مستندسازی برنامه های ارگونومی در محيط کار

 

جواد ملکوتی، کارشناس ارشد مهندسی بهداشت حرفه ای

دکتر جبرائیل نسل سراجی، دکتری مهندسی بهداشت حرفه ای

 

 

چکیده:

در حال حاضر در سطح کشور اقدامات مختلف ارگونومی در جریان می باشد و مدیریت اعمال ملاحظات ارگونومی در اثربخشی این اقدامات می تواند بسیار موثر واقع گردد. این پژوهش با هدف ایجاد یک سیستم علمی اجرایی و بمنظور تهیه مستندات و عناصر برنامه جامع ارگونومی انجام شد. در ابتدا متون و استانداردهای موجود مورد بررسی قرار گرفت و بعد از تهیه طرح اولیه مستندات و برنامه جامع ارگونومی، بمنظور روایی بخشی از روش روایی صوری استفاده گردید. نتایج حاصل از این پژوهش عناصر برنامه جامع ارگونومی و مستندات معتبری از قبیل فرم ها و چک لیست هایی جهت شناسایی و مدیریت ریسک های فیزیکی(اسکلتی_عضلانی)، سازمانی و محیطی در محیط های کار را در برداشت. با توجه به نتایج حاصله می توان اظهار داشت که با اجرای برنامه جامع ارگونومی و پایه ریزی ممیزی این برنامه ها در محیط کار، علاوه بر پاسخگویی به الزامات سیستم های مدیریتی سلامت شغلی، می توان زیربنایی را برای ایجاد یک طرح عملیاتی جهت شناسایی نقاط بهبود در برنامه های کنترل مخاطرات ارگونومی در محیط های کاری ایجاد نمود.

 

واژه های کليدی: مستندسازی، برنامه های ارگونومی، محیط کار

 

1- مقدمه

با نگاهی به مطالعات و تحقیقات انجام شده می توان به ارتباط مثبت و سازنده ارگونومی در خصوص مباحث ایمنی، سلامت و کیفیت در محیط های کار پی برد. بین ارگونومی و کیفیت ارتباط مثبتی وجود دارد بنحوی که کاهش مشکلات ارگونومی سبب افزایش کیفیت می گردد از اینرو سرمایه گذاری برای ارگونومی ارزشمند است. این ارتباط مثبت و سازنده به اندازه ای است که شناسایی مخاطرات ارگونومی و کنترل آنها در محیط های کار در استانداردهای بین المللی ایمنی و سلامت شغلی از جایگاه مهمی برخوردار شده است؛ بعنوان مثال می توان به سری ارزیابی ایمنی و سلامت شغلی1 درخصوص شناسایی خطر، ارزیابی ریسک و تعیین کنترل ها در محیط کار اشاره نمود که به موضوع رفتار انسانی، توانایی ها و سایر فاکتورهای انسانی توجه دارد.

استانداردهای بين المللی مديرت ايمنی و سلامت شغلی و به تبع آن برنامه های ارگونومی در محيط های کار بدليل برخورداری از رويکرد سيستمی و فرايندی در حال حاضر از جايگاه مهمی برخوردار شده بنحوی که بکارگيری آنها در تمامی کشورها گسترش قابل توجهی يافته است؛ برنامه های ارگونومی با در نظر گرفتن تمامی عوامل و پارامترهای موثر بر فعالیت های ارگونومی در سازمان و با تاکيد بر ارزيابی مخاطرات همه جانبه ارگونومي (اعم از مخاطرات فيزيکی، سازمانی و محيطی) سهم بسزايي در مديريت و کنترل مخاطرات ارگونومي و رسیدن به سایر اهداف ارگونومی نظیر سلامت، آسایش و بهره وری و کیفیت را دارند.

اداره حکومتی ايمنی و سلامت شغلی امريکا (OSHA) در استاندارد شماره 1920 با موضوع عناصر برنامه ارگونومی، با هدف کنترل اختلالات اسکلتی عضلانی در صنایع عمومی، به برخی از الزامات مدیریتی در این خصوص اشاره نموده است.

انجمن کانادايی توليدکنندگان فراورده های نفتی، اقدام به معرفی مجموعه ابزاری بمنظور شناسايي و ارزيابی ريسک های ارگونومی نموده است. در اين مجموعه، چک ليست هايي جهت ارزيابی وضعيت عمومی کارگر، شناسايي مراحل شغل، شناسايي و ارزيابی سطح ريسک اسکلتی- عضلانی ارائه گرديده است. موسسه ملی ايمنی و سلامت شغلی آمريکا (NIOSH) نيز به توصيف اجزای اساسی يک برنامه ارگونومی در محيط کاری با هدف پيشگيری از ناراحتی های اسکلتی - عضلانی می پردازد. دانشگاه ويلفرد در كشور كانادا نیز اقدام به ارائه برنامه ای جهت ارزيابی و مميزی ارگونومی نموده است.

داشتن رویکرد فرایندی و تدوین برنامه های ارگونومی علاوه بر پاسخگویی به الزامات استانداردهای ایمنی و سلامت شغلی از قبیل مدیریت مخاطرات و ممیزی برنامه ها، می تواند روند پایه ریزی اصولی و سیستماتیک مبانی ارگونومی در محیط های کار را فراهم سازد. از طرفی با توجه به اینکه در حال حاضر در سطح کشور اقدامات مختلف ارگونومی جدای از آنکه موثر یا غیر موثر بودن این اقدامات، مدیریت اعمال ملاحظات ارگونومی می تواند در اثربخشی این اقدامات بسیار موثر واقع گردد.

 

2- روش کار

بمنظور تهيه عناصر برنامه جامع ارگونومی و مستندات شناسايي و ارزيابی مخاطرات ارگونومي در محيط کار، ابتدا متون، استانداردها و برنامه های موجود در ساير سازمان ها و کشورها مورد بررسی قرار گرفت و اطلاعات لازم جمع آوری گرديد.

جهت مستندسازی از استاندارد ISO/TR10013:2001 استفاده شد. مستندات تهیه شده شامل طرح ها، عناصر برنامه جامع ارگونومی، برنامه ها و روش های ارزيابی های ریسک می باشند. بعد از آماده سازی برنامه جامع ارگونومی بمنظور طرح ريزی فرايند مديريت ريسک، اقدام به طراحی و بهينه سازی رويه هايي جهت شناسايي ريسک فاکتورهای اسکلتی عضلانی، سازمانی و محيطی شد. در اين فرايند، شناسايي ريسک فاکتورها به دو صورت فعال يا غير فعال طراحی گردید. فرايند طراحی شده شامل دو سطح اقدام شامل شناسايي ريسک و ارزيابی و الويت دهی ريسک بمنظور کنترل ريسک فاکتورها می باشد.

بمنظور روایی بخشی به تمامی مستندات نظیر عناصر برنامه ارگونومي و ابزارهای ارزيابی ريسک از روش روايی بخشی صوری2 استفاده گرديد.

بدین منظور مجموعا از 17 نفر از کارشناسان و متخصصين در عرصه صنعت و دانشگاه استفاده گرديد. صنعت مورد مطالعه یکی از صنایع شرکت ملی صنایع پتروشیمی بود. با برگزاری جلسات کارشناسی در صنعت و دريافت نظرات اساتيد در دانشگاه در خصوص مستندات تهيه شده، اقدام به روايي بخشی مستندات نموديم.

تعداد کارشناسان صنعتی مجموعا 11 نفر بوده که 9 نفر از اين افراد دارای تحصيلات کارشناسی و 2 نفر دارای تحصيلات کارشناسی ارشد بودند؛ تعداد کارشناسان در عرصه دانشگاه مجموعا 6 نفر بوده که از اين تعداد 5 نفر دارای تحصيلات در مقطع دکتری و 1 نفر در مقطع کارشناسی ارشد بود.

 

3- نتايج:

عناصر برنامه جامع ارگونومی طراحی شده عبارت است از: (2،5،8،9،10،11)

 

1- تعهد و رهبری مدیریت ارشد

2- اهداف، منابع و مستندسازی

3- مسئولیت، مشارکت مدیریت و کارکنان

3-1 مسئولیت مدیران

3-2مسئولیت هماهنگ کننده (رابط) برنامه ارگونومی

3-3 مسئولیت کارگران

4- پیمانکاران

5- ارزیابی محیط کار

5-1 مدیریت ریسک

5-1-1 شناسایی و ارزیابی ریسک فاکتورها

5-1-2 الویت بندی ریسک

5-1-3کنترل ریسک فاکتورهای ارگونومی

6- مدیریت پزشکی

7- ارزیابی و ممیزی

 

این برنامه یک تلاش گروهی بین مدیران، سرپرستان و کارگران، با هدف ایجاد محیط کاری ایمن و سالم می باشد. این برنامه می تواند بعنوان جزئی از الزامات سیستم مدیریت ایمنی و سلامت شغلی در صنایع مورد استفاده قرار گرفته و با سایر مستندات بصورت یکپارچه گردد.

فرایند طراحی شده جهت ارزیابی ریسک های اسکلتی عضلانی به شرح ذیل می باشد:

بررسی گزارشات علائم و نشانه های درد و ناراحتی، آناليز شغلی جهت شناسايي و تعيين وظايفی که در آنها ريسک های ارگونوميکی شناسایی شده اند (شناسايي وظايف از نظر ارگونوميکی) و تشريح مراحل فعاليت ها در هر وظيفه. سپس با توجه به ارزيابی ريسک کيفی انجام شده، ضرورت اجرای مداخلات سطح دوم تعيين می گردد؛ نتيجه ارزيابی ريسک در 3 سطح کم، متوسط و زياد طبقه بندی و چنانچه ريسک در سطح کم ارزيابی شده باشد ميزان ريسک قابل قبول بوده و به کنترل عمليات پرداخته می شود. چنانچه ميزان ريسک در دو سطح متوسط و یا زياد قرار گیرد به سطح دوم از اقدامات که همان ارزيابی و الويت دهی کمی ريسک می باشد، رجوع می شود (تصویر 1).

در مداخلات سطح دوم در مواردیکه به اصلاح پوسچر اشاره شده است با طراحی نمودار جریان و با توجه به ماهیت شغل و وظایف، یک روش ارزیابی پوسچر از بین تکنیک های OWAS3 (در ارزیابی پوسچر کل بدن در فعالیتهای دینامیک)، REBA4 (در ارزیابی خطر آسیب های اسکلتی عضلانی برای تمام بدن در فعالیت های غیر نشسته استاتیک یا دینامیک)،5 RULA (در ارزیابی اندام های فوقانی بویژه برای کارهای ایستا)، QEC6 (در ارزیابی تغییر سطح مواجهه در کارهای استاتیک و دینامیک/ ارزیابی سطح مواجهه برای هریک از نواحی 4 گانه/ ارزیابی سطح مواجهه برای کل بدن) وOCRA7 (در ارزیابی نقاط انتهایی اندام فوقانی برای فعالیت های تکراری (استاتیک و دینامیک)) انتخاب می گردد.

جهت بررسی دقیق تر وظایفی که وجود شرايط نامناسب محيطی علت بروز اختلالات اسکلتی عضلانی می باشد، فرم اختصاصی طراحی تهیه گردید. در این فرم به عواملی نظیر شرایط روشنایی، دمای محیط کار، میزان صدا، میزان ارتعاش، دمای اشیایی که با آن کار می شود توجه شده است که این موارد در  قالب چک لیستی در اختیار کاربر قرار می گیرد و کاربر با توجه به موارد ذکر شده در خصوص هر یک از عوامل، اقدام به ارزیابی و تعیین الویت اقدامات کنترلی در خصوص شرایط محیطی می نماید (تصویر 2).

 

 

 
 

تصویر شماره 1 فلوچارت مدیریت ریسکهای اسکلتی عضلانی

 

 

 

 

 

تصویر شماره 2: فلوچارت مدیریت ریسک فاکتورهای سازمانی و محیطی

 

 

جهت بررسی دقیق تر وظایفی که در آنها نيروها و استرسهای تماسی علت بروز اختلالات اسکلتی عضلانی تشخیص داده شده است، فرم D تهیه گردید. در این فرم به عواملی نظیر وزن اشیایی که بلند می شود، هل داده می شود، کشیده و یا چرخانیده می شود، محل قرارگیری بارهایی با وزن بیشتر از 5/8 کیلوگرم در شروع و یا پایان عملیات بلند کردن بار، حمل بار (بیشتر از 8 کیلوگرم)، مشخصات بار (هر وزنی)، هل دادن، کشیدن و چرخاندن بار، بلند کردن و یا پایین آوردن بار در حالت چمباتمه و یا نشسته، استرس تماسی ناشی از شی و استفاده کردن از دست یا قسمتی از بدن برای ضربه زدن به شی یا ابزار توجه شده است؛ این موارد در قالب چک لیستی در اختیار کاربر قرار می گیرد و کاربر با توجه به موارد ذکر شده در خصوص هر یک از این عوامل، اقدام به ارزیابی و تعیین الویت اقدامات کنترلی در خصوص نيروها و استرس های تماسی می نماید.

همچنین جهت بررسی وظایفی که در آنها علت بروز اختلالات اسکلتی عضلانی، پوسچر کاری نامناسب، شناسایی شده است، علاوه بر آنالیز شغلی، فرمهایی به نام I و K تهیه گردید. در فرم I که مربوط به چیدمان ایستگاه های کاری نشسته - غیر کامپیوتری می باشد به مواردی نظیر مدت زمان نشستن، تنظیمات صفحه نمایش (انعکاس و ...)، قابلیت دیدن، دسترسی افقی در حالت نشسته، ارتفاع ایستگاه کاری در حالت نشسته، قابلیت تنظیم صندلی و وضعیت قرارگیری صندلی پرداخته شده است. بطور مشابه این موارد در قالب چک لیستی در اختیار کاربر قرار می گیرد و کاربر با توجه به موارد ذکر شده در خصوص هر یک از عوامل، اقدام به ارزیابی و تعیین الویت اقدامات کنترلی در خصوص چیدمان ایستگاه های کاری نشسته- غیر کامپیوتری می نماید.

از آنجائی که امروزه استفاده از رایانه در محیط های کاری بسیار شایع شده است در خصوص این وظایف فرم K که مربوط به چیدمان ایستگاه های کامپیوتری می باشد طراحی شد.

در این فرم به مدت زمان کار با کامپیوتر، تنظیمات صفحه نمایش، کنترل های ایستگاه کاری یا تنظیمات موس و صفحه کلید، دسترسی افقی در ایستگاه کاری نشسته، ارتفاع ایستگاه کاری در حالت نشسته، قابلیت تنظیم صندلی و وضعیت قرارگیری صندلی پرداخته شده است که همانند سایر فرم های ذکر شده، این موارد در قالب چک لیستی در اختیار کاربر قرار گرفته و کاربر با توجه به موارد ذکر شده در خصوص هر یک از این عوامل، اقدام به ارزیابی و تعیین الویت اقدامات کنترلی در خصوص چیدمان ایستگاه های کامپیوتری می نماید. بطور مشابه جهت بررسی دقیق تر وظایفی که در آنها وجود استرس های روانی علت بروز اختلالات اسکلتی عضلانی شناسایی شده است، فرم E تهیه گردید. در این فرم به عواملی نظیر دوره های استراحت های کاری در طول روز، دوره های بازیابی (استراحت)، استرس های روحی، سرعت کار، کنترل کارگران بر روی کار و تنوع وظایف پرداخته شده است که این موارد در قالب چک لیستی در اختیار کاربر قرار می گیرد و کاربر با توجه به موارد ذکر شده در خصوص هر یک از عوامل، اقدام به ارزیابی و تعیین الویت اقدامات کنترلی در خصوص شرایط سازمانی می نماید ( تصویر2).

 

4- نتيجه گيری:

همانطور که ذکر گرديد با تدوين عناصر برنامه جامع ارگونومی و لحاظ نمودن رويکرد فرايندی در بکارگيری از تکنيک ها و ابزارهای ارزيابی مخاطرات ارگونومي در محيط کار، علاوه بر پاسخگويي به الزامات مدیریت ریسک در سيستم های مديريتی ايمنی و سلامت شغلی نظير OHSAS18001، HSE-MS سایر سيستم های مديريت ايمنی و سلامت شغلی می توان زيربنايي را برای يک طرح عملياتی جهت شناسايي نقاط بهبود در برنامه های کنترل مخاطرات در محيط های کاری ايجاد نمود. همچنين اعمال يک چنين رويکردی در اثربخشی اعمال ملاحظات ارگونومي می تواند موثر واقع گردد.

 

5- مراجع:

 1- Chubine, A., 2005. Human factors engineering in industry and production, Tacher, Shiraz, [In Persian].

 2- Occupational health and safety administration (OSHA), U.S.A. 1999, Ergonomic program, OSHA, Washington

 3- British Standard Institute, U.K, 2007, Occupational Health and Safety Assessment Series 18001, British Standard Institute, U.K.

 4- Canadian association of petroleum producer, Canada 2000, Ergonomic risk identification and assessment tool

 5- National Institute of Occupational Safety & Health (NIOSH), U.S.A 1997, Elements of ergonomics programs, U.S.A., Atlanta 

6- Wilfrid Laurier University, Canada 2003, Ergonomic assessment program, Canada, Ontario

 

 

 ***

 

1-Occupational Health and Safety Assessment Series (OHSAS18001)

2-Face validity

3- Ovako Working Posture Analyzing System

4- Rapid Entire Body Assessment

5- Rapid Upper Limb Assessment

6- Quick Exposure assessment

7- Occupational Repetitive Actions

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه