عوارض ناشی از كار نشسته بر سلامتی كارمندان

حسین ملازینلی، منصور محمودی

 

مقدمه:

پیشرفت تکنولوژی ، هر چند کیفیت زندگی و كار را بهبود می بخشد‌ ولی به علت کم‌تحرکی عواقب جبران ناپذیری را به همراه دارد. امروزه افراد ساعات زیادی از روز را در مشاغلی نظیر اپراتوری رایانه، کارهای دفتری مانند مدیر یا کارمند به ‌حالت نشسته می‌گذرانند. در ساعات غیرکاری نیز وضعیت بهتری را شاهد نیستیم، مانند زمان تردد با اتومبیل و یا سایر وسایل نقلیه یا هنگام استراحت و تماشای تلویزیون و غیره. در بخش های اداری و صنعتی ماهیت كارها به طور گسترده تغییر داده شده است، بیشتر كارهایی كه در گذشته بطور دستی انجام می گرفت امروزه توسط دستگاه ها و كامپیوترها انجام می گیرد، افراد برای كار با این تجهیزات عمدتا كار را در وضعیت نشسته انجام می دهند، بعبارت دیگر می توان گفت محیط های كاری جدید بیش از توانایی های جسمی به توانایی های فكری و روانی افراد نیاز دارد، كارهای نشسته و فكری نیاز به فعالیت ماهیچه ای كمتری دارند اما عوارض آنها كمتر از وظایفی نیست كه مستلزم فعالیت جسمانی بیشتری هستند، برای مثال منشی ها، كاركنان اداری، اپراتورهای كامپیوتر و كلیه كسانی كه در وضعیت نشسته كار می كنند از دردهای كمری و عضلانی رنج می برند. عوارض ناشی از نشستن مداوم و طولانی یكی از مشكلات جدی در بهداشت شغلی محسوب می شود، این مشكل بدلیل روند رو به گسترش این گونه فعالیت ها همچنان در حال افزایش است.

مدت زمانی که فرد در حالت نشسته قرار دارد، می تواند خطر مرگ را افزایش دهد، نشستن زیاد در اوقات فراغت، با افزایش خطر مرگ به ویژه در زنان مرتبط است، زنانی که روزانه بیش از شش ساعت در وضع نشسته قرار دارند، در مقایسه با آنهایی که فقط سه ساعت می نشینند، ۳۷ درصد بیشتر در خطر مرگ قرار دارند، همچنین احتمال مرگ در بین مردانی که روزانه بیش از شش ساعت می نشینند ۱۸ درصد بیشتر از آنهایی است که روزانه کمتر از سه ساعت در روز می نشینند، صرفنظر از فعالیت بدنی، نشستن طولانی مدت، پیامدهای سوخت و سازی مهمی دارد و می تواند تری گلیسیرید، لیپوپروتئین تراکم بالا، کلسترول، گلوکز پلاسمای ناشتا، فشار خون در حال استراحت و لپتین را افزایش دهد. این عوامل همگی زیست نشانگرهای چاقی، بیماری های قلبی عروقی و سایر بیماری های مزمن هستند و زمینه ساز بیماری های یاد شده می‎باشند.

حال به مشكلات نشستن طولانی ‌مدت را در سه حوزه افزایش خطر بیماری‌های مزمن، عدم تناسب اندام و دردهای عضلانی اسکلتی می پردازیم.

 

الف) افزایش خطر بیماری‌های مزمن:

بسیاری از بیماری‌های مزمن که عوامل اصلی مرگ و میر در عصر حاضر هستند، ارتباط نزدیکی با سطح فعالیت بدنی دارند، زندگی کم‌تحرک و نشستن طولانی‌مدت از عوامل خطرساز ابتلا به این بیماری‌ها هستند. بیماری‌های عروق کرونر قلب، چاقی، دیابت نوع 2، پوکی استخوان و برخی از انواع سرطان‌ها از مهم‌ترین بیماری‌های این گروه به ‌شمار می‌روند. در دهه 1950 میلادی نخستین یافته‌های پژوهشی حکایت از عواقب خطرناک نشستن طولانی‌مدت داشتند و نشان دادند که افراد در مشاغل فعال در قیاس با مشاغل کم‌تحرک خطر کمتری برای ابتلا به بیماری‌های عروق کرونر دارند. نشستن طولانی‌مدت در افزایش ابتلا به چاقی و دیابت نیز موثر است، به‌ طوری که هر 2 ساعت افزایش ساعات نشستن در روز با 5 تا 23 درصد افزایش خطر چاقی و 7 تا 14 درصد افزایش خطر دیابت نوع2 همراه است. افزایش خطر سرطان‌های روده بزرگ و تخمدان نیز از عواقب کم‌تحرکی طولانی‌مدت به حساب می آیند.


ب) عدم تناسب اندام:

نشستن طولانی مدت در نحوه استقرار بدن و سلامت ستون فقرات موثر است. نشستن مفرط می‌تواند به ‌تدریج تغییرات نامناسبی را در وضعیت قامت و تناسب افراد ایجاد کند، این تغییرات عمدتا به دو دلیل ایجاد می‌شوند، نخست اینکه در حالت نشسته، بسیاری از عضلات بزرگ بدن در حالت غیرفعال هستند و استفاده نکردن از این عضلات در دراز مدت به ضعف و تحلیل آنها منجر می‌شود، از سوی دیگر نشستن طولانی‌ مدت پشت میز یا رایانه به‌ خصوص اگر در وضعیت استاندارد و با رعایت اصول ارگونومی همراه نباشد، تغییراتی از قبیل گردی شانه‌ها، قوز، وضعیت رو به‌جلوی سر و تغییر انحنای ستون فقرات را ایجاد خواهد کرد. ضعف عضلانی منتشر در عضلات بزرگ بدن و قرارگیری طولانی‌مدت در وضعیت نامناسب از یک سو و چاقی و افزایش وزن ناشی از کم‌تحرکی از سوی دیگر دست به دست هم داده و به ‌اصطلاح هیکل و تناسب بدنی افراد را برهم می‌زنند. نشستن در مدت طولانی باعث ضعف عضلات به ویژه عضلات شکم، افزایش وزن و تغییر انحنای ستون فقرات می باشد.

 
ج) دردهای عضلانی اسکلتی:

نشستن طولانی‌مدت از عوامل زمینه‌ساز ایجاد دردهای عضلانی اسکلتی است. خطر کمردرد و درد گردن در افرادی که قسمت عمده روز را در حالت نشسته سپری می‌کنند، به ‌مراتب بیشتر است. شیوع کمر درد مزمن در خانم‌ها از اوایل دهه 1990 میلادی، 3 برابر افزایش یافته است. ضعف عضلات نگاه ‌دارنده ستون فقرات و قرارگیری طولانی در وضعیت‌های غلط نظیر چرخش ستون فقرات، خم شدن روی کاغذ یا خیره شدن ممتد به صفحه مانیتور همگی می‌توانند باعث پیدایش این دردها شوند.

کم‌­تحرکی و بدنشستن از مهمترین عوامل ایجاد دردهای مفصلی است. وقتی یک فرد مدتی طولانی پشت میز می­‌نشیند و کار می کند، عضلات اطراف کمر و اندام تحتانی‌­اش ضعیف می شوند و این ضعف، وارد آمدن فشار مضاعف به غضروف ها را در پی دارد.

به همین علت بیشتر کارمندان از کمردرد یا درد زانو شکایت دارند، برای رهایی از اینگونه دردها، پشت‌میز‌نشین‌ها باید حالت نشستن‌شان را اصلاح کنند، یعنی به‌گونه‌­ای بنشینند که آرنج شان هنگام کار، روی میز قرار بگیرد، این کار باعث می شود که ستون فقرات صاف بماند و بدن بیش از حد به سمت جلو خم نشود و در نتیجه کمردرد به سراغ فرد نیاید. می بایستی طوری روی صندلی­‌شان بنشینند که زانوهای‌شان کمی بالاتر از سطح لگن  قرار بگیرد. بی­‌تحرکی، مؤثرترین دلیل برای ایجاد ضعف های عضلانی است. بنابراین می توان به آنهایی که مجبورند ساعات زیادی از روزشان را پشت میز بگذرانند توصیه کرد که انجام دادن ورزش های مناسب برای تقویت عضلاتشان را فراموش نکنند، البته ورزشی که بصورت مداوم باشد.

 

آیا كار نشسته سلامتی فرد را به خطر می اندازد؟

در صورتی كه افراد بتوانند وضعیت بدنی خود را از حالت نشسته تغییر دهند، كار نشسته خطری برای سلامتی یا ایجاد ناراحتی نخواهد داشت. برای افرادی كه ناچارند به مدت طولانی در وضعیت نشسته كار كنند وضعیت متفاوت است. گر چه نشستن نیاز به فعالیت ماهیچه ای كمتری دارد اما با این حال خستگی زود عارض می شود. نشستن نیاز به عضلاتی دارد كه تنه، گردن و شانه ها را در یك وضعیت ثابت نگاه دارد. یك وضعیت كاری ثابت بعلت فشار وارد بر عضلات و انقباض مداوم آنها، جریان خون در عضلات را كاهش داده و در نتیجه خون و انرژی كافی برای انجام كار به عضلات نمی رسد. در این حالت خستگی زود عارض شده و عضلات را مستعد صدمه و آسیب می كند. فشار وارد بر عضلات و اندام های داخلی متابولیسم (سوخت و ساز) و تغذیه دیسک های بین مهره ای را محدود کرده و به مرور زمان احتمال تحلیل دیسک ها را افزایش می دهد.

همچنین افرادی که کار نشسته انجام می دهند در صورتی که ورزش یا فعالیت های جسمی نداشته باشند به تدریج قوای جسمی آنها تضعیف می شود، زیرا کار نشسته مداوم فعالیت جسمانی فرد را به کمتر از حدی که برای سلامت جسمی لازم است کاهش می دهد. شایعترین عارضه ای که افراد از آن رنج می برند اختلالات گردش خون و صدماتی است که بر توانایی جسمی آنها اثر می گذارد، فشار وارد بر دیسک های بین مهره ای در وضعیت نشسته 35 درصد بیشتر از حالت ایستاده است.


چگونه کار نشسته بر گردش خون اثر می کند؟

در حالت نشسته بدلیل تحرک کمتر، نیاز به دستگاه گردش خون کم است در نتیجه فعالیت قلبی و جریان خون پایین می آید. جریان خون ناکافی به ویژه خونی که از اندام های تحتانی(پاها) به قلب باز می گردد باعث تجمع خون در این قسمت ها می شود، فشار بر قسمت پایین ران ها از کف صندلی که بلندتر از حد معمول باشد این وضعیت را تشدید خواهد کرد در نتیجه پاها بی حس و متورم خواهند شد.

 

آیا کار در وضعیت نشسته می تواند به آسیب های حرکتی منجر شود؟

کم تحرکی در آسیب به اندام هایی که در حرکت نقش دارند از قبیل ماهیچه ها، استخوان ها، تاندون ها و زردپی ها موثر است. عامل دیگر در بروز آسیب، فشار موضعی و مداوم بر برخی نواحی بدن است. گردن و کمر معمولا نقاطی هستند که بیشتر تحت تاثیر قرار می گیرند زیرا نشستن طولانی:

 

  • حرکت بدن را کاهش داده و احتمال گرفتگی، کشش یا تنش ماهیچه ها در هنگام انجام حرکات بیشتر می شود.
  • بعلت کند کردن خون رسانی در عضلات کمر و گردن فشار بیشتری را بر مهره ها بویژه مهره های این نواحی وارد می شود.
  • باعث وارد شدن فشار ثابت و دائمی بر دیسک های بین مهره ای شده که تغذیه آنها را مشکل کرده و می تواند در تحلیل آنها نقش داشته باشد.

 

آیا یک وضعیت بدنی مناسب برای نشستن وجود دارد؟

برای مفاصل اصلی یعنی لگن، زانوها و آرنج ها محدوده ای وجود دارد که هر فرد سالم می تواند در آن احساس راحتی کند. این وضعیت تنفس و گردش خون فرد را بهبود داده و با اعمال ماهیچه ای تداخل نکرده و اعمال طبیعی اندام های بدن را برهم نمی زند. تغییر دادن وضعیت بدنی اصل اساسی کار نشسته است، بنابراین وضعیت بدنی مناسب وضعیتی است که امکان تغییر وضعیت بدنی فرد را بطور طبیعی و مداوم فراهم می کند بدون اینکه هیچ محدودیتی وجود داشته باشد. وضعیت بدنی مناسب عبارتست از مجموعه ای از وضعیت های بدنی که فرد بطور طبیعی انتخاب کرده و در محدوده قابل قبول قرار دارند. یک پست کاری که امکان تغییر مکرر و تحرک بیشتر به فرد بدهد باعث خواهد شد که فرد یک الگوی کار سالم و طبیعی داشته باشد.

 

نتیجه گیری:

برای مقابله با همه مشکلاتی که ذکر شدند، تنها یک راه ‌حل موثر وجود دارد و آن هم افزایش فعالیت جسمانی و کاهش ساعات کم‌تحرکی و بی‌تحرکی است. توصیه می‌شود که تمامی افراد حداقل 30 دقیقه فعالیت جسمانی با شدت متوسط تا زیاد را در برنامه زندگی روزمره خود لحاظ کنند، در این برنامه باید حرکات کششی و انعطاف‌پذیری، ورزش‌های هوازی (از قبیل دویدن، پیاده‌روی سریع، دوچرخه‌سواری و شنا) و ورزش‌های تقویت كننده عضلات بزرگ بدن گنجانده شوند، از سوی دیگر باید ساعات نشستن به‌تدریج کاهش یابند و در صورت ضرورت کاری به نشستن طولانی مدت، وقفه‌های 5 دقیقه‌ای برای بلند شدن و قدم زدن (مثلا از طریق مکالمه تلفنی در حالت راه رفتن، پیگیری برخی نامه‌ها به صورت حضوری، پیاده‌روی در ساعات ناهار و...) در نظر گرفته شود.

 

منابع:

 

-       www.iums.ac.ir

-       www.behdasht.gov.ir

-       www.pezeshk.us

-       www.healthedu.blogspot.com

-       www.clinic.iut.ac.ir

-       www.sbmu.ac.ir

-       www.medicine.dostan.ir

-       www.hamshahrionline.ir

-       www.iranits.mihanblog.com

-       www.healthypersia.blogfa.com

-       www.shamimm.ir

-       www.tebyan.net

-       www.salamatnews.org

-       www.salamatiran.com

-       www.wikipedia.org

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه