ارگونومی و ارتقاء سطح زندگی بشری

مسعود مرادی، کارشناسارشد طراحی صنعتی و پژوهشگر جهاد دانشگاهی

 

چكیده:

در نظر گرفتن اصول ارگونومی (مهندسی فاكتورهای انسانی) در كار، نه تنها باعث حفظ سلامت نیروی انسانی و كارآمدی در جوامع بشری می شود،  بلكه مانع تحمیل بسیاری از هزینه های مالی بر اقتصاد كشورهای فقیر خواهد شد. به عنوان مثال با طراحی درست و اصولی محل كار، می توان از متحمل شدن بیشتر هزینه هایی چون از كار افتادگی، خسارات ناشی از حوادث، هزینه زمان از دست رفته تولید و هزینه ضایعات تولید اجتناب كرد. كاهش زمان انجام كار به منظور استفاده بهینه از زمان، حذف حركات اضافی در روند كار، شیوه ارتباط با محیط بیرونی، موازنه عرضه و تقاضا، بهینه سازی محیط كار، صرفه جویی در مصرف انرژی و  در یك كلام ارتقای سطح سلامت انسان و شكوفایی اقتصادی، از جمله مسایلی است كه با شناخت صحیح از این دانش نوین می توان به آن دست یافت.

 

مقدمه:

در جهان امروز، علوم بخش عمده ای از مشكلات افراد را در سیستم های كاری گوناگون برطرف كرده است. در این راستا، علوم و فنونی وجود دارند كه از زوایای مختلف سلامت و بهداشت انسان ها و نیز كارآیی آنها را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می دهند. یكی از این علوم، ارگونومی یا همان مهندسی فاكتورهای انسانی است.

 

علاقه فعلی به فاكتورهای انسانی از آنجا ناشی می شود كه پیشرفت های تكنولوژیكی در دوران اخیر متوجه نیاز به وجود نیروی انسانی در این پیشرفت ها شده است و در پاره ای موارد این توجه بسیار چشمگیر و در خور تحسین بوده است؛ به عبارتی می توان گفت كه هدف از توجه به فاكتورهای انسانی، هدایت كاربرد تكنولوژی در جهت منافع بشریت است.

 

جویس مریلین، رئیس موسسه جویس در سیاتل آمریكا براین عقیده است كه اكنون دیگر این باور عمومیت یافته است كه شركت هایی كه بهره وری و كنترل كیفیت را مد نظر دارند، دخالت دادن ارگونومی را در برنامه هایشان به عنوان یك شم تجاری بكار می گیرند؛ شركت های موفق برنامه ارگونومی را با ایمنی، كنترل كیفیت و برنامه های تولیدی، جهت دستیابی به حداكثر سود تلفیق نموده اند.

 

سرآغاز سخن:

علم مهندسی فاكتورهای انسانی1 به روایت امریكاییان، یا ارگونومی2 به زعم اروپاییان از علوم جدید و نوپاست. واژه ارگونومی ریشه در زبان یونانی دارد و خود تركیبی است از دو واژه «ارگو»3 به معنی كار و «نوموس»4 به مفهوم حقوق طبیعی یا سیستم. مفهوم رایج واژه ارگونومی مشتق از معنای مجازی آن و در ارتباط با روش ها، تمهیدات و قوانینی می باشد كه حاكم بر «كار» انسانی (اعم از یدی و ذهنی) است.

 

در حقیقت علم فاكتورهای انسانی از زمان جنگ جهانی دوم در امریكا و اروپا متولد شد. اما سوابق به اصطلاح «ظهور این مفهوم» به اوایل قرن بیستم باز می گردد. تحقیقات و مطالعات دو محقق پیشتاز به نام های فرانك و لیلیان گیلبرت، كه از پیشكسوتان و بنیانگذاران رشته مهندسی صنایع نیز می باشند، در زمینه افزایش بهره وری كاركنان و بهبود ایستگاه كاری آنان را می توان در حكم پیشتازان علم فاكتورهای انسانی محسوب كرد. از تحقیقات جالب این دو، كه هنوز هم نتایج آن مورد استفاده قرار می گیرد و به اجرا در می آید، بررسی عملكرد تیم های جراحی است. این دو پس از مطالعات خود به این نتیجه رسیدند كه بهتر است به جای آنكه جراح، خود آلات و وسایل جراحی را از روی سینی مربوطه بردارد؛ با ذكر نام هر آنچه كه لازم دارد، آن وسیله در اختیارش قرار داده شود. این روش كه خود نوعی نوآوری در انجام كار محسوب می شد باعث كاهش زمان عمل جراحی و تمركز تقریبا دو برابر حواس و توجه جراح به فرد بیمار گردید.

 

همان طوری كه در ابتدا اشاره شد، سابقه علم فاكتورهای انسانی در اروپا و امریكا به زمان جنگ جهانی دوم می رسد. علت آن نیز تولید تكنولوژی ها و ابزارآلات پیچیده ای بود كه ارتباط انسان با آنها شامل مكانیسم ساده و شناخته شده ای نبود. در حقیقت، به علت پیچیدگی روز افزون سلاح های جنگی به كار رفته در جنگ جهانی دوم، افرادی كه قرار بود از این وسایل در رویارویی با دشمن استفاده كنند، در بسیاری از موارد قادر نبودند ساختارهای منسجم ارتباطی خود با این ماشین ها را چه از نقطه نظر علمی و چه از نقطه نظر عملی بیابند. از این روی بود كه حتی هدایت و كنترل این ماشین ها نیز در آن زمان تبدیل به مسئله ای قابل بررسی شد. جالب آنكه یكی از عوارض مهم عدم شناخت علم مهندسی فاكتورهای انسانی «تلفات خودی» بود، پیش از آنكه نیروهای نظامی با دشمن به نبرد بپردازند؛ این امر نگرانی عمیقی در مسوولان ایجاد كرد و به همین دلیل باعث شد كه گروهی از دانشمندان و محققان علوم مهندسی، روانشناسی و فیزیولوژی مامور شوند تا مشكلات را بررسی كنند و راه هایی برای برطرف ساختن آنها بیابند. یكی از اولین حوادثی كه در خلال جنگ جهانی دوم باعث شد به مقوله نوپای فاكتورهای انسانی (كه در آن زمان روانشناسی مهندسی5 خوانده می شد) در امریكا به مثابه یك علم نگاه شود، واقعه سقوط نوع خاصی از هواپیماهای بمب افكن، آن هم در حال فرود روی باند فرودگاه بود كه ظاهرا هیچ نقص فنی و مشكلی از این قبیل نداشتند.

 

تحلیل كنندگان اولیه، به دلیل عدم آگاهی از دانش ارگونومی و طبعا عدم توان بررسی صحیح ماجرا، بدون هیچ شكی گناه را به گردن خلبانان می گذاردند. اما هنگامی كه به دلیل پی در پی بودن حوادث مرگبار و زیان آور تحقیقات دقیق تری صورت پذیرفت، علت اصلی پیدا شد. در وهله نخست گروه تحقیق دریافت كه این حوادث معمولا هنگامی اتفاق می افتد كه خلبان هواپیمای نظامی در حال هدایت این هواپیما برای فرود می باشد؛ در نتیجه معلوم شد كه دست بردن خلبان به اهرم كنترل كننده چرخ ها و تغییر محل اشتباه و نابجای آن، علت اصلی سقوط بوده است. «هم شكل، هم اندازه و دركنار هم قرار داشتن» اهرم متعلق به سكان افقی و اهرم كنترل كننده چرخ ها عامل اشتباه خلبانان بود. حال روشن شده بود كه اشتباه خلبان، كه در ظاهر مسبب سقوط هواپیما قلمداد می شد، خود معلول اشتباه اساسی تر طراحان كابین و اهرم های كنترل آن بود كه در عمل موجب تعامل مخدوش شده، و عامل اصلی عدم ارتباط صحیح میان خلبان (انسان) و هواپیما (ماشین) تحت فرمانش بوده كه نهایتا منجر به بروز حادثه می شده است.

 

به همین دلیل نیز می توان گفت كه هدف و علت وجودی علم مهندسی فاكتورهای انسانی در حقیقت تسهیل روابط تعاملی انسان و ماشین به منظور بهبود ایمنی، عملكرد و بهره وری كل سیستم (تكنولوژیك) و همچنین افزایش رفاه حال انسان های در تماس و متاثر از این سیستم می باشد. یكی از مهمترین اصول و به اصطلاح «بدیهیات» این علم، اختصاص اولویت های لازم به نیازها، توانایی ها و محدودیت های روانی و جسمانی انسان و كلا آنچه خصایص انسانی خوانده می شود بوده است كه سرانجام به طرح، ساخت، اصلاح و تطبیق ماشین با این خصایص (نتیجه گرفته شده) منجر می شود. باید به این نكته نیز توجه داشت كه در این علم مفهوم واژه ماشین هر مصنوع تكنولوژیك اعم از سخت افزار و نرم افزار را در بر می گیرد و با كاربرد معمول این واژه در زبان فارسی، كه عموما منظور گوینده استفاده از اتومبیل یا ماشین یا ابزارآلات است، متفاوت می باشد. مفهوم ماشین مورد نظر ما آن قدر عام است كه برای روشن شدن آن می توان به جمله معمار نامدار فرانسوی «لوكوربوزیه» اشاره كرد كه حتی ساختمان خانه را به صورت ماشینی كه زیستگاه است تعریف و تشبیه كرده است. بنابراین، می توان نتیجه گرفت كه قلمرو علم فاكتورهای انسانی بسیار وسیع و جامع است، به طوری كه در نگاهی كلی تر می توان گفت كه هر جایی كه انسان زیست می كند و هر زمانی كه مشغول به كاری است، از حیطه توجه این علم خارج نیست. به همین دلیل نیز حوزه های تداخلی علوم دیگر در این علم، نسبت به حوزه های تداخلی سایر علوم، بسیار زیادتر است؛ به صورتی كه بسته به نوع و ماهیت مسایل طرح شده در زمینه تعامل انسان با ماشین، محیط كار، یا هر نماد تكنولوژیك دیگر، این علم از یكایك یا تداخل و تركیب علوم مختلفی مثل مهندسی، روانشناسی، پزشكی، طراحی، تربیت بدنی و ... در حل مسایل مربوط به خود استفاده می كند.

 

از این روست كه به علم فاكتورهای انسانی، كه از توام شدن رشته های مختلف و تركیب تعدادی علوم خالص و محض و كاربردی نشات می گیرد، علمی «چند رشته ای»6 اطلاق می شود. این امر باعث شده كه دروسِ در ارتباط با این علم نه در یك رشته دانشگاهی، بلكه در رشته های مختلف، مثل مهندسی (صنایع)، روانشناسی، بازرگانی، پزشكی، طراحی صنعتی و ... تدریس شود. در هر صورت دانشجوی این رشته مجبور به كسب علم از علوم گوناگون است و باید از ذهنیتی چند بعدی برخوردار باشد.

 

از زمان پیدایش علم مهندسی فاكتورهای انسانی تا كنون سه دوره متفاوت در حیات آن قابل تمایز می باشد. دوره اول كه برخی آن را «نسل اول» این علم محسوب می دارند تقریبا مقارن با سال های 1945 تا 1960 است. در این دوره كوشش بنیان گذاران علم فاكتورهای انسانی (روانشناسی مهندسی) منحصرا مصروف طراحی و بهبود ایستگاه های كاری تعبیه شده در سلاح های مختلف مثل هواپیمای بمب افكن، تانك و ... ، طراحی مشاغل، بهبود نمودارها و آلات  و ادوات كنترل ماشین مثل اهرم و كلید ها و بطور كلی تسهیل روابط تعاملی انسان و ماشین در موارد بسیار اختصاصی، جزیی و در سطوح «خرد» متمركز شد.

 

در فاصله  سال های 1980 – 1960، كه در حقیقت «دوره دوم» حیات علم فاكتورهای انسانی است، به لحاظ رواج استفاده از كامپیوتر در سطح جامعه و نیز افزایش میزان مشاغلی كه بیشتر نیازمند كار فكری است تا فعالیت یدی و جسمی، این علم با اولین مرحله تكاملی خود مواجه شد. در مقطع زمانی مذكور محققان این رشته بیشتر توجه خویش را معطوف به مطالعه بر روی نحوه كسب اطلاعات از جانب انسان كردند؛ به طوری كه از طریق زبده كردن و برگزیدن آنها، عملكرد ویژگی های اداركی فرد، تصمیم گیری و بهبود كمی و كیفی سخت افزار و نرم افزار كامپیوتری، مورد مطالعه قرار گرفته و روش های به اصطلاح «دوستانه تر» كردن این سیستم ها برای استفاده كننده به مورد آزمون گذاشته شده است. یكی از مهمترین و موثرترین حوادث در حیات علم فاكتورهای انسانی در اواخر این دوره، یعنی در سال 1979، به وقوع پیوست و آن حادثه ای در نیروگاه اتمی «تری مایلز آیلند» واقع در ایالت پنسیلوانیا در ایالات متحده امریكا بود. علت این حادثه، كه منجر به تعطیلی این نیروگاه و تخلیه موقت هزاران تن سكنه اطراف آن و میلیاردها دلار ضرر و زیان شد، همانا سردرگمی و اشتباه كاركنان اتاق كنترل عنوان شد.

 

  علت آن نیز عدم استفاده از ملاحظات اولیه فاكتورهای انسانی در طرح اتاق كنترل ذكر شد. این امر در تمام گزارش ها و تحقیق های بعدی، به عنوان مهمترین نقص «فنی» این نیروگاه، تشخیص داده شد. در هر صورت این واقعه نقطه عطفی در تاریخ علم فاكتورهای انسانی محسوب گردید؛ چرا كه موجب برانگیخته شدن افكار عمومی، در هر چه بیشتر استفاده كردن از آن شد و اثرات حیاتی توجه به آن در بهره برداری صحیح از تكنولوژی ظاهر گردید. در حقیقت از این زمان بود كه علم مزبور به طور جدی به عنوان علمی عملی برای «پیشگیری» حوادث صنعتی و زیان های جانی و مالی شناخته شد. ذكر این نكته را لازم می دانیم كه اصولا بسیاری از ملاحظه ها و تجویز های این علم تا حد زیادی جنبه «پیشگیرانه» دارد؛ چرا كه با رعایت آنها می توان «به علاج واقعه قبل از وقوع» پرداخت و از بسیاری حوادث خطرناك و غیر قابل كنترل جلوگیری كرد.

 

دوره سوم یا به عبارت دیگر «نسل سوم» علم فاكتورهای انسانی در آغاز دهه هشتاد آغاز شد. در این مرحله اندیشه ای متبلور شد كه در رابطه انسان با ماشین، نه تنها می توان به بررسی تعامل این دو در سطح ایستگاه های كاری و توانایی های روانی انسان ها پرداخت؛ بلكه در سطوح دیگر، از جمله آموزش و تحلیل عملكرد انسانها در حوزه ای وسیعتر از محیط كاری درون اتاق كنترل و یا كابین خلبان، موضوع قابل بررسی است. بدین ترتیب «قلمروی كلان از علم فاكتورهای انسانی»7 متولد شده و مقولاتی از قبیل تاثیر تكنولوژی بر روی سازمان و مدیریت واحدهای صنعتی، نیازهای خاص سازمانی و اداری یك تكنولوژی به خصوص، كیفیت تولید و ایمنی بر روی بهره وری و عملكرد كل سیستم (متشكل از انسان- سازمان- تكنولوژی) مورد مطالعه قرار گرفت. مصیبت های وارده از حوادثی چون بوپال8، چرنوبیل9 و تگزاس10، كه هر سه تا حد زیادی ناشی از عدم توجه كافی به ملاحظات كلان علم مهندسی فاكتورهای انسانی بود، موجب افزایش اولویت تحقیقات و كاربردهای این علم در اواخر این دهه شد. به عنوان مثال می توان به اذعان آژانس بین المللی انرژی اتمی11 اشاره ای كرد. این آژانس در گزارش رسمی خود، تحت عنوان «ایمنی اتمی برای سال 1987»، بر این نكته تاكید كرده است كه «حادثه چرنوبیل تجلی گاه تاثیرات حیاتی فاكتورهای انسانی در ایمنی (نیروگاه های) اتمی بود»؛ بدین معنا كه عدم شناخت این تاثیرات مهم چنین حادثه تلخی را آفرید.

 

به هر صورت، در آینده شاهد به كارگیری هر چه بیشتر فاكتورهای انسانی و شناسایی سهم این علم در بهبود كیفیت زندگی و كار خواهیم بود؛ سهمی كه بس فراتر از موضوع هایی از قبیل بهره وری و ایمنی بوده و معیارهای ناملموس تری مانند، رضایت، شادكامی و سربلندی را در بر خواهد گرفت.

 

به عنوان مثال فاكتورهای انسانی می تواند در بهبود شرایط زندگی و كار در كشورهای در حال توسعه نقش مهمتری پیدا كند.

 

نتیجه گیری:

در حال حاضر علاوه بر صنایع بزرگ و به اصطلاح خطرناك، مثل نیروگاه های اتمی و تاسیسات شیمیایی، اغلب صنایع كشورهای صنعتی، مثل صنایع اتومبیل، كامپیوتر، كالاهای مصرفی و ... از دستاوردهای علم فاكتورهای انسانی، جهت هر چه بیشتر ملحوظ داشتن خصایص مصرف كنندگان نهایی كالای تولیدی خود، یعنی انسان ها، بهره می جویند. توجه به فاكتورهای انسانی نه تنها موجب افزایش جذابیت و مطلوبیت كالا و محیط در نظر مصرف كننده و ارتقای سطح زندگی او از جوانب گوناگون شده، بلكه نتیجه موثری بر روی افزایش بهره وری و كاهش خطرات و زیان های ناشی از تعامل انسان، زندگی و كار داشته است. امروزه كشورهای در حال توسعه نیز به تدریج در جهت استفاده تمام عیار از این علم در انتقال تكنولوژی و بهره برداری بهتر از صنایع داخلی خود گام بر می دارند.

 

منابع:

1- چوبینه، علیرضا و دیگران. 1378. ارگونومی در عمل. تهران: مركز.

2- صادقی نائینی، حسن. 1379. اصول ارگونومی در طراحی سیستم های حمل دستی كالا. تهران: آسانا.

3- http://ergo.human.cornell.edu/

4- www.designdirectory.com                                                                                 

5- www.pentagram.com

 

**

1- Human Factors Engineering

2-Ergonomics

3- Ergo

4- Nomus

5- Engineering psychology

6- Multidisciplinary

7- Macro ergonomics

8- در 4 دسامبر 1984، نشت گاز متیلو سوسیانات (MIC) دركارخانة تولید سموم ضد آفت "شركت یونیون كار باید" در بوپال هند، سبب مرگ نزدیك به 4000 نفر و آسیب دیدن 200,000 نفر دیگر شد.

9- در 26 آوریل 1986، انفجار و آتش سوزی در نیروگاه هسته ای چرنوبیل در شوروی سبب مرگ 300 نفر،  قرار گرفتن گستردة مردم در معرض تابشهای زیان آور و آلوده شدن میلیونها هكتار زمین به مواد رادیواكتیو شد.

10- در 1989 در یك واحد تولید مواد پلاستیكی متعلق به «شركت فیلیپس پترولیوم» در تگزاس انفجاری رخ داد. شدت این انفجار معادل انفجار 10 تن تی. ان. تی بود. 23 نفر كشته و 100 نفر مجروح شدند و سبب شد كه شركتهای بیمه بیشترین خسارت را برای یك حادثة صنعتی در طول تاریخ ایالات متحده (به مبلغ 5/1 میلیارد دلار) بپردازند.

11- International Atomic Energy Agency.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه