ارگونومی و  ارتقای ایمنی

محمد خندان، دانشجوی کارشناسی ارشد ارگونومی

 

چکیده

افزایش راحتی، ایمنی و بهره وری از مهمترین مسایل مورد توجه در صنایع می باشند. در این مقاله با روش مروری، به بررسی جایگاه و نقش ارگونومی در ارتقای ایمنی، راحتی و افزایش بهره وری پرداخته شده است. ارگونومی که خود متشکل از علوم مختلف است، در پی انطباق وظایف، محیط و تجهیزات با کارکنان است. هرچه این انطباق قویتر باشد خطرات کمتری متوجه انسان  می گردد، که همان تعریف ایمنی یعنی «درجه رهایی از خطر» است. این کاهش خطرات یا افزایش ایمنی در نتیجه عملکرد ارگونومی در هر دو سطح خرد و کلان است. در نظر گرفتن و به کارگیری اصول ارگونومی در راستای طراحی تجهیزات، ایستگاه های کاری، تعیین بار فیزیکی و روانی کار یا سختی کار جهت انتخاب کارکنان مناسب کار، توجه به تعاملات انسان- ماشین، فرآیندهای شناختی مورد نیاز در اجرای کار (ارگونومی شناختی) و فاکتورهای محیطی مواردی هستند که در سطح خرد ما را جهت دستیابی به اهداف اولیه کمک می نمایند. در سطح کلان، با توجه به طراحی صحیح سازمان، به کارگیری اصول مدیریت، فرهنگ سازی، آموزش و مواردی از این قبیل می توان در راستای نیل به اهداف گام برداشت. اعتقاد بر اینست که ارگونومی کلان موثرتر از ارگونومی خرد می باشد. با به کارگیری اصول ارگونومی می توان با مناسب سازی ساختارها به طور اصولی با مخاطرات مقابله کرد، ایمنی را بهبود بخشید، رضایت کارکنان و بهره وری را افزایش داد. هرچند می توان گفت رشد ارگونومی موجب بهبود ایمنی و کاهش هزینه ها می گردد و ریشه ایمنی در ارگونومی است، اما نباید فراموش کرد که این دو لازم و ملزوم یکدیگرند و نقصان یکی سبب نقص در دیگری خواهد شد.    

 

واژه های کلیدی: ارگونومی، ایمنی، راحتی، بهره وری

 

مقدمه

اسامی متنوعی برای  ارگونومی  وجود دارد، به عنوان مثال: فاكتورهای انسانی، مهندسی انسانی، ارگونومی، روانشناسی مهندسی. واژة «ارگونومی» از دو كلمه یونانی «ارگو» به معنی كار و «نوموس» به معنی قانون و قاعده طبیعی مشتق شده است. و در لغت به معنای قوانین طبیعی كار است. ارگونومییشتر در  اروپا استفاده می شود و مربوط به مسایل مهندسی صنایع است) یا همان مهندسی فاكتورهای انسانییشتر در آمریكا استفاده می شود و به مسایل روانشناسی می پردازد)، علمی تركیبی است كه سعی دارد ابزارها، دستگاه ها، محیط كار و مشاغل را  با توجه به توانایی هایی جسمی-فكری و محدودیت ها و علایق انسان ها، طراحی نماید. این علم با هدف افزایش بهره وری، با عنایت بر سلامتی، ایمنی و رفاه انسان در محیط، شكل گرفته است. همچنین این علم در تلاش است به جای متناسب سازی انسان با محیط، محیط را با انسان متناسب سازد.

ارگونومی به عنوان رشته ای از علوم كه با برقراری بهترین ارتباط میان انسان و محیط پیرامون او مرتبط است، تعریف می شود. ارگونومی با ارزیابی قابلیت ها و محدودیت های انسان (بیومكانیك و آنتروپومتری)، استرس (فیزیولوژی و روانشناسی)، نیروهای استاتیك و دینامیك روی بدن انسان (بیومكانیك)، خستگی (فیزیکی و ذهنی)، طراحی ابزار و تجهیزات (آنتروپومتری و مهندسی)، سر و كار دارد. بنابراین ارگونومی از مجموعه ای از علوم تشكیل شده است. ارگونومی در پی انطباق محصولات و محیط با توانایی ها و نیازمندی های طبیعی انسان است. برای دستیابی به بیشترین سطح تطابق، بایستی اصول ارگونومیک را در طراحی مورد توجه قرار داد.

 

تعریف ارگونومی

ارگونومی علمی ترکیبی است با محوریت انسان، که سعی دارد ابزارها، دستگاه ها، محیط كار و مشاغل را با توجه به توانایی های جسمی- فكری و محدودیت ها و علایق انسان ها طراحی نماید. این علم با هدف افزایش بهره وری، و با عنایت به سلامتی، ایمنی و رفاه انسان در محیط شكل گرفته است. همچنین این علم در تلاش است به جای متناسب سازی انسان با محیط، محیط را با انسان متناسب سازد. در این راستا سازمان بین المللی كار واژه ارگونومی را به معنای متناسب كردن كار و شغل برای انسانتعریف كرده است.

انجمن بین المللی ارگونومی در سال 2000  ارگونومی را اینگونه تعریف کرده است: «به کاربردن اطلاعات علمی درباره انسان در طراحی اشیا، نظام‌ها و محیط‌های مورد استفاده انسان». ارگونومی دانشی چند رشته ای است که اطلاعات مربوط به ظرفیت های هر انسان (توانایی ها، محدودیت ها و ظرفیت های فیزیکی و روانی) را گردآوری کرده و آنها را در طراحی مشاغل (کار)، محصولات، سیستم های در ارتباط با انسان، مکان های کار و تجهیزات با هدف پیشگیری از بروز مسایل و مشکلات، و آسیب های مربوط به سلامتی و بهبود و بهینه سازی کارایی، بهره وری و کیفیت به کار می برد.»

 

تاریخچه ارگونومی

حوزه پیدایش ارگونومی به انقلاب صنعتی - اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم- برمی گردد. كارهای پژوهشی فرانك و لیلیان گیلبرت در زمینه كارسنجی و طراحی ایستگاه کار و تجهیزات برای معلولان را بررسی کردند. مدیریت كارگاهی سرآغازی بر مطالعات ارگونومیك بود. آن چه كه اولین بار در تاریخ به عنوان ارگونومی ثبت شده است توسط دانشمندی لهستانی بنام جسیج جاسترز یوسكی پس از وقوع انقلاب صنعتی در سال 1875 میلادی در یك روزنامه لهستانی به كار برده شد. پس از وی تا زمان جنگ جهانی دوم این كلمه کاربردی نداشت. در جنگ جهانی دوم به دلیل پیچیدگی دستگاه های مورد استفاده مانند رادارها و هواپیماها و سایر ادوات جنگی اثرات سوء بسیاری بر سلامتی و همچنین كارایی افرادی كه با این دستگاه ها كار می كردند وارد آمد.  پس از جنگ جهانی دوم و به ویژه با روشن تر شدن مشكلات كاری و حتی تلفات ناشی از عدم توجه به دانش ارگونومی در محیط كاری نیاز به طراحی محل كار به صورت ارگونومیك بیشتر شد. از این رو گروه هایی متشكل از روانشناسان، مهندسان، انسان شناسان و فیزیولوژیست ها همراه با یکدیگر در جهت حل مشكلات طراحی و آموزش  تلاش هایی كردند كه این امر در ابتدا برای رسیدن به اهداف نظامی صورت گرفت و بعدها به سایر رشته های صنعتی نیز گسترش پیدا كرد.

 

حیطه های تخصصی در  بستر ارگونومی

- ارگونومی فیزیکی

به طور کلی بر  خصوصیات بیومکانیکی، آناتومیک، فیزیولوژیک و آنتروپومتریک انسان تمرکز دارد.

 این شاخه از دانش ارگونومی همچنین تاثیر عوامل فیزیکی محیطی (مانند گرما، نور، صدا و لرزش) را بر کارایی و عملکرد افراد مورد بررسی قرار می دهد. مشارکت در طراحی محیط های کاری اداری و صنعتی، و همچنین محصولات و لوازم مورد استفاده افراد جامعه از جمله فعالیت های مرتبط با این حیطه از ارگونومی می باشند. ارگونومی فیزیکی به دنبال آنست که با هماهنگ سازی ویژگی های فیزیکی و محیطی کار با محدودیت ها و توانایی های فیزیکی و ابعادی انسان، شرایط را جهت هرچه بهتر و مطمئن تر کار کردن کارکنان فراهم سازد و بار فیزیکی وارد بر آنها را کاهش داده و از این راه از بروز خطاهای انسانی بکاهد.

 

- ارگونومی شناختی1

از طرف دیگر، ارگونومی شناختیمتمرکز بر فرآیندهای ذهنی و فعالیت های مغزی انسان از قبیل حافظه، درک و استدلال به دلیل تاثیر آنها بر اثر متقابل میان انسان و محیط می باشد. این شاخه در زمینه طراحی وب سایت ها و نرم افزارها، پیشگیری و کاهش استرس، و افزایش بازدهی ذهنی افراد در محیط های کاری قادر به ارایه راهکارهای ارگونومیک به افراد می باشد. از جمله مهمترین و پر کاربردترین روش های ارزیابی بار ذهنی می توان به SWAT ، MCH، SWORD و TAWL اشاره کرد. با تغییر و انتقال كارها و نیازهای آنها از بعد فیزیكی به مرحله شناختی، در تجزیه و تحلیل وظایف بیشتر به دیدگاه شناختی پرداخته می شود (CTA). در این زمینه باید ابتدا دیاگرام آن وظیفه را رسم كرد، با این كار پی بردن به بخش هایی كه به لحاظ شناختی مشكل اند آسان می شود. CTA روشی استبرای تجزیه و تحلیل و بیان دانش و فعالیت های شناختی كه برای انجام کار توسط کارکنان، کاربرد دارند. این روش برای تعیین معیارهای ارزیابی عملكرد كاركنان و انتخاب پرسنل بسیار مهم است. همچنین می تواند بینشی را جهت ساخت نرم افزارهای كمكی در اجرای كار، ارایه کند.  CTAبه خصوص در مواردی كه سیستم های پیشرفته و پیچیده انسان- ماشین وجود دارد، می تواند كمك بسیاری كند. در ارگونومی شناختی می توان میزان بار کاری ذهنی وارد بر کارکنان را تعیین کرد و با راهکارهای عملی و علمی آنها را کاهش داد.

 

- ارگونومی سازمانی2

در عین حال ارگونومی سازمانی (اجتماعی) بر سازماندهی افراد و مشاغل جهت دستیابی به حداکثر کارایی در یک مجموعه مشخص تاکید دارد. در این راستا متخصصین از طریق مطالعه الگوها و ساعت های کاری، چیدمان کارکنان در تیم ها و گروه های زیر مجموعه یک سیستم و عواملی از این قبیل، تغییرات مورد نیاز خود را پیشنهاد می دهند. در ارگونومی سازمانی با مشارکت دادن افراد و تشکیل گروه های کاری، تلاش می شود با رویکردی مدیریتی، انگیزشی در کارکنان برانگیخته شود و از این طریق کارایی افراد بالاتر رفته و با تشریک مساعی بین کارکنان احتمال خطای ایشان کاهش پیدا کند.

 

- ارگونومی سیستمی

در نهایت ارگونومی سیستمی به عنوان موفق ترین روش تحلیل، طراحی و ارزیابی، سه شاخه فیزیکی، ادراکی و سازمانی دانش ارگونومی را به  صورت یکپارچه و هماهنگ در اختیار می گیرد.  ارگونومی سیستمی که در برخی مراجع به آن ارگونومی کلان نیز اطلاق می گردد، با رویکردی بالا به پایین به دنبال برخورد ریشه ای با مسایل و مشکلات بوده و معتقد است که برای این منظور بایستی تغییرات و اصلاح شرایط از مدیریت سازمان شروع شود و با استفاده از روش هایی همچون ارگونومی مشارکتی هدف خود را دنبال می کند. این حیطه از ارگونومی با کنار هم قرار دادن سایر حیطه ها و با دیدگاهی جامع تلاش می کند تا شرایط را برای کارکردن کارکنان به شکل مطلوبی فراهم نماید و از بروز خستگی و بالا رفتن احتمال خطا در افراد بکاهد.

از دسته بندی ها و حیطه های تخصصی ارایه شده در بالا می توان نتیجه گرفت که ارگونومی در دو سطح کلی ارگونومی خرد یا میکرو ارگونومی و ارگونومی کلان یا ماکرو ارگونومی فعالیت دارد. هر دو اینها اهداف مشترکی را با استفاده از ابزارهای متفاوت دنبال می نمایند. اهدافشان افزایش بهره وری، ایمنی و راحتی افراد و سازمان می باشد. که در این بین ماکرو ارگونومی با رویکردی بالا به پایین و میکروارگونومی با رویکرد پایین به بالا در جستجوی اهداف خود می باشند. در ادامه نگاهی گذرا به برخی بخش های مختلف از آنها شده است.

 

زمینه های عملکردی ارگونومی

زمینه هایی كه ارگونومی در آنها مطالعه و اقدام می كند عبارتند از: طراحی ابزار، وسایل، ماشین ها و تاسیسات به طرز صحیح و مطلوب، طراحی روش انجام كار با توجه به بهترین نحوه اجراء و متناسب با سیستم عضلانی و ساختمان فیزیكی بدن انسان و با هماهنگی روانی میان افراد و محیط كار و ابزار كار، وضعیت صحیح قرار گرفتن بدن و حركات انسان حین انجام كار، شرایط فیزیكی مناسب در محیط كار (با توجه به عواملی از قبیل: دما، رطوبت، جریان هوا، ارتعاشات، سر و صدا، نور و روشنایی، گرد و غبار، تشعشعات و آلودگی های مختلف).

از مهمترین بخش هایی که ارگونومی می تواند کمک کند و با بهبود شرایط از بروز خطا در سیستم بالاخص از طریق خطای انسانی جلوگیری نماید و در نتیجه ایمنی سیستم را افزایش دهد، سیستم انسان-ماشین است.

نظام ارگونومی در جستجوی به حداکثر رساندن سطح ایمنی، کارایی و آسایش اپراتور، از طریق متناسب کردن نیازهای ماشین و اپراتور با ظرفیت های او است. در تعامل انسان و ماشین رابطه ای مابین این دو جزء ایجاد می گردد که در نتیجه ماشین اطلاعاتی را به انسان ارایه می کند و او از راه کنترل های گوناگون وضعیت ماشین را اصلاح می نماید.

 

نتیجه گیری

در دنیای امروز، مردم به صورت فزاینده ای در حال حرکت به سمتی هستند که دارای دو شغل متفاوت باشند و به طور خاصی در اختیار کارفرمایان متفاوت قرار می گیرند. با افزایش سرعت جهانی شدن، ارگونومیست ها باید به دنبال عرضه کردن حلقه و زنجیره ای باشند که عمومی و جهانشمول باشد. در نتیجه به کارگیری افراد با فرهنگ های متفاوت و یا افرادی که دو یا چند شغل دارند، احتمال بروز خطا و حوادث و صدمات در محیط کار افزایش می یابد. ارگونومی علمی چند رشته ای است که با برقراری هماهنگی بین بخش های مختلف، توانایی کنترل شرایط و ارتقای بهره وری، ایمنی و راحتی را برای سازمان و کارکنان آن دارد.

ارگونومی از بدو تولد به دنبال ارتقای سلامت نیروی کار  و ایمن سازی کار و محیط آن برای انسان بود  و برای دستیابی به این هدف و در نتیجه بالابردن سطح بهره وری سازمان از سایر علوم نیز بهره گرفته و با آنها تعامل داشته است. این تعامل با گذشت زمان و تغییرات کار و سازمان ها، بیشتر و تنگاتنگ تر شد. در دنیای تجاری رقابتی امروز، چیزی که می تواند جایگاه ارگونومی را حفظ و ارتقا ببخشد، توجه به مسایل فنی- اجتماعی و شناخت بحران های اقتصادی و محدودیت های ناشی از آنها، به منظور ارایه راهکارهایی است که استفاده از آنها موجب بهبود شرایط سازمان، افزایش بهره وری و افزایش سهم سازمان از بازار و سودآوری می شود.

 

منابع

1- Hoc, J.M. From human–machine interaction to human–machine cooperation. Ergonomics, 43, (2000)-p:833–843

2- Hendrick, kliener- Macroergonomics theory, methods and applications-Lawrence Erlbaum associates-(2002)-p:289-300

3- Pheasant, Stephen-Bodyspace : Anthropometry, Ergonomics, and the Design of Work-SECOND EDITION- in the UK-Taylor & Francis Routledge-(2002)-p:68-114

 4- R.S. Bridger. Introduction to ergonomics. USA: Taylor & Francis-(2003)

5- Robert J. Latino, “Defining and reducing human error”, (2007)

6- Olexiy Y. Chebykin, Gregory Z. Bedny, and Waldemar Karwowski -Ergonomics and psychology: developments in theory and practice - Taylor & Francis-(2008)

7- Saeed B. Niku- Creative design of products and systems-first edition-printed in the USA- wily & sons- (2009)-p: 254-302

 

 ***

 

1- Cognitive ergonomics

2- Organizational ergonomics

3- Systematic ergonomics

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه