آتش یكی از عوامل مهم در تخریب پوشش گیاهی و جنگلی كشور

عباس رجبی

 

1- مقدمه

از میان تمام عوامل طبیعی و غیر طبیعی كه جنگل‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهند، آتش نقش بسیار مهمی را ایفا می‌كند. آتش قسمتی از چرخه طبیعی یك جنگل است، درست مانند آب، خاك و هوا. در سالیان بسیار دور از آتش جهت پاكسازی و حاصلخیزی جنگل‌ها استفاده می‌شد. قانون مثلث آتش برای همه شناخته شده است. هوا، مواد آتش‌زا و گرما سه عنصر كافی برای ایجاد حریق می‌باشند. در كشور ما همه ساله با فرا رسیدن موسم گرما، آتش‌سوزی دامنگیر منابع طبیعی كشور می‌شود و موجب نابودی آنها می‌گردد. به خصوص طی سال‌های اخیر هفته‌ای نیست كه خبری از آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع گوشه‌ای از كشور بر روی تلكس‌های خبری منتشر نگردد.

طبق آمار ارایه شده از سوی مركز مطالعات استراتژی ملی محیط زیست و توسعه پایدار كشور، مساحت جنگل‌های كشور طی 4 دهه گذشته با كاهش تصاعدی بسیار بالایی روبرو بوده است، بطوری كه مساحت كل جنگل‌های ایران از 19 میلیون و 500 هزار هكتار در دهه 1340 به 12 میلیون و 260 هزار هكتار در 1370 رسیده است. بر اساس آمار مذكور جنگل‌های حاشیه دریای خزر طی 40 سال گذشته از سه میلیون و 600 هزار هكتار به یك میلیون و 200 هزار هكتار كاهش پیدا كرده است. در این رابطه میزان آتش‌سوزی در سال‌های اخیر سیر صعودی داشته است. بر اساس آمار منتشر شده در پنج سال اخیر جمعا 4352 مورد حریق در كشور رخ داده كه منجر به نابودی 62439 هكتار از اراضی جنگلی و مرتعی كشور شده است. طبق اعلام نظر سازمان FAO چنانچه سطح جنگل‌های كشوری كمتر از 10 درصد مساحت كل آن باشد به عنوان «كشور با پوشش كم جنگل» شناخته می‌شود. پوشش گیاهی ایران 7/5 درصد مساحت كل كشور می‌باشد.

آتش‌سوزی یكی از اساسی‌ترین عوامل تخریب جنگل‌ها و منابع طبیعی است و همه ساله منجر به از بین رفتن بسیاری از عرصه‌های منابع طبیعی كشور می‌شود. خسارت آتش‌سوزی، تنها از بین رفتن توده درختان نیست؛ بلكه آتش گرمای فوق‌العاده زیادی تا دمای 2000 درجه فارنهایت را ایجاد می‌كند. این حرارت عظیم علف‌ها و درختان را تبدیل به یك توده موم مانند به نام لایه هیدروفوبیك2 می‌كند. این لایه باعث دفع آب شده و از جذب آن به درون خاك جلوگیری می‌كند. نتیجه آن جاری شدن سیل، رسوبات و لجن به داخل نهرها و بروز سیلاب‌های وحشتناك در دشت‌ها است كه باعث تخریب مراكز صنعتی و شهر و روستا می‌شود. از اثرات مخرب گرمای شدید، از بین رفتن مواد غذایی دربین لایه‌های خاك است كه در رشد و تكثیر گیاهان نقش عمده‌ای دارند. برای یك جنگل سال‌ها زمان لازم است كه بعد از این مساله خودش را احیا كند.

 

2- عوامل آتش‌سوزی پوشش گیاهی و جنگلی

انسان اصلی‌ترین عامل آتش‌سوزی منابع طبیعی و جنگل‌های كشور محسوب می‌شود. متاسفانه طی سال‌های اخیر اغلب مناطق كشور با تهدیدی بزرگ به نام تغییر كاربری اراضی روبرو شده‌اند و لذا برخی از مردم عمدا اقدام به آتش زدن جنگل‌ها می‌نمایند. بعضی از افراد نیز با بی‌توجهی اقدام به سوزاندن منابع طبیعی كشور می‌كنند. برای نمونه شكارچیان برای فرار دادن شكار یا هدف قرار دادن شكار گلوله شلیك كرده و نمی‌دانند كه گلوله داغ اگر به پوشش گیاهی خشك اصابت كند منجر به حریقی بزرگ و غیر قابل كنترل می‌شود. همچنین بعضی از مسافران برای گرم كردن غذا، بدون توجه به مسایل كنترل حریق بعد از اتمام كار در خاموش كردن آتش دقت لازم را به عمل نمی‌آورند و حوادث خطرناك و غیر قابل جبرانی به بار می‌آورند. البته عوامل طبیعی مانند تابش مستقیم نور خورشید بر پوشش گیاهی خشك و یا صاعقه نیز منشا آتش‌سوزی در جنگل‌ها به شمار می‌روند.

 

3- هنگام بروز حریق در جنگل چه كاری باید انجام دهیم؟

در هنگام حریق، موارد ذیل باید مد نظر قرار گیرند:

  • اولین قدم، كشف موقعیت حریق در كوتاهترین زمان ممكن است. چون وسعت حریق هر لحظه رو به رشد می‌باشد. كشف حریق می‌تواند توسط هر كسی انجام شود، اما مهم آن است كه مختصات جغرافیایی دقیق آن به گروه اطفای حریق اعلام گردد.
  • تخلیه ساكنان منطقه حریق - آگاه كردن افراد از طریق رسانه‌های گروهی مثل رادیو و تلویزیون و بیان نكات ایمنی كه شامل موارد ذیل می‌باشد:

- دادن آدرس دقیق برای فرار از منطقه حریق

- در زمان تخلیه، افراد لباس حفاظتی بپوشند كه شامل كفش سخت، لباس‌های كتان یا پشمی، شلوار بلند، پیراهن آستین‌دار، دستكش و یك دستمال خیس برای محافظت از صورت می‌باشد.

- قرار دادن حیوانات اهلی در یك سرپناه و دور كردن گیاهان و بوته‌های خشك و مواد آتش‌زا از اطراف حریق.

 

4- كنترل حریق

باید به این نكته توجه داشت كه كشور ما از امكانات مدرن برای اطفای حریق محروم است و همچنان از این ناحیه رنج می‌برد. بهترین راه‌حل در این زمینه اقدامات لازم قبل از وقوع حریق می‌باشد. در این رابطه آموزش و آگاه كردن افراد از اهمیت خاصی برخوردار است. با آموزش‌های لازم می‌توان در هنگام وقوع حریق از پتانسیل افراد مستعد و مشاركت آنها در كنترل حریق استفاده موثر نمود.

نكته بعدی نصب تابلوهای هشدار دهنده در مناطق پر رفت و آمد جنگلی است؛ به علاوه ایجاد راه و میان‌راه‌ها در مناطق مختلفی كه دارای پوشش گیاهی هستند حایز اهمیت می‌باشد.

از طریق این راه‌ها می‌توان كنترل و نظارت دقیقی بر جنگل‌ها داشت. حتی هنگام حریق می‌توان امكانات كنترل حریق را به منطقه مود نظر انتقال داده و از بروز یك حریق وحشتناك پیشگیری كرد. نكته بعدی كه در امروزه حایز اهمیت بسیار است، انتقال نیروی برق و خطوط ارتباطی از منبع تولید برای مصرف آن به سایر نقاط در كشور می‌باشد. برای صرفه‌جویی در انتقال این خطوط اغلب كوتاهترین مسیر انتخاب می‌شود و گاهی این مسیر دارای پوشش گیاهی وسیع می‌باشد. ایجاد راه سالم در كنار مسیر انتقال خطوط بسیار ضروری است. این خطوط باید مجهز به سیستم هشدار دهنده باشند و نسبت به دود و گرمای غیر طبیعی حساسیت داشته و به مركز كنترل وصل باشند تا از این طریق منطقه حریق را شناسایی نمود و اقدامات كنترلی را در اسرع وقت به انجام رساند.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه