ایمنی حریق در بیمارستان‌ها

دكتر ایرج محمدفام

 

چكیده

شاید بتوان كشف آتش توسط انسان‌های اولیه را مهمترین دستاورد انسان در كلیه اعصار قلمداد كرد. هر چند كه دستیابی به آتش، سبب تحولات گسترده‌ای در زندگی روزمره و متعاقب آن پیشرفت فزاینده صنعت و تكنولوژی شده، ولی درپاره‌ای اوقات نیز استفاده ناایمن و خارج شدن آن از كنترل، سبب بروز حوادث ناگوار و مخربی گشته كه همین امر اهمیت بكارگیری اصول ایمنی حریق را روشنتر می‌سازد.

با وجود اینكه در تقسیم‌بندی ساختمان‌ها از دیدگاه ایمنی حریق، بیمارستان‌ها و مراكز بهداشتی و درمانی جزو اماكن كم‌خطر طبقه‌بندی می‌شوند، ولی استفاده روزافزون از انواع مواد قابل اشتعال و انرژی‌های نو در این محیط‌ها از یك‌سو و خصوصیات شاغلین كه درصد بالایی از آنها را زنان تشكیل می‌دهند و همچنین بیماران بستری و مراجعه كنندگان به اینگونه اماكن كه اغلب از محدودیت‌های جسمانی و حركتی برخوردارند، لزوم توجه جدی به این نوع محیط‌ها را بیش از پیش مطرح می‌سازد.

 

1- مقدمه

بررسی روند تكاملی علوم مختلف نشان می‌دهد كه نسل انسان برای ارضای میل حقیقت طلبی و حل مشكلات و مسایل رو در روی خود، همواره در حال تحقیق و تفحص بوده و برای دستیابی به تكنولوژی‌های نوین، لحظه‌ای از فعالیت مستمر باز نایستاده است. هر چند كه تكنولوژی‌های نوین بشر را گام به گام به اهداف خود نزدیك‌تر كرده، ولی به همان نسبت نیز مخاطرات جدیدتری را برایش به ارمغان آورده است.

در این دوران صنعتی با تكنولوژهای پیچیده، و در این زندگی مدرن كه آمیخته با انواع انرژی‌ها، مواد شیمیایی، سوخت‌ها و ساختمان‌های بلندمرتبه می‌باشد، خطرات آتش‌سوزی و انفجار همواره در كمین بشر متمدن بوده و  در انتظار شرایط مساعد و لحظه‌ای غفلت است تا هر چه بر سر راه خود دارد به آتش كشیده و نابود سازد.

نیروی ذاتی این خطرات همواره متناسب با درجه پیشرفت‌های فناوری بوده و چون تكنولوژی پیوسته در حال تكامل و توسعه است، لذا بطور مداوم بر شدت و فراوانی آتش‌سوزی‌ها و انفجارات و در نتیجه خسارات انسانی، اقتصادی و اجتماعی حاصل از آنها افزوده می‌شود.

از آنجایی كه با وجود پیشرفت‌های شگرف علمی، امكان دستیابی به ایمنی صددرصد متصور نیست و در همین راستا دانش بشر نیز با وجود قرن‌ها تلاش مستمر، راه‌حل قطعی برای خنثی كردن كامل آتش‌سوزی‌ها پیدا نكرده است، لذا انسان‌ها، حفاظت در برابر حریق را یك موضوع مهم اقتصادی و اجتماعی تلقی كرده و سعی نموده‌اند با اتخاذ تدابیر ایمنی در مراحل ساخت، نگهداری و كاربرد تسهیلات و تجهیزات، از یكطرف از احتمال وقوع و شدت پیامدهای حریق‌ها بكاهند و از طرف دیگر، با تاسیس سازمان‌های بیمه‌گذار كوشیده‌اند ضمن پیشگیری از وقوع حریق‌ها، پیامدهای حاصل از آنها را تحمل پذیرتر نمایند.

نتایج تحقیقات انجام شده در زمینه حریق در كشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد كه نزدیك به 80 درصد آتش‌سوزی‌ها قابل پیش‌بینی و پیشگیری هستند. لذا چنانچه اقدامات پیشگیرنده و حفاظتی مناسبی اتخاذ شود، به میزان تقریبی 3/4 از خسارات سالیانه ناشی از حریق‌ها كاسته می‌شود. بدیهی است كه با پیش‌بینی اقدامات مناسب می‌توان توان 1/4 باقیمانده خسارات احتمالی را نیز بنحو مناسبی مدیریت كرد. بررسی‌های انجام شده، حاكی از این امر است كه حدود 80 درصد آتش‌سوزی‌ها در اماكن و تاسیساتی رخ می دهد كه قبلا حریقی در آن محل‌ها به‌وقوع نپیوسته است. این امر بخوبی نشان می‌دهد كه عدم بروز حریق در یك دوره طولانی مدت، نمی‌تواند دلیلی بر ایمن بودن محل در برابر آتش‌سوزی باشد.

با توجه به مطالب یاد شده، با وجود اینكه تاسیسات بیمارستانی در تقسیم‌بندی بناها و ساختمان‌ها بر حسب محتویات قابل احتراق آنها (جدول شماره 1)، جزو بناهای كم خطر1 محسوب می‌شوند، ولی كاربرد گسترده مواد شیمیایی  قابل اشتعال، كم‌توجهی به اصول طراحی ایمن در ساخت این بناها، بی‌توجهی به اصول نگهداری ایمن و مناسب و همچنین خصوصیات ساكنین و مراجعه كنندگان، ضرورت ارزیابی ایمنی بیمارستان‌ها را صدچندان می‌كند. ارزیابی ایمنی به صورت سیستماتیك و با در نظر گرفتن عناصر چهارگانه سیستم یعنی افراد، تجهیزات، محیط و مواد، لازم و ضروری می‌باشد. بدیهی است كه این ارزیابی كامل و جامع نیازمند بكارگیری مهارت‌های مهندسی و مدیریتی ویژه در قالب تكنیك‌های شناسایی، ارزیابی وكنترل خطرات خواهد بود.

 

جدول شماره 1: میانگین محتویات قابل احتراق در تاسیسات درمانی (kg/m2)

 

واحد

اثاثیه

نازك كاری2

جمع كل

رختكن و سرویس‌ها

1

5/8

6/8

راهروها

0

12/7

12/7

اتاق‌های عمومی (خوابگاه)

3/9

9/8

13/7

سالن‌های مراقبت پرستاری

3/9

10/7

14/6

سالن‌های انتظار

8/3

7/3

15/6

آشپزخانه و سالن غذاخوری

5/8

11/7

17/5

اتاق‌های انفرادی

2/4

15/6

18

دفاتر پرستاری

15/1

9/3

24/4

رختشویخانه

21/5

3/9

24/4

انبار مایحتاج و اتاق سرایدار

15/1

16/6

31/7

داروخانه وانبار دارو

28/3

9/3

37/6

اتاق‌های معاینه

27/8

14/2

42

انبار لباس و ملحفه

61

2/9

63/9

میانگین تقریبی در متر مربع زیربنا

 

 

29/8

 

2- اصول ایمنی حریق

اساسا ایمنی حریق در بیمارستان‌ها همانند اغلب ساختمان‌ها از طریق تحقیق، طراحی و مدیریت صحیح قابل دستیابی است كه دامنه مطالعاتی آن بسیار وسیع و شامل علوم فنی و مهندسی، معماری، مدیریتی و روانشناسی و سایر دانش‌های مشابه می‌باشد. بطور كلی اصول ایمنی حریق در بیمارستان‌ها را می‌توان در سه مرحله زیر خلاصه كرد (شكل 1):

 

شكل 1 فلوچارت ایمنی در برابر حریق

 

 

 1-      شناسایی علل بروز آتش‌سوزی‌ها و اتخاذ تدابیر پیشگیرانه در برابر آنها

2-    شناسایی نحوه و علل گسترش حریق و بكار بستن اقدامات كنترلی جهت مهار آن

3-    مدیریت حریق.

بطور كلی آتش‌سوزی‌ها نتیجه تركیب سریع اكسیژن با مواد سوختنی در درجه حرارت‌های مشخص می‌باشد. بدین ترتیب اگر از تركیب اكسیژن و مواد سوختنی جلوگیری شود و یا درجه حرارت در حد پایین نقطه اشتعال نگهداشته شود، حریقی بوجود نخواهد آمد.

همانگونه كه اشاره شد مهمترین گام در ایمنی حریق در بیمارستان‌ها، شناسایی عوامل بوجودآورنده حریق در اینگونه اماكن می‌باشد. در یك مطالعه موردی در آمریكا، علل عمده بروز آتش‌سوزی در بیمارستان‌ها و سایر مراكز درمانی، در یك دوره ده ساله، مطابق با جدول 2 تعیین گردید:

 

جدول 2- علل اصلی آتش‌سوزی در بیمارستانها و مراكز درمانی

 

ردیف

علت

درصد

1

نقص در سیستم الكتریكی

23

2

استعمال دخانیات

18

3

اصطكاك در دستگاه‌ها

10

4

گرم شدن بیش از حد دستگاه

8

5

سطوح داغ، دیگ‌های بخار، كوره، هواكش، لامپ، اتو

7

6

اجاق‌های آزمایشگاهی

7

7

آتش‌سوزی خودبخود

4

8

موارد دیگر

23

جمع

100

 

از نقطه نظر شروع آتش‌سوزی‌ها، اتاق‌های بیماران از خطرناكترین نقاط بیمارستان‌ها، محسوب می‌شوند. در یك مطالعه موردی سهم محل‌های مختلف بیمارستان در شروع آتش‌سوزی‌ها مطابق با جدول 3، تعیین گردید.

 

جدول 3 سهم محل‌های مختلف بیمارستان در شروع آتش‌سوزی‌ها

 

ردیف

محل شروع

درصد

1

اتاق‌های بیماران شامل:

-      چادر اكسیژن

-          تخت و تشك

-          موارددیگر

 

   6/3       

2/4

16/5

2

بخش كارمندان

14/9

3

تجهیزات تولید برق یا گرمایشی

11

4

انبار

7/4

5

آزمایشگاه

7

6

اتاق عمل

6/6

7

شوتینگ (زباله یا لباس)

5

8

دود كش

4/7

9

سالن انتظار

4

10

آشپزخانه

3/6

11

رختشویخانه

3/4

12

زباله سوز

2/9

13

متفرقه

7/8

14

علل نامشخص

5

15

جمع

100

 

گسترش حریق در اینگونه اماكن می‌تواند باعث انتشار شعله‌های حریق به مكان‌های مجاور و  طبقات بالاتر  یا پایین‌تر شود. هر چند كه عوامل متعددی بر سرعت و نحوه گسترش حریق در بیمارستان‌ها تاثیرگذار می‌باشد؛ اما مهمترین و معمولترین روش‌های انتقال آتش‌سوزی هدایت و جابجایی می‌باشد. در روش هدایت، برای گسترش آتش‌سوزی نیازی به تماس مستقیم شعله نیست و آتش از طریق دیوارها، فلزات و سطوح مختلف به سایر بخش‌ها نفوذ می‌كند. در این حالت مقاومت مصالح بكار رفته در برابر گرما، نقش قابل توجهی در كنترل حریق دارد. وجود فضاهای خالی بین محیط‌های قابل اشتعال یا دیوارهای جداكننده برای به تاخیر انداختن انتقال حرارت، بسیار مطلوب می‌باشد. در روش جابجایی، انتشار آتش‌سوزی از طریق حركت سریع گازهای داغ رخ می‌دهد. سرعت حركت این گازها و به تبع آن گسترش حریق، ارتباط نزدیكی با محیط مورد نظر، شكل ساختمان، محل دودكش‌ها و حضور تهویه های سقفی و پانل‌های آویزان از سقف كه مانعی در برابر حركت افقی گازهای داغ محسوب می‌شوند، دارد.

با وجود این، باز هم خطر وقوع حریق در هیچ شرایطی به صفر نمی‌رسد. به همین دلیل حفظ آمادگی برای اطفای به موقع آتش‌سوزی‌های احتمالی، از مهمترین اصول ایمنی حریق به‌شمار می‌رود. در این رابطه فاكتور تعیین كننده در كنترل و اطفای حریق، زمان می‌باشد. لذا كشف و اعلام حریق در لحظات اولیه، نقش مهمی در كنترل خسارات خواهد داشت.

 

3- سیستم كشف و اعلام حریق

سیستم كشف و اعلام حریق در بیمارستان‌ها شامل دستگاه‌های كشف، پردازش و اعلام می‌باشد. دستگاه كشف خودكار از كاشف‌های حریق تشكیل شده كه در مقابل محصولات حریق (شامل حرارت، دود و ذرات، شعله و گاز) واكنش نشان می‌دهد. در انتخاب و نصب كاشف‌ها رعایت موارد زیر الزامی است:

1- نوع و حساسیت كاشف، با توجه به ریسك حریق در هر محل تعیین شود. به همین دلیل لازم است نوع كاشف در بخش‌های مختلف بیمارستان براساس صلاحدید كارشناس فنی حریق، انتخاب شود.

2- محل نصب كاشف‌ها در اغلب موارد، سقف می‌باشد. در این حالت حداقل و حداكثر فاصله كاشف از سقف به ترتیب 1 و 4 اینچ بوده و جاسازی كاشف‌ها در سقف به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.

3- محدوده حفاظتی كاشف بستگی به حساسیت آن و تراكم محصولات حریق دارد، به طوری كه تعیین محدوده موثر آن، بر اساس توصیه‌های سازنده و با آزمایشات كنترل كیفی صورت می پذیرد. درهمه حال باید جانب احتیاط در طراحی كاشف‌ها مدنظر قرار گیرد.

4- لازم است عملكرد كاشف از طریق نصب یك چراغ چشمك زن بر روی آن كه حداقل هر 15 ثانیه به‌مدت 5/0 ثانیه روشن شود، مشخص گردد.

5- كاشف‌ها باید تابع یكی از استانداردهای معتبر بین المللی (مثلا BS و NFPA) یا استاندارد ملی (ISIRI-3706) باشند.

6-  مسیر عبور كابل های برق سیستم كشف و اعلام حریق باید ایمن و عاری از خطر باشد.

در جدول 4 انواع كاشف‌های حریق با همدیگر مقایسه شده‌اند.

 

جدول 4 مقایسه انواع كاشف‌های حریق

 

مشخصه

شعله‌ای (ماورای بنفش)

شعله‌ای (مادون قرمز)

حرارتی

دودی

مزایا

عكس العمل سریع، پوشش بالا، عدم حساسیت به باد

عكس‌العمل سریع، پوشش بالا، عدم حساسیت به باد

پایدار

بسیار حساس، كشف حریق‌های دارای دود

معایب

نیاز به تنظیم زاویه

نیاز به تنظیم زاویه، تداخل اشعه‌های مادون قرمز موجود در محیط

پاسخ كند

نیاز به هوای پاك

كاربری

برای حریق هیدروكربن‌ها و سوخت‌ها با شعله گسترده

همانند نوع ماورای بنفش، نامناسب برای محیط های باز و ماشین های ارتعاشی

محیط های با هوای آلوده ، پشتیبانی نوع شعله‌ای در محیط‌های پرخطر

محیط های با هوای پاك ، اتاق فرمان، بیمارستان‌ها، اماكن اداری

مقاومت محیطی

خوب، مقاوم در برابر باد و باران

خوب، مقاوم در برابر باد و باران

خوب ولی حساس به جریان هوا

نامناسب برای محیط‌های آزاد

 

مركز پردازش، در واقع مقرسیستم كشف و اعلام حریق محسوب می‌شود كه وظیفه آن ایجاد ارتباط بین دستگاه‌های كشف واعلام حریق و نمایشگر نقاط آتش سوزی در روی تابلوی كنترل می‌باشد.

سیگنال‌های رسیده پس از پردازش به پیام‌های دیداری یا شنیداری تبدیل می‌شوند و وقوع آتش‌سوزی را اعلام می‌كنند. سیستم اعلام خطر بیمارستان‌ها باید از مشخصات زیر برخوردار باشد:

1-      در صورت استفاده از سیگنال‌های صوتی، تراز فشار صوتی نباید از 65 دسی‌بل بیشتر باشد.

2-    از علایم دیداری به همراه پیام صوتی مناسب استفاده شود تا باعث اضطراب و ترس نشود.

3-    در محیط‌هایی كه افراد ناشنوا وجود دارند، باید علایم دیداری مناسب تعبیه شود.

 

4- اطفای حریق

یكی از حیاتی‌ترین اقداماتی كه پس از شناسایی حریق باید انجام شود، اطفای سریع و به موقع آن است. با توجه به ماهیت و وسعت حریق‌های احتمالی در بیمارستان‌ها در صورت اقدام سریع، اطفای آنها از طریق خاموش كننده‌های دستی عملی خواهد بود. البته برای احتیاط، ایجاد كانال‌های ارتباطی مناسب با سازمان آتش‌نشانی شهری جهت اقدامات كمكی، الزامی خواهد بود. علاوه بر این بایستی توجه داشت كه برای مقابله مناسب‌تر با آتش‌سوزی‌های احتمالی، استفاده از سیستم‌های اطفای خودكار  در بعضی از بخش‌های بیمارستان ضروری می‌باشد.

بكار بردن كپسول‌های دستی برای كنترل آتش سوزی‌های محدود در همان لحظات اولیه مناسب می‌باشد. افزایش كارآیی این نوع خاموش‌كننده منوط به انتخاب صحیح، محل نصب مناسب و استفاده درست از آنهاست. به عبارت دیگر مساله كیفیت و كمیت خاموش‌كننده‌ها باید مد نظر قرار گیرد. در جدول 5 انواع آتش سوزی‌ها با توجه به ماهیت مواد و خاموش‌كننده‌های مناسب آنها ارایه می‌گردد.

 

جدول شماره 5- انواع حریق ها و خاموش كننده های مناسب آنها

 

ردیف

نوع حریق

نوع سوخت

خاموش كننده

1

A

مواد قابل احتراقی كه پس از سوختن از خود خاكستر بر جای می گذارند (مثل كاغذ، چوب، پارچه)

آب

2

B

مایعات قابل اشتعال یا جامداتی كه به راحتی قابلیت مایع شدن دارند (مثل الكل، استون، بنزین)

پودر و گاز، CO2 و كف

3

C

گازهای مایع و مایعاتی كه براحتی به گاز تبدیل می شوند (مثل گاز شهری)

پودر و گاز، CO2 و كف

4

D

فلزات اكسیدشونده (نظیر منیزیم، سدیم، پتانسیم)

پودرهای ویژه

5

E

وسایل الكتریكی و الكترونیكی

CO2

6

F

مواد موجود در آشپزخانه‌ها (مانند چربی‌ها و روغن‌ها)

پودر و گاز، كف

 

میزان مواد مورد نیاز خاموش كننده بر حسب دانسیته مواد سوختنی، سطح احتمالی حریق، ارزش دارایی‌ها، و فاكتور خاموش كنندگی آن تعیین می‌شود. لذا در برآورد تعداد خاموش كننده‌های مورد نیاز، ضروری است از نظرات كارشناسان حریق بهره‌مند شد.

علاوه بر آنكه محل نصب كپسول‌های خاموش كننده، ارتفاع نصب آنها، فاصله قرار گرفتن كپسول‌ها از هم و نحوه دسترسی به آنها حایز اهمیت است، چگونگی استفاده از خاموش‌كننده‌ها و آموزش افراد به صورت تئوری و عملی بسیار مهم می‌باشد.

بدیهی است عدم رعایت موارد فوق باعث بی‌اثر شدن كلیه تدابیر اتخاذ شده می‌گردد. برای مثال با وجود انتخاب و تعیین محل مناسب كپسول‌های خاموش كننده، در صورتی‌كه كاربران با نحوه استفاده صحیح از آنها آشنا نباشند، قادر به نشان دادن عكس‌العمل مناسب نخواهند بود. در كنار خاموش‌كننده‌های دستی، استفاده از جعبه‌های آتش‌نشانی نیز بسیار سودمند است. جعبه آتش‌نشانی شامل یك شیر مخصوص و شلنگ با طول مناسب است، كه بر روی یك قرقره نصب می‌شوند. با توجه به طول شلنگ و محدودیت‌های احتمالی در باز شدن كامل آن و همچنین قدرت پرتاب آب آن، محدوده حفاظتی هر جعبه تا شعاع 15 متری برآورد می‌گردد. به همین دلیل در اماكن خطرناك، فاصله دو جعبه حداكثر 30 متر توصیه می‌گردد. در صورتیكه مساحت نواحی كوچك یا تعداد طبقات زیاد باشد، برای هر ناحیه حداقل یك جعبه در نظر گرفته می‌شود. در سیستم‌های خودكار اطفا می‌توان از آب، كف، پودر، CO2 و تركیبات هالوژنه استفاده نمود. واضح است كه طراحی، محاسبات لازم و نصب و نگهداری اینگونه تجهیزات تنها باید توسط افراد متخصص صورت گیرد.

 

5- نتیجه‌گیری

به منظور ارتقای سطح ایمنی حریق در بیمارستان‌ها، تشكیل كمیته‌های ایمنی در این مكان‌ها پیشنهاد می‌شود. این كمیته می‌تواند با حضور رییس بیمارستان یا نماینده تام الاختیار او، كارشناس بهداشت حرفه‌ای یا ایمنی و سایر اعضای مرتبط، به‌طور دوره‌ای و منظم تشكیل جلسه دهد. كمیته در زمینه ایمنی حریق، وظایف زیر را عهده دار خواهد بود:

1-      تشكیل تیم اعلام حریق، اطفا و نجات متشكل از كاركنان بخش‌های مختلف بیمارستان

2-    شناسایی نقاط خطر و بحرانی

3-    ارزیابی ریسك حریق در نقاط مختلف بیمارستان

4-     تدوین دستورالعمل‌های ایمنی و آیین‌نامه‌های كار

5-    پایش مداوم سیستم ایمنی حریق از طریق بازرسی‌های دوره‌ای منظم

6-    برنامه‌ریزی در جهت آموزش مداوم كاركنان و انجام تمرین‌های لازم

7-   ایجاد كانال‌های ارتباطی با سازمان‌های ایمنی و خدمات شهری

8-   تجزیه و تحلیل حریق‌های به‌وقوع پیوسته در بیمارستان

9-    ایجاد سیستم ثبت و ضبط حوادث و مبادله گزارشات حریق با سایر بیمارستان‌ها.

 

مراجع:

  1. موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی، سیستم‌های اعلام حریق، استاندارد شماره 3707. 1375
  2. محمدفام، ایرج، مهندسی ایمنی، انتشارات فن آوران، 1380
  3. شركت خانه‌سازی ایران، ضوابط ایمنی و آتش‌سوزی، تهران، 1365
  4. NFPA.    Fire protection handbook.USA.NFPA.1997.
  5. NFPA.    Fire protection engineering.USA.NFPA.1998.
  6. Smith D,N. Fire safety engineering.UK, Gulf,1989.
  7. Raoud A, Safety Assessment, Boc Raton, Lewis,1994.
  8. Stolard P& Abrahms J. Fire From first principles. London,E &FN Spon.1999.

 


 

1- اماكن كم‌خطر، اماكنی هستند كه محتویات قابل احتراق آنها كمتر از kg/m250 بنا است.

2- نازك كاری‌ها شامل در، چارچوب، كفپوش، روكش، ابزاركاری‌ها، قفسه و قرنیزها می‌باشد.

 

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه