نقش ارگونومی در کنترل استرس شغلی

تارا رضاپور،دانشجوی کارشناسی ارشد ارگونومی دانشکده سلامت، ایمنی ومحیط زیست دانشگاه شهید بهشتی

 

چکیده

استرس، تجربه ای است همگانی و عمومی که هر کس بارها آن را در زندگی خود احساس کرده و امروزه به یکی از اجزای لاینفک زندگی تبدیل شده است. این تجربه روانی که ناشی از علل متفاوت می باشد، می تواند در محیط های کاری به شکل استرس شغلی ظهور کند و گریبان گیر بسیاری از کارکنان شود. استرش شغلی یک بیماری مزمن است که در نتیجه شرایط سخت کاری به وجود می آید. پیامدهای متفاوت آن  را می توان در سه گروه رفتاری، روانی و جسمی جای داد. عوامل استرس زا در محیط های کاری می توانند مربوط به سازمان ها، نقش ها، وضعیت اقتصادی و شرایط فیزیکی محیط کار و... باشند. این تجربه روانی ممکن است هزینه های مستقیم و غیرمستقیم گزافی را به سازمان ها تحمیل کند. یکی از اقدامات موثر در جهت کاهش استرس  شغلی کارکنان، بهره گیری از اصول ارگونومی در زمینه طراحی محیط کاری است؛ به نحوی که آسایش و رفاه کارکنان فراهم شود و بازده و رضایت شغلی آنها افزایش یابد. این راه کارها که می توانند به طور موثر مدیران را در بهبود شرایط یاری کنند، بسته به مشاغل مختلف می توانند متفاوت باشند. رعایت استانداردهایی جهت کنترل متغیرهای محیطی مانند کنترل میزان روشنایی، سروصدا و دمای محیط و از طرفی طراحی داخلی محیط کار با توجه به اصول ارگونومی می تواند تا حد زیادی استرس کارکنان راکاهش داده و انگیزه آنها را افزایش دهد. در این مقاله سعی شده علاوه بر بررسی استرس به عنوان یک بیماری روانی شغلی و بحث بر روی علل و علایم آن، به راهبردهای ارگونومیکی که می توانند در  جهت کاهش میزان استرس در محیط های کاری موثر باشند، اشاره شود. این راهبردها در زمینه طراحی روانی محیط کار مطرح می باشند و  نقش به سزایی در بهبود شرایط کاری دارند.

 

واژگان کلیدی: استرس شغلی، رضایت شغلی، طراحی محیط کار، ارگونومی

 

مقدمه

استرس، فرسودگی بدنی و یا عاطفی ناشی از مسایل ومشکلات واقعی یا ذهنی است. در تعریف دیگر، استرس به مجموعه واکنش های عمومی انسان نسبت به عوامل ناسازگار و پیش بینی نشده داخلی و خارجی اطلاق می گردد. بدین گونه که هرگاه تعادل داخلی یا خارجی از میان برود، استرس پدید می آید. دکتر هانس سلی یکی از پیشتازان پژوهش در این زمینه، استرس را به عنوان پاسخ نامشخص بدن به هرگونه تقاضا نامیده است که در صورت استمرار و افزایش آن بیش از حد معین به شکل یک بیماری مزمن گریبان گیر افراد شده و برروی عملکرد فردی، سلامت جسمی و ذهنی آنها تاثیر می گذارد. فشار خون بالا، میگرن، سوء هاضمه، افسردگی، اضطراب، کاهش قدرت تمرکز، فراموشی، پرخاشگری، انزوا، مصرف الکل و دارو از مهمترین علایمی هستند که می توان در رابطه با استرس به آنها اشاره نمود. علیرغم پیامدهای منفی که استرس به دنبال می آورد، در مواردی نیز به بهتر شدن عملكرد كاری كمك می كند. در صورتی که فشارهای روانی وجود نداشته باشند، چالش های كاری نیز وجود نخواهد داشت و یکنواختی و کسالت بر افراد حاکم شده و تاثیر منفی بر عملکرد آنها بر جای می گذارد. بنابراین سطح قابل قبولی از آن می تواند باعث بهبود عملکرد شده و آمادگی ذهنی و روانی كاركنان را برای رویایی با چالش ها افزایش دهد.

 

استرس شغلی چیست؟

استرش شغلی یک بیماری مزمن است که در نتیجه شرایط سخت کاری به وجودآمده و بر روی جنبه های متعدد سلامتی فرد تاثیر می گذارد. برای بسیاری از افراد، شغل به عنوان یک منبع درآمد و عامل شناسایی است و محل كار، جایگاهی است كه حدود نیمـی از عمــر خــود را در آن سپری می كنند. به موجب تحقیقاتی که توسط مددكاران درباره كارمندان صورت گرفته است، استرس و افسردگی بالینی به ترتیب دومین و سومین مشكل بسیار جدی  بعد از بحران های خانوادگی در محل های كاری، محسوب می گردند که برآورد شده هر سال در ایالات متحده میلیاردها دلار بر اثر كاهش بازدهی، كارگریزی و مرگ نابهنگام ناشی از این عوامل به هدر می رود. همچنین محققان كانادایی با مطالعه بر روی 972 بیمار 35 تا 95 سال كه یك بار دچار حملات قلبی شده بودند به این نتیجه دست یافتند كه آن دسته از افرادی كه در معرض استرس های طولانی مدت شغلی از جمله فشار كاری زیاد، فعالیت های پر مسوولیت، زمان كار طولانی، كمبود استقلال و خلاقیت قرار دارند، 2 برابر بیشتر از سایر افراد در معرض حمله قلبی برای بار دوم قرار می گیرند.

استرس شغلی که امروزه  به عنوان خطری جدی در محیط های کاری مطرح می باشد، می تواند ناشی از علل متعددی باشد که می توان از این میان به تقاضاهای کاری بالا و در مقابل کنترل شغلی پایین تر، سیاست های نسنجیده، خط مشی های ناعادلانه، جابه جایی های مکرر و بدون  دلیل کارکنان، عدم مشارکت کارکنان در سازمان و شرایط نامناسب فیزیکی محل کار مانند سرو صدای بیش از حد در محیط، گرما و سرما، وجود گازهای سمی، نور کم و ناکافی اشاره نمود. لذا مساله استرس شغلی را می توان به عنوان موضوع بحث برانگیزی تلقی نمود که نیازمند ارایه راه کارهای متعدد جهت کاهش و رفع آن به ویژه در محیط های شغلی می باشد.

 

نقش ارگونومی در کاهش استرس شغلی با مداخله در جنبه های روانی طراحی محیط های کاری

طراحی داخلی محیط کار یکی از مهمترین عواملی است که می تواند تاثیرات چشم گیری بر بازده کاری، رضایت شغلی و استرس شغلی کارکنان داشته باشد. در طراحی محیط های کاری رعایت اصول بهداشتی محیط (پاکیزگی، نور و تهویه مطلوب)، اصول ایمنی (حفاظت از کارکنان در برابر خطرات طبیعی و انسانی) و اصول رفاهی (نحوه چیدمان سیستم ها و مبلمان، دمای مناسب محیطی، رطوبت استاندارد و حذف آلودگی های صوتی) در کاهش فشارهای روانی کارکنان بسیار موثر است. برای طراحی یک محیط کار، اولین گام بررسی نیازهای کارکنان در رابطه با وظایف خود و انتظارات آنها از محیط کار می باشد. برای وظایفی که انجام آنها نیاز به تمرکز و دقت بالا دارند، طراحی دفاتر جداگانه بسیار موثرتر از آن است که افراد به طور مشترک از یک دفتر کار استفاده  کنند. امروزه در کنار رعایت  استانداردهای ارگونومیکی در طراحی داخلی بحث تازه ای مطرح شده است که توجه آن معطوف به طراحی براساس اصول روانی می باشد. کاربرد صحیح رنگ ها، چیدمان مبلمان و استفاده از وسایل تزیینی و گیاهان از جمله مواردی است که طراحان برای افزایش تطابق محیط کار با نیازهای روانی کارکنان و تامین احساس راحتی آنها در نظر می گیرند. در ادامه به بررسی موارد فوق و جایگاه آنها در محیط کار پرداخته می شود.

 

چگونه با انتخاب رنگ ها استرس را از محیط کاری خود خذف کنیم

محرک های بینایی مانند رنگ محل کار و طرح های متنوع می توانند بر وضعیت احساسی فرد، تصمیم گیری، حافظه و هوشیاری کارکنان اثر بگذارند. مطالعات بسیاری در زمینه تاثیر رنگ ها بر انسان ها از جنبه های مختلف احساسی، روانی و فیزیولوژیکی انجام شده است و تا امروز نیز ادامه دارد. بسیاری از افرادی که در محیط های کاری مختلف مشغول به کار هستند حداقل یک بار استرس شغلی را تجربه کرده اند. این در حالی است که کمتر توجهی به یافتن علت استرس از دیدگاه طراحی محیط کار، به ویژه رنگ های انتخاب شده در آن، معطوف شده است. انتخاب رنگ محیط های کاری باید متناسب با مدت زمانی که افراد در آن محل مشغول به کار هستند، نوع فعالیت در آن محیط، میزان و نوع روشنایی که محیط از آن برخوردار است، مساحت فضای کاری و رنگ  قسمت های مجاور انجام شود. نور و رنگ به موازات یکدیگر در محل کار تاثیر گذارند. در میان انواع روشنایی های مورد استفاده می توان به لامپ های معمولی که نوری شبیه به رنگ نارنجی تولید می کنند و لامپ های فلورسنت که نور حاصل از آنها آبی رنگ است، اشاره کرد. هر کدام از این منابع نوری می توانند بر روی رنگ تاثیر گذاشته و آن را تغییر دهند. استفاده از نور مناسب می تواند از سویی موجب کاهش آسیب های بینایی شود و خستگی افراد راکاهش دهد و از سویی دیگر محیطی گرم و صمیمی برای کارکنان فراهم کند.استفاده از لامپ های معمولی که تا حد زیادی فضای خانه را شبیه سازی  می کند، برای محیط های کاری توصیه می شود.

علاوه بر نور و روشنایی، رنگ ها نیز از جمله مواردی هستند که بیشتر به عنوان تزیین استفاده می شوند، در حالی که استفاده و انتخاب صحیح آنها می تواند عاملی مثبت در افزایش کارایی و رضایت کارکنان محسوب شود. برای مثال رنگ قرمز، رنگی است که نمی توان از آن جهت کاهش استرس استفاده نمود، زیرا باعث پرخاشگری و بر هم خوردن نظم وترتیب در محیط شده و احساس هیجان بیش از حدی را  به کارکنان می دهد. اما در صورتی که یکنواختی بر جو کاری حاکم شده باشد تا حدی می توان از آن استفاده نمود. رنگ صورتی نیز باعث تعادل وضعیت روانی افراد شده و آرامش مطلوبی را فراهم می کند. اما در صورت استفاده بیش از حد می تواند احساس ناتوانی و ضعف را به همراه آورد. استفاده از رنگ زرد نیز به دلیل آن که تمرکز و احتیاط افراد را افزایش می دهد، در اتاق های فکر بیشتر استفاده می شود. برای افزایش قدرت تطابق افراد در محیط نیز می توان از رنگ سبز استفاده نمود که تداعی گر طبیعت بوده و اضطراب افراد را کاهش می دهد. افزایش انعطاف پذیری کارکنان و کاهش استرس آنها می تواند با کاربرد رنگ آبی حاصل شود که البته استفاده بیش از حد آن نیز باعث افسردگی می شود. افزایش خلاقیت و اتخاذ تصمیمات صحیح نیز می تواند با رنگ بنفش در محل کار تامین شود. احساس ترس و افسردگی در محیط های کاری که رنگ سیاه در آنها استفاده شده باشد، مشاهده می شود.این رنگ احساس قدرت کارفرمایان را افزایش داده و کارکنان را فرمان بردار می کند. استفاده از رنگ خاکستری نیز در محیط های صنعتی معمولا رایج می باشد. این رنگ احساس استقلال و توانایی ذهنی را برای کارکنان ایجاد می کند و تنها رنگی می باشد که اثر ثانویه در ذهن ایجاد نمی کند، لذا خطاهای بینایی را تا حد چشم گیری کاهش می دهد. همان طور که گفته شد کاربرد صحیح رنگ ها می تواند نقش موثری در تامین آسایش و راحتی افراد داشته باشد و محیط کار را به محیطی دلپذیر تبدیل نماید.

 

گیاهان و کاهش استرس

عامل دیگری که می تواند در کاهش استرس کارکنان در محیط کار موثر باشد، استفاده از گلدان های گل وگیاهانی است که علاوه برکاهش استرس می توانند در بهبود تهویه محیط نیز موثر باشند. ویرجینیا لوور و همکاران بررسی را در دانشگاه واشنگتن بر روی تاثیرات مثبت گیاهان در محیط های کاری بر روی کارکنان انجام دادند. آنها با قرار دادن گلدان هایی در لابراتوارهای کامپیوتر فاقد پنجره مشاهده نمودند سرعت کارکنان درکار با کامپیوتر به میزان 12% افزایش یافته و فشار خون آنها نیز 1 تا 4 برابر کاهش یافته است. در محیط های کاری که فعالیت ها نیاز به دقت و تمرکز بالا دارند، گیاهان باعث افزایش تمرکز کارکنان شده و میزان حواس پرتی را کاهش می دهند. طراحی پنجره هایی که به مناظر طبیعی باز می شوند علاوه بر زیبایی باعث برخورداری کارکنان از روشنایی طبیعی می شود که در افزایش بازده کاری  بسیار موثر می باشد.

 

محل کار

بسته به تفاوت های فردی کارکنان، می توان محل کار را برای هر فردی به گونه ایی طراحی نمود که بتوان در کنار رعایت حریم خصوصی وی ارتباطات او را با  دیگر همکاران حفظ کرد، زیرا که انزوا یکی از مهم ترین عوامل استرس زا در محیط های کاری به شمار می رود. با ایجاد سیستم تهویه مناسب از طریق جریان طبیعی هوا و یا سیستم های تهویه مطبوع، آسایش گرمایی افراد فراهم می شود؛ اما در صورت امکان بهتر است، هر فردی بتواند دما و تهویه محل کار خود را تنظیم کند. چیدمان مبلمان نیز بایستی مطابق با نوع کار بوده و از صندلی و میز کاری استفاده شود، که قابلیت تنظیم داشته و پوسچر صحیح را در طول کار حفظ نماید. اهمیت این موضوع زمانی پررنگ تر می شود که فرد به علت پوسچر نامناسب کاری دچار اختلالات اسکلتی – عضلانی مانند کمر درد و گردن درد شده ونتواند از حداکثر توان خود برای انجام وظیفه محوله استفاده کند و در نتیجه دچار فشارهای روانی  شود.

 

نتیجه گیری

رفع مشکل استرس شغلی که امروزه گریبان گیر بسیاری از کارکنان شده و سازمان ها را با چالش جدی روبه رو کرده است، با بهره گیری از اصولی امکان پذیر است که تلفیقی از تخصص های مختلفی چون طراحی داخلی، روان شناسی و ارگونومی است. می توان محیط کار را به نحوی طراحی نمود که رضایت کارکنان و عملکرد شغلی را افزوده و استرس های شغلی آنها را کاهش دهد.

 

منابع:

1- Burri, G.J. and Helander, M.G., (1991). A Field Study of Productivity Improvements inthe Manufacturing of Circuit Boards.International Journal of Industrial Ergonomics.7:207-215.

2- Burchell, B. (2002). The prevalence and redistribution of job insecurity and work intensification. Job insecurity and workintensification (pp. 6176). New York, NY: Routledge.

3- Czubaj, C.A., (2002). School Indoor Air Quality. Journal of Instructional Psychology. 29(4):317-321.

4- Fernandez, J.E., (1995). Ergonomics in the Workplace.Facilities. 13(4): 20-27.

5- Grimshaw, J. (1999). Employment and health: Psychosocial stress in the workplace.London: The British Library.

6- Helpguide.org, Dealing With Job Stress: Reducing and Managing Stress at Work webpage,

Internet, http://www.helpguide.org/mental/work_stress_management.htm,15 February 2008.

7- Hutman, S., Jaffe, J., Segal, R., Kemp, G., &Dumke, L. F. (n.d.).,(2005). Burnout: Signs,symptoms, and prevention. Retrieved July 21.

8- Leather, P., Beale, D. and Sullivan, L., (2003). Noise, Psychosocial Stress and their Interaction in the Workplace.Journal of Environmental Psychology. 23: 213-222.

9- Malta. Stress at Work. A Concept in Stress. Human Factors Limited. Business Psychology and Strategy Development 2004

10- Miles, A.K., (2000). The Ergonomics and Organizational Stress Relationship.TheFlorida State University: Ph.D. Thesis.

11- Quick, J., Murphy, L.R., Hurrell, J., &Orman, D. (1992). The value of work, the risk of distress, and the power of prevention. J. Quick, L. Murphy, and J. Hurrell, Jr. (Eds.) Stress and well-being at work. Washington, DC: American Psychological Association.

12- Smith, S.L., (1994). Combating Stress.Occupational Hazards. 56(3): 57-59.

13- Sutton, R.I. and Rafaeli, A., (1987). Characteristics of Work Stations As Potential Occupational Stressors. Academy of Management Journal. 30(2): 260-276.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه