ارگونومی کار در وضعیت ایستاده

فرناز احمدزاده، بازرس کار وزارت کار و اموراجتماعی

 

مقدمه

در اغلب محیط های كاری، كار در وضعیت ایستاده همواره بخش ثابتی از كار است و در صورت انجام حركات نادرست در دراز مدت می تواند بر سلامتی كارگران اثرات نامطلوبی بر جا گذاشته و موجب انواع بیماری ها و امراض ناشی از كار گردد. متاسفانه اكثر كارگران در این زمینه اطلاعات محدودی دارند، در حالی كه دانستن این موارد از حقوق ضروری آنها می باشد. به منظور كاهش كار نادرست در وضعیت ایستاده و ارایه راهكارهای مناسب در این زمینه، اقدام به تهیه مطالبی به منظور آموزش كارگران و كارفرمایان گردیده که امید است مورد استفاده خوانندگان محترم قرار گیرد.

 

آیا كار در وضعیت ایستاده می تواند سبب بروز مشكلات و ناراحتی های جسمی گردد؟

ایستادن، با وجود اینکه وضعیتی طبیعی است، حتی اگر مطابق اصول و قواعد انجام شود می تواند در درازمدت سبب درد و ناراحتی در ناحیه پا گردد. از عوارض ایستادن در درازمدت می توان به ورم پا، واریس، خستگی عضلانی به خصوص در ناحیه پا و كمر، خشكی گردن و شانه ها و سایر مسایل و مشكلات جسمی اشاره نمود، معمولا علایم فوق بیشتر در فروشندگان، متصدیان ماشین آلات و دستگاه ها و كارگران خطوط مونتاژ و تولید و به طور كلی مشاغلی كه از طریق ایستاده و در زمان طولانی انجام می شود، مشاهده می گردد.

 

چرا كار در حالت ایستاده در درازمدت سبب بروز ناراحتی های جسمی می گردد؟

در هنگام كار، موقعیت بدن كارگر با توجه به نوع قرارگیری سطح كار و اعمالی كه كارگر انجام می دهد، در حال تغییر می باشد. موقعیت فیزیكی محل كار، ابزار موجود در آن، موقعیت استقرار ابزار كلیدی و كنترل كننده ها و به طور كلی وسایلی كه كارگر در هنگام كار بایستی آنها را مشاهده كرده و یا از آنها استفاده كند، تعیین کننده وضعیت بدن کارگر در حین کار هستند. به واسطه این محدودیت ها، آزادی كارگر برای حركت به اطراف كمتر می شود. این فقدان انعطاف در انتخاب موقعیت و حالت بدن می تواند سبب بروز مشكلات جسمی گردد. این شرایط معمولا زمانی اتفاق می افتد كه طراحی شغلی بدون توجه به ویژگی های بدن انسان انجام شود و طریقه انجام كار بدون توجه به اصول اولیه و ابتدایی قرارگیری بدن انسان (در اینجا شخص كارگر) طراحی  گردد. این امر در درازمدت منجر به بروز مشكلات و بیماری های جسمی مزمن می گردد.

 

مواردی از مخاطرات بهداشتی

در صورت نگاه داشتن بدن در یك موقعیت ثابت، خون در جریان در ماهیچه های در حال كار به طور موثری كاهش می یابد و این امر موجب تسریع خستگی و ایجاد درد در ماهیچه های پا، پشت و گردن می شود. (به خصوص ماهیچه هایی كه وظیفه راست قرارگرفتن بدن را در هنگام وضعیت ایستاده برعهده دارند). در چنین مواردی كارگر نه تنها از كشش ماهیچه ها رنج می برد، از سایر ناراحتی ها و مخاطرات بهداشتی نیز در امان نخواهد بود.

  ایستادن در طولانی مدت باعث جریان یافتن خون به حفره های موجود در ران و پاها و در نتیجه التهاب وریدی (واریس) می گردد. این انتخاب ممكن است در درازمدت سبب ایجاد واریس وریدی مزمن و دردناك گردد. ایستادن طولانی مدت و بیش از حد معمول همچنین سبب انحراف در اتصالات مهره های ستون فقرات و ایجاد اشكال در موقعیت باسن، زانو و پاها می گردد؛ این امر در كوتاه مدت و به طور موقت موجب عدم تحرك اعضای فوق گردیده و در درازمدت منجر به بیماری های رماتیسمی ناشی از فرسودگی كامل تاندون ها و رباط ها می شود.

 از عوارض فرسودگی رباط ها می توان آرتریت را نام برد كه نوعی رماتیسم بسیار پیشرفته همراه با از بین رفتن كامل اتصالات غضروفی بین استخوان ها می باشد. در نتیجه این عارضه، حركت استخوان ها با درد فراوان همراه می شود.

 

پیشنهاداتی برای بهبود طراحی محیط كار

در محیطی که از طراحی مناسب برخوردار است، كارگر شانس انتخاب انواع موقعیت های كاری مختلف متناسب با نوع كار را دارا می باشد. میزها و نیمكت ها باید قابل تنظیم باشند تا کارگر قادر به تنظیم ارتفاع آنها باشد. این امر برای تطبیق وضعیت كار با سایز و حالت بدن كارگر و وظایف محوله به كارگر امری ضروری است و این اطمینان را به كارگر می دهد كه می تواند به وجود آورنده موقعیت های بدنی خوب و متعادل باشد. اگر سطح میز كار را نمی توان تنظیم نمود باید از سكوهایی برای كارگران كوتاه قدتر و یا چهار پایه هایی متحرك برای كارگران بلند قدتر استفاده نمود.

 سازمان دهی صحیح فضای كار از دیگر الزامات محیط های کاری است. این كار باید به نحوی صورت گیرد که فضای كافی برای حركت و تغییر موقعیت بدن وجود داشته باشد. مهیا كردن ریل ها و نرده های پایی پوشیده و یا استفاده از چهارپایه به كارگر امكان جابجایی وزن بدن از یك پا به پای دیگر و یا به طور كلی تغییر وضعیت بدن را می دهد.

 در نظر گرفتن مکان مناسب برای ابزارها، این امكان را فراهم می كند كه با توجه به نوع كار، میزان شدت تنش در بالای بازو و در ناحیه گردن كاهش یابد. كنترل كنندها و ابزارها باید در وضعیتی قرار گیرد كه كارگر بتواند به آسانی و بدون ایجاد هرگونه پیچش و یا خمش در بدن به آنها دسترسی داشته باشد.

 در مكان هایی كه امكان نشستن وجود دارد، باید جای نشستن مهیا شود تا كارگر بتواند كار را در حالت نشسته نیز انجام دهد. جای نشستن باید از ارتفاع مناسب برخوردار بوده و متناسب با نوع كار تنظیم شود. برای كاری كه لازم است در حالت ایستاده انجام شود، باید جای نشستن فراهم گردد تا كارگر بتواند گاهی بنشیند.

 انعطاف بدن در هنگام كار از اهمیت خاصی برخوردار است. در این حالت تعداد ماهیچه های درگیر كار افزایش می یابد كه این امر، میزان پخش سنگینی بار روی بخش های مختلف بدن را برابر كرده و فشار كمتری روی ماهیچه ها و اتصالات میانی آنها در حالت ایستاده وارد می گردد.

 زمانی كه با تغییر حالت بدن خون لازم جهت ماهیچه های درگیر كار فراهم گردد می توان انتظار كاهش سطح خستگی در ماهیچه های بدن را داشت؛ همچنین كیفیت كفش و مواد مصرفی در كف و سطح محیط كار از فاكتورهای مهم برای ایستادن راحت می باشد. 

 

چگونه طراحی شغلی مناسب می تواند عوامل موثر در بروز بیماری های شغلی ناشی از كار در وضعیت ایستاده را كاهش دهد؟

 اصول اولیه طراحی شغلی مناسب برای كار در وضعیت ایستاده:

 - وضعیت كار ایستاده را به طور متناوب تغییر دهید ، به طوریكه این كار همیشه در فواصل زمانی كوتاه مدت انجام شود؛

- از خمش و به طور كلی پیچش و كشش بدن تا جایی كه امكان پذیر است اجتناب كنید؛

- كار را به روش صحیح و مناسب انجام دهید؛

- اجازه دهید كارگران استراحت كافی داشته باشند و برای آنها زمان های استراحت در نظر بگیرید، همچنین می توانید از تمرین های ورزشی مناسب برای كاهش خستگی بهره بگیرید.

- روش های انجام كار را بر طبق اصول و تجارب كاری صحیح برنامه ریزی كنید. فواصل استراحت در هنگام كار از اهمیت خاصی برخوردار است؛

- به كارگران اجازه دهید تا پس از غیبت ناشی از مرخصی یا بیماری، بعد از گذراندن یك دوره تنظیم و آمادگی برای كار، به كار سابق خویش باز گردند.

 

آیا انتخاب روش مناسب می تواند اثرات نامطلوب كار در وضعیت ایستاده را كاهش دهد؟

اگر طراحی مناسب محیط كار همراه با طراحی شغلی مناسب باشد، این امکان را فراهم می آورد که كار به طریق مناسب و بدون وارد آوردن تنش اضافی به بدن انجام پذیرد. اگرچه اجرای عملی وظایف محوله به كارگر بستگی به شخص كارگر و وضعیت بدنی او دارد -كه آیا در حالت ایستاده كار انجام می شود و یا در حال حركت و بالا رفتن- به هر حال روش انجام كار می تواند شغل را ایمن و كاملا راحت و یا بسیار خطرناك جلوه دهد.

 آموزش مناسب و كافی، به ویژه اگر با تشویق سرپرستان به استفاده از مهارت های آموخته شده همراه شود، از اهمیت فراوانی برخوردار است. كارگر بایستی از مخاطرات بهداشتی محیط كار آگاه بوده و به این نكته واقف گردد كه نحوه قرارگیری بدن و حرکات آن می تواند سبب ناراحتی و بیماری های شغلی و در دراز مدت منجر به ایجاد صدمات و بیماری های مزمن  شود. آموزش كارگران باید شامل تمامی موارد تنظیم صحیح محیط كار به منظور كاهش و یا حذف خطرات بهداشتی باشد.

 كارگر باید از زمان های کوتاه استراحت در فواصل كار برخوردار باشد. این امر به خصوص در هنگام خستگی ماهیچه ها و عضلات به منظور كاهش فشار بر روی آنها و استراحت عضلات از اهمیت خاصی برخوردار است. زمانی كه ماهیچه ها و عضلات به علت خستگی مفرط سخت شده و توانایی كارگر را برای تغییر حالت و موقعیت بدن محدود می كند، باید به كارگر یادآوری نمود كه موارد مربوط به ناراحتی ها و مشكلات موجود در هنگام انجام كار را مطرح نماید تا با تغییر شرایط كاری بتوان كار را با حالت و روش صحیح آن انجام داد. رعایت موارد فوق و آموزش كارگران در این زمینه ها برای ایجاد محیط كاری مناسب و ایمن ضروری می باشد.

 

مثالی از طراحی مناسب محیط كار در وضعیت ایستاده

طراحی محیط كار باید متناسب با بدن و سایز كارگر بوده و با وظایف مختلف كاری او هماهنگ باشد. وظایف مختلف ممکن است مستلزم برخورداری از میزهای کار با ارتفاع های متفاوت باشد. مثال هایی از این دست عبارتند از:

 - كارهای دقیق نظیر نوشتن و یا جمع آوری قطعات الكترونیكی: ارتفاع سطح كار 5 سانتیمتر بالای ارتفاع بازو؛

- كار سبك نظیر جمع آوری قطعات، مشاغل مكانیكی: ارتفاع سطح كار حدود 5 تا 10 سانتیمتر زیر ارتفاع بازو؛

- كار سنگین نظیر استفاده از نیروی بدنی زیاد برای انجام كار: ارتفاع سطح كار حدود 20 تا 40 سانتیمتر زیر از ارتفاع بازو.

 

چگونه كارگران می توانند اثرات نامطلوب كار در حالت ایستاده را كاهش دهند؟

- ارتفاع كار را متناسب با ابعاد و وضعیت بدن تنظیم كنید و از ارتفاع بازو به عنوان راهنما استفاده كنید.

- وضعیت انجام كار را به گونه ای تنظیم كنید كه دسترسی به وسایل به سهولت امكان پذیر بوده و كار به آسان ترین روش و بدون ایجاد پیچش و خمش بدن انجام گیرد.

 

نحوه استقرار متناسب وسایل نسبت به کارگر

- همیشه وسایل كار را رو به رویتان قرار دهید.

- وضعیت بدن را در نزدیك ترین حالت كار نگهدارید.

- محیط كار را برای داشتن فضای كافی به منظور انجام كار و تغییر موقعیت كار در مواقع لزوم تنظیم كنید.

- از یك چهار پایه قابل حمل برای جابجایی وزن بدن روی هر دو پا و یا از یك پابه پای دیگر استفاده كنید و تا جایی كه امكان پذیر است در هنگام كار و در زمان استراحت بین كار (تا آنجا كه شرایط كار ایجاب می كند) بنشینید.

 

كارگران باید در هنگام كار در وضعیت ایستاده از چه كاری اجتناب ورزند؟

سعی كنید در هنگام  انجام كار از كشش عضلات پشت گردن و ناحیه ستون فقرات جلوگیری كنید (پیشنهاد می گردد به طور متناوب وضعیت پاها را تغییر دهید).

- از كشیده شدن عضلات بدن به خصوص در ناحیه بالای شانه اجتناب كنید.

- از كشش بیش از حد ناحیه كمر به منظور انجام كار اجتناب ورزید.

 

مواردی از بایدها و نبایدها در هنگام تهیه كفش و پای افزار مناسب

هیچ گاه فراموش نكنید كه کفش عامل اساسی در تعیین راحتی پاهاست، لذا همواره:

 - از كفش هایی كه شكل پای شما را تغییر نمی دهد استفاده كنید.

- كفش هایی با قالب ثابت برای پاشنه پا انتخاب كرده و به این امر توجه كنید كه اگر پشت كفش پهن باشد، امكان لغزش پا و دردناك شدن ناحیه پاشنه پا افزایش خواهد یافت. 

- از كفش هایی كه در آن حركت انگشتان پا به راحتی امكان پذیر است استفاده نمایید. اگر كفش بسیار باریك و یا بسیار پهن باشد مانع حركت انگشتان شده و در نتیجه درد و خستگی در ناحیه كف پا و انگشتان ایجاد خواهد شد.

- مطمئن شوید كه كفش ها از لایه هایی متناسب با قوس كف پا برخوردار می باشند، عدم وجود این لایه در دراز مدت موجب صاف شدن كف پا می گردد.

- از كفش های بندی استفاده كنید.

- بندهای كفش را پشت پا ببندید تا قالب پای شما گردد و از لیز خوردن پا درون كفش جلوگیری شود.

- اگر از درد و ناراحتی در ناحیه زردپی استخوان های پا رنج می برید از یك لایه كفی آستری پلاستیكی در قسمت زبانه كفش استفاده كنید.

- از یك كفی ضربه گیر در كفش و در هنگام كار بر روی سطوح فلزی و سیمانی استفاده كنید.

- از كفش هایی با پاشنه تخت استفاده نكنید.

- كفش هایی با پاشنه بلندتر از 5 سانتیمتر نپوشید.

- نوع كفش را با توجه به محیط كار و با شناخت از خطرات موجود در محیط كار انتخاب كنید.

- حتی الامكان از كفش های ایمنی استفاده كنید.

- از كفش های راحت و مناسب استفاده كنید و قبل از انتخاب كفش با آن راه بروید.

 

پیشنهاداتی برای سطح محیط كار در وضعیت ایستاده

- كف محیط كار را تمیز نگهدارید.

از ایستادن روی بتون یا سطوح فلزی اجتناب كنید لازم به ذكر است كه برای كارهای ایستاده، سطوح چوبی پوشیده شده از مواد پلاستیكی مناسب می باشند.

- مطمئن باشید كه سطوح مختلف كار هم سطح بوده و شیبدار نیستند.

- بتون و یا طبقات فلزی را با پوشش حصیر و فرش بپوشانید.

- از پوشش پلاستیكی موج دار و لایه لایه استفاده نكنید. به یاد داشته باشید كه سطوح كاملا صاف نیز باعث ایجاد خستگی شده و خطر سقوط را افزایش می دهند.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه