش قرار دهد. سه عامل مهم وابسته به فرد كه بر روی ساختار و شكل محیط كار تاثیر دارد عبارتند از:

الف)حوزه دسترسی و فضای خالی اضافی

ب)موقعیت فرد با توجه به محل نشانگر (در یك كارخانه، دفتر اداری، آزمایشگاه و . . .) و یا میدان دید (در یك وسیله نقلیه)

ج)وضعیت بدنی فرد (ایستاده، نشسته) و وسیله حمایت از وزن بدن (صندلی، كرسی).

به طور كلی می‌توان گفت : در طراحی مناسب محیط كار، توجه به نكات زیر ضروری است:

1)ابعاد محیط كار باید كافی باشد.

2)تعویض هوا باید به صورت مناسب تنظیم گردد. تعداد افرادی كه در اتاق هستند، شدت كار فیزیكی، ابعاد اتاق، انتشار آلودگی در اتاق، وسایلی كه اكسیژن مصرف می‌كنند و وضعیت حرارتی باید مد نظر قرار گیرد.

3)وضعیت حرارتی محیط كار باید با توجه به شرایط آب و هوای محل و با توجه به نكات زیر تنظیم گردد: درجه حرارت، رطوبت، سرعت هوا، گرمای تشعشعی، شدت كار فیزیكی، خصوصیات لباس، تجهیزات كار و وسایل حفاظتی ویژه.

4)روشنایی باید به‌گونه‌ای باشد كه شرایط بهینه را با توجه به نوع كار برای فرد فراهم آورد. در تامین روشنایی توجه به نكات زیر ضروری است: درخشندگی، رنگ، توزیع نور، عدم وجود خیرگی و انعكاس نامطلوب، تباین درخشندگی و رنگ، سن اپراتور.

5) در انتخاب رنگ اتاق و تجهیزات باید تاثیر آنها را در توزیع درخشندگی، كیفیت میدان بینایی و مشاهده و دریافت رنگ‌های ایمنی مورد توجه قرار داد.

6) محیط كار باید طوری باشد كه از اثرات نامطلوب صدای حاصل از منابع داخلی و خارجی، جلوگیری به عمل آید. در طراحی وضعیت صدا در محیط كار باید به نكات زیر توجه نمود: تراز فشار صوتی، طیف بسامد، توزیع زمانی فشار صوتی، دریافت سیگنال‌های صوتی، وضوح محاوره و ارتباط كلامی.

7)ارتعاش و ضرباتی كه به فرد منتقل می‌شود، نباید به حدی برسد كه موجب تخریب فیزیكی- پاتولوژیكی یا سبب اختلالات دستگاه حسی گردد.

8) باید از مواجهه كاركنان با مواد خطرناك و تشعشعات مضر جلوگیری شود.

9) هنگام كار در بیرون از ساختمان، باید تمهیدات لازم در مقابل اثرات نامطلوب جوی ( نظیر گرما، سرما، باد و . . .) در نظر گرفته شود.

 

- طراحی فرآیند كار

یكی دیگر از مباحث مهم در دانش ارگونومی، طراحی فرآیند كار است.  طراحی فرآیند كار باید سلامتی و ایمنی كاركنان را حفظ و تامین كند و كار را به ویژه با از بین بردن وضعیت خارج از حد توان یا كمتر از حد توان تسهیل نماید. كم یا زیاد بودن كار ناشی از نادیده گرفتن دستورالعمل‌ها و قوانین است؛ چون حدود توانایی فرد نادیده گرفته می‌شود. برای مثال كار اضافی فیزیكی یا حسی، موجب بروز خستگی می‌شود و یا برعكس، كم بودن كار موجب بروز احساس یكنواختی می‌گردد و هوشیاری فرد را كاهش می‌دهد.

 

6. نتیجه‌گیری

ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی، علمی است چند نظامه با دامنه عملكردی وسیع كه از اهداف عمده آن ارتقای سلامت در سایه بهره‌وری هر چه بیشتر سازمان می‌باشد. ارگونومی، می‌تواند به سوالات گوناگونی در زمینه شرایط محیط كار پاسخ دهد؛ یكی از پرسش‌های مهمی كه مدیران واحدهای مختلف صنعتی به دنبال پاسخگویی به آن هستند، نحوه استخدام بهینه و مناسب نیروی كار می‌باشد. بدیهی است كارگرانی كه در یك واحد صنعتی مشغول به كار می‌شوند باید قادر باشند در شرایط حاكم بر محیط كار، به تولید و فعالیت بپردازند. بدیهی است عدم كارایی كاربر، حادثه‌پذیری و عدم مسوولیت‌پذیری اپراتور از جمله عوامل مهمی هستند كه می‌توانند به طور مستقیم بر تولید و بهره‌وری اثر منفی داشته باشند.

با كمك الگوهای ارگونومیك می‌توان فعالیت‌های مورد نظر در امور شغلی را از دیدگاه میزان مصرف انرژی، به گروه‌های سبك تا خیلی  سنگین تقسیم‌بندی نمود و موازی با ارزیابی افراد در برنامه‌های قبل از استخدام، نحوه به كارگیری كاربران را متناسب با قابلیت‌های آنها تعریف نمود.

در مباحث مهندسی انسانی، روش‌های ایجاد انگیزه در شاغلین با هدف افزایش سطح رضایت‌مندی و كاهش خطاهای اپراتوری ، تنظیم زمان‌های كار و استراحت و سایر موارد مطرح می‌شود و راهكارهای گوناگونی در خصوص اصلاح شرایط كار و كنترل صدمات اسكلتی- عضلانی مرتبط با كار توصیف می‌گردد.

در نهایت، با توجه به دامنه وسیع علم ارگونومی، لازم به نظر می‌رسد كه شاغلین در مشاغل گوناگون با وظایف متنوع، نسبت به الگوهای مطرح در ارگونومی آشنایی لازم را داشته باشند و در جهت اجرای آنها كوشش نمایند. بدیهی است كارشناسان علوم بهداشتی با عنایت به رسالت خطیر حفظ سلامت افراد، در این راستا جایگاه ویژه‌ای به خود اختصاص می‌دهند.

 

7. منابع:

1- حسن نژاد امجدی، مسعود،  ارگونومی یا مهندسی فاكتورهای انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، 1376.
2- صادقی نائینی، حسن،  اصول ارگونومی در طراحی حمل دستی كالا، انتشارات آسانا، تهران، چاپ اول، 1379  .
3- موعودی، محمدامین؛ چوبینه، علیرضا، ارگونومی در عمل (جستارهای برگزیده از ارگونومی)، انتشارات ماد، تهران، چاپ اول، 1378.
4- محمدرضا افضلی، ارگونومی(عوامل انسانی در طراحی مهندسی)، نشر علوم دانشگاهی، تهران، چاپ هفتم، 1378.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه