هدفهای اصولی محافظت در برابر حریق

مسعود حسن نژاد امجدی

 

1- مقدمه

بروز تغییرات و تحولات اساسی در الگوهای كار و زندگی، نیاز به ایجاد ساختمان‌های بزرگ و انواع تاسیسات صنعتی، توسعه شبكه‌های انرژی و گاز، به كار گرفتن تجهیزات مختلف، رواج استفاده از مصالح و وسایل سوختنی، وسعت و ارتفاع بیش از پیش بناها و بسیاری عوامل دیگر، جملگی باعث افزایش آتش‌سوزی در ساختمان‌ها و گسترش خطرات آن شده است.

در عین حال، با نگاهی به شاخص‌های رشد و توسعه اقتصادی می‌توان دریافت كه سرمایه‌گذاری در بخش ساختمان، همواره سهم چشمگیری از تولیدات كشور را به خود اختصاص داده و مساله ایمنی بناها، چه از ابعاد فرهنگی و اجتماعی و چه از دیدگاه حفظ سرمایه‌های ملی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از این رو، مقاوم نمودن ساختمان‌ها در رویارویی با حریق و جلوگیری از زیان‌های ناخواسته و جبران ناپذیر امری ضروری به شمار می‌رود.

 

2- بیان مساله

روند فزاینده شهرنشینی، مسایل و مشكلات فراوانی را در زمینه ایمنی ایجاد نموده است. هر سال آمارها در سراسر جهان حكایت از آن دارند كه انسان‌های بسیاری بر اثر بروز حوادث انسان ساز كشته و مجروح می‌شوند و خسارت‌های مادی فراوانی نیز برجای می‌ماند. در كشورهای پیشرفته در این خصوص مطالعات و تحقیقات بسیاری انجام شده است و بر اساس تجربیات به دست آمده، منابع علمی فراوانی تدوین شده است؛ اما در كشورهای در حال رشد، متاسفانه آن گونه كه باید و شاید، جایگاه و اهمیت امر ایمنی و حفاظت، تعیین و تبیین نشده است به طوری كه در سال 1378 تعداد 51247 مورد حریق و حادثه در كشور به وقوع پیوسته كه نسبت به سال قبل آن 9% رشد داشته است. موضوع روند صعودی حوادث هر ساله در آمارها مشهود بوده و همچنین برآورد خسارات مالی گزارش شده حاكی از خساراتی سالانه بالغ بر 500 میلیارد ریال می‌باشد. این در شرایطی است كه در شهرهای كشور علی الخصوص كلان شهرها كماكان میزان حوادث در حال رشد است و ساختمان‌های مرتفع روز به روز در حال احداث می‌باشند.

در این رابطه امید است مقاله حاضر بتواند به عنوان یك راهنما در برنامه‌ریزی و توسعه آتی شهرها در زمینه ایمنی و محافظت در برابر حریق مورد استفاده قرار گیرد.   

 

3- حفاظت در برابر حریق

گردآوری و تدوین مقررات محافظت در برابر حریق، در واقع تدارك بیمه نامه‌ای است كه برای حفظ جان افراد و اموال تنظیم می‌شود. بنابراین، برای اعتبار بخشیدن به این بیمه‌نامه باید موارد ذیل مد نظر قرار گیرد:

الف) به طور مناسب راه‌های خروج و فرار از حریق در ساختمان پیش‌بینی شود.

ب) برای حفظ ساختمان و اموال و كمك به حفظ جان افراد، ویژگی‌های طراحی و معماری در زمینه محدود كردن گسترش حریق و مهار قدرت پیشروی آن رعایت شود.

آیین‌نامه محافظت در برابر حریق از لحاظ عملكرد به مثابه تجویز نسخه و دستورات ایمنی محسوب می‌شود و تدارك راه‌های خروج و به كارگیری ویژگی‌های معماری، اقدام‌های اجرایی پیشگیری از تلفات و خسارات به شمار می‌آیند.

ساختمان باید به صورتی باشد كه ساكنان به سرعت و سهولت تخلیه شوند و امكان آغاز عملیات مبارزه با حریق فراهم گردد. بنابراین، مهمترین اقدامی كه در این زمینه باید انجام گیرد، رعایت تدابیری است كه ایمنی فضاهای داخل بنا را تضمین می‌كند. اگر ساختمان به طور مناسب طراحی شود، به نحوی كه كوشش‌های محافظت و مبارزه با حریق بتواند از همان آغاز در داخل بنا ثمربخش باشد، خطر گسترش حریق و سرایت آتش به بناهای مجاور از بین خواهد رفت.

به طور كلی، هدف از تدوین و اعمال آیین نامه‌های حفاظت در برابر حریق را می‌توان در چهار عنوان زیر بیان كرد:

الف) حفظ جان و ایمنی ساكنان ساختمان.

ب) حفظ جان و ایمنی ماموران نجات و آتش‌نشانی. 

ج) حفظ بنا و محتویات آن.

د) حفظ ساختمان‌ها و اموالی كه در مجاورت حریق قرار دارند.

برای رسیدن به این هدف‌ها باید معیارها و ویژگی‌هایی از طراحی و معماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند كه گسترش حریق را محدود و ایمنی فرار را تامین كند. برخی از این ویژگی‌ها تاثیر مشخص و آشكار بر چهار هدف فوق دارند.

 

4- ایمنی ساكنان ساختمان

بررسی آتش‌سوزی‌های شهرهای كشور در سال 1378 نشان می‌دهد كه بیشترین آتش‌سوزی‌ها در تصرف‌های مسكونی (12645 فقره) رخ داده است (جدول ۱).

 

جدول 1- آمار آتش‌سوزی شهرهای كشور در سال 1378

 

 

با توجه به وقوع بیشترین حریق‌ها در مراكز مسكونی و با عنایت به این كه بروز حوادث ناشی از عدم اطلاع و رعایت مسایل ایمنی بوده، ضروری به نظر می‌رسد كه در زمینه ایمنی و گسترش آموزش، اقدام‌های جدی‌تری صورت پذیرد.

بررسی حریق‌ها نشان می‌دهد كه مهمترین عامل مرگ آفرین، گسترش سریع و مخفیانه آتش از طریق معابر عمودی یعنی پلكان‌ها، بادكش‌ها، نورگیرها و چاه‌های آسانسور (به اصطلاح تنوره‌های ساختمان) می‌باشد. این‌گونه فضاها همیشه به منزله دودكش عمل می‌كنند و گازها و دودهای گرم را همراه با شعله به طبقات بالای ساختمان انتقال می‌دهند. از طرف دیگر، اگر دلایل اصلی از بین رفتن و یا صدمه دیدن افراد در حریق‌ها را بررسی كنیم، آشكار می‌شود كه معمولا، آسیب‌ها و ضایعات ناشی از شدت حرارت و شعله نیست، بلكه  غالبا به دلیل آلوده شدن فضا از دود و گازهای سمی روی می‌دهد. بدین منظور برای جلوگیری از صعود هوای گرم و انتقال دود و گازهای سمی (كه باعث مكش هوای تازه، رسیدن اكسیژن به سوخت در حال احتراق و تغذیه حریق نیز می‌شود) باید اطراف تمام تنوره‌های ساختمان با دیوارهایی از مصالح غیر قابل احتراق و همچنین درهای مقاوم در برابر حریق محصور و مسدود شود؛ البته، با انجام این كار حالت تنوره‌ای از بین نمی‌رود ولی عملكرد آن محدود می‌شود.

در صورتی كه دیوارهای محصور و مسدود كننده تنوره‌ها از مصالح قابل احتراق ساخته شود، برای جلوگیری از پیش روی شعله باید تمام قسمت‌های دیوار را از داخل و خارج تنوره آتش‌بندی كرد. معمولا آتش‌بندی دیوار تنوره‌ها را نمی‌توان به طور دقیق و كاملا بی‌نقص انجام داد، اما با وجود این، چون تنوره‌ها همواره به شدت باعث انتقال حرارت و گسترش حریق هستند، باید سعی شود كه در انجام این عمل ابدا سهل‌نگاری نشود تا به این طریق بتوان بخشی از خطرات حریق در فضاهای پنهان را كنترل نمود.

به طور كلی، برای تامین تندرستی ساكنان ساختمان و كاهش خطرات جانی حریق باید موارد ذیل مد نظر قرار گیرد:

- تنوره‌های ساختمان با مصالح غیرقابل احتراق محصور و مسدود شود.

- با توجه به احتراق پذیری و مقدار پیش روی شعله، محدودیت‌ها و ضوابط ویژه در به كاربردن مصالح نازك كاری و تزیینات داخلی ساختمان (به ویژه در مسیرهای خروج) رعایت شود.

- لااقل، اعضای باربر ساختمان توسط مصالح غیرقابل احتراق محافظت شوند كه خطر انهدام ساختمان در میان نباشد.

- سطح زیربنای ساختمان به كمك دیوارها، كف‌ها و درهای مقاوم در برابر حریق و آتش‌بندها تقسیم بندی شود.

- بار حریق و مقدار احتراق پذیری بنا همیشه متناسب با امكاناتی كه برای كنترل و خاموش نمودن حریق پیش‌بینی می‌گردد، محدود شود.

با افزایش حجم آتش و گسترش آن، به همان نسبت كه زمان فرار از دست می‌رود، خطر مرگ (در اثر دود و گازهای سمی) نیز افزایش می‌یابد. بنابراین، به محض آگاه شدن از وقوع حریق باید از ساختمان خارج شد. سرعت تخلیه بستگی به فاصله‌ای دارد كه ساكنان برای رسیدن به خروجی‌ها و محل امن طی می‌كنند. برای تخلیه به موقع ساختمان از ساكنان آن، تعداد و چكونگی قرار گرفتن  خروجی‌ها و همچنین وجود شبكه‌های كشف و اعلام حریق از اهمیتی ویژه برخوردار است.

در موقع بروز حریق و یا هر موقعیت اضطراری دیگر، نحوه طراحی راه‌های خروج و فرار مستقیما بر ایمنی جان ساكنان ساختمان تاثیر می‌گذارد و مقررات مربوط به مسیرهای خروج همیشه از مهمترین قسمت‌های آیین‌نامه‌های محافظت در برابر حریق محسوب می‌شود. تعداد افراد ساكن در یك بنا و آزادی نسبی كه در موقع بروز حریق برای تخلیه افراد در نظر گرفته می‌شود؛  مشخصه‌ای است كه با توجه به نوع تصرف بنا و توانایی افراد می‌توان به كمك آن، تسهیلات خروج و دیگر ویژگی‌های حفاظتی را در هر مورد تعیین نمود.

آیین‌نامه حفاظت باید حاوی مقرراتی باشد كه كفایت خروجی‌ها را در هر تصرف و در هرگونه طراحی معماری تضمین كند. برای مثال عواملی مانند مشخصات نازك كاری‌ها، نحوه به كارگیری شبكه‌های خاموش كننده خودكار، محل قرار گرفتن ارتباط‌های عمودی(پله و آسانسور) و غیره، كه همگی مستقیما در طراحی راه‌های خروج موثر هستند، طبق ضوابط مشخص در نظر گرفته شوند.

اگر هدف از تدوین قوانین حفاظت از حریق، صرفا تأمین سلامتی ساكنان فرض شود، كافی است كه ساختمان از مصالح غیرقابل احتراق بنا شود، محتویات آن در گروه كم خطر قرار گیرند و همچنین راه‌های خروج و فرار به حد كافی تدارك دیده شوند. البته مقاومت اعضای ساختمان در برابر حریق مستقیما برای حفظ ساختمان و محتویات آن و نیز حفظ جان ماموران اهمیت دارد. همچنین شناخت ویژگی‌های مربوط به دیوارهای خارجی و بام‌ها نیز برای جلوگیری از سرایت آتش به بناها و اموال مجاور ضروری می‌باشد.

 

5- ایمنی ماموران آتش‌نشانی و حفظ ساختمان و محتویات آن

دومین و سومین هدف محافظت در برابر حریق را می‌توان با هم مورد بررسی قرار داد. موارد ذیل به ایمنی ماموران آتش‌نشانی و حفظ ساختمان و محتویات آن ارتباط دارد:

الف) حجم، شدت و قدرت تخریب حریق

ب) چگونگی مقاومت و پایداری ساختمان در برابر حریق

اصولا، حجم آتش و شدت آن به مقدار و نوع سوخت و چگونگی تهویه ساختمان بستگی دارد. البته بسیاری عوامل دیگر نیز می‌توانند در گسترش حریق و افزایش حجم آن موثر باشند.

برای اطمینان كامل از پابرجایی ساختمان در هنگام حریق و تامین سلامت مإموران آتش‌نشانی، نه تنها لازم است كه ساخت بنا از نوع غیرقابل احتراق در نظر گرفته شود، بلكه ساختمان باید بتواند متناسب با شدت حریق یا حتی شدتی افزون‌تر از آنچه از احتراق كامل محتویات ساختمان حاصل می‌شود، مقاومت نماید. در مواردی كه كوشش‌های حفاظت از حریق از نظر ایستایی و در مقابل بار حریق ناشی از نوع تصرف كفایت نمی‌كند، میزان خطرات حریق به شدت افزایش می‌یابد. در چنین مواردی اصول ایمنی ایجاب می‌كند كه از لحاظ ارتفاع و وسعت، محدودیت‌هایی برای ساختمان در نظر گرفته شود.

به طور كلی، سطوح زیربنا و ارتفاع ساختمان همیشه باید متناسب با مجموعه باری باشد كه در حریق شركت می‌كند و در مواردی كه پیش‌بینی‌های محافظت در برابر حریق برای مقابله با بار حریق ساختمان كافی نیست، برای مقابله با حریق باید حد نصاب بالاتری در محدودیت‌های سطح و ارتفاع قائل شد. در صورت بی‌اعتنایی به این ضوابط، مسلما ماموران آتش‌نشان در موقع حریق ناگزیر خواهند بود به تدابیر و تاكتیك‌های موثرتری توسل جویند. روشن است كه محدودیت‌های مربوط به وسعت و ارتفاع برای ساختمان‌های قابل احتراق باید دقیق تر و محكم‌تر از محدودیت‌هایی باشد كه برای ساختمان‌‌های غیرقابل احتراق و برخوردار از مقاومت كافی در نظر گرفته می‌شود.

در ساخت‌های غیرقابل احتراق، مهمترین عاملی كه بعد از بروز آتش‌سوزی در سرایت آتش به دیگر مواد سوختنی موثر است، جنس مصالح نازك كاری است. اگر سرعت پیش‌روی شعله در این مصالح زیاد باشد، مشكلاتی خاص برای ماموران آتش‌نشان ایجاد خواهد كرد. در این‌گونه از موارد، دود و حرارت زیاد مانع می‌شود كه ماموران بتوانند به آسانی  حریق را كنترل كنند. در ساخت‌های غیر مقاوم در برابر حریق، اگر بار حریق زیاد باشد، بدون اعمال محدودیت‌های وسعت و ارتفاع احتمال دارد مهار نمودن و كنترل حریق غیرممكن شود. در چنین شرایطی، انجام عملیات مبارزه با حریق در داخل بنا امكان‌پذیر نیست و تنها از خارج ساختمان می‌توان برای خاموش كردن حریق اقدام كرد كه البته این روش به مراتب كم اثرتر است. در چنین مواقعی، معمولا ایمنی ماموران با انهدام و ویرانی دیوارهای خارجی و سقفها تهدید می‌شوند، زیرا در اغلب موارد،  بلافاصله پس از پاشیدن آب، دیوارهای خارجی فرو می‌ریزند.

اگر دیوارهای خارجی ساختمان با مصالح غیرقابل احتراق مانند آجر، بلوك‌های سیمانی و نظایر آن ساخته شوند، به مثابه یك حایل حرارتی برای ماموران، جلوی گرمای ناشی از حریق را خواهند گرفت. اصولا، دیوارهای خارجی نه تنها لازم است در برابر قدرت و اثرات حریق ایستادگی كنند، بلكه باید بتوانند مانع سرایت آتش به ساختمان‌های مجاور نیز باشند. اگر دیواری كه با مصالح بنایی ساخته شده است در معرض حریقی با شدت و دوام زیاد قرار گیرد، سطح داخلی دیوار كه در مجاورت حرارت قرار گرفته است بیش از سطح بیرونی آن منبسط می‌شود كه در نتیجه آن دیوار به طرف بیرون متمایل خواهد شد. حال، اگر افزایش درجه حرارت از داخل ادامه یابد و ارتفاع دیوار نیز زیاد باشد و یا اگر قسمت بیرونی دیوار با پاشیدن آب سریعا سرد شود؛ تبعا دیوار به طرف بیرون فرو خواهد ریخت. این مساله همیشه تهدیدی جدی برای جان ماموران و وسایل مورد استفاده آنان می‌باشد.

در اسكلت‌های چند طبقه، تاثیر حریق بر اسكلت بنا از داخل می‌تواند باعث از بین رفتن ایستایی ساختمان و خراب شدن دیوارهای خارجی بنا شود. در این قبیل از موارد، تا طبقه همكف و حداقل تا طبقه اول، تمام دیوارهای خارجی ناگهان فرو خواهند ریخت.

  

6- حفظ اموال و ساختمان‌های مجاور

دور كردن تمام مصالح و محتویات قابل احتراق از ساختمان كاری غیر ممكن است، ولی با رعایت ضوابط و مقررات می‌توان از احتمال سرایت حریق به دیگر ساختمان‌ها جلوگیری نمود. طبق آیین‌نامه حفاظت از حریق، برای جلوگیری از سرایت آتش به اموال و ساختمان‌های مجاور، می‌توان فاصله‌ای مناسب را بین ساختما‌ن‌ها رعایت نمود. ولی امروزه ساختمان‌ها به هم پیوسته و به طور متصل به هم ساخته می‌شوند و اصولا مجتمع‌ها شامل واحدهای گوناگون می‌باشند. به طوری كه مشكل كمبود زمین، گرانی قیمت و دیگر مسایل اقتصادی شهری، امكان مجزا كردن ساختمان‌ها را از میان برده است. لذا رعایت چنین ضابطه‌ای برای تمام مناطق غیر ممكن خواهد بود. از طرف دیگر، عواملی در شناخت و طبقه‌بندی مناطق دخالت می‌كنند كه همواره متغیرند و اعتبار مقررات تدوین شده را مخدوش می‌نمایند. برای مثال در مركز شهر نمی‌توان توقع داشت كه ساختمان‌ها از یكدیگر مجزا ساخته شوند ولی در شهرها و شهرك‌های جدید، اگر قیمت زمین و ساختمان ارزان باشد، می‌توان ساختمانها را دور از هم بنا كرد.

در یك برنامه‌ریزی جهت توسعه شهری، می‌توان خطوطی را به عنوان مرزهای آتش‌بند تعیین نمود و برای      آتش‌بندها، مقرراتی خاص اعمال كرد. ولی باز حریق می‌تواند با وجود لوله‌های گاز شهری و سایر عوامل دیگر در خارج این مرزها و در داخل مناطق گسترش یابد. نمونه موردی آن، انفجار اخیر در افسریه است كه برخورد بیل مكانیكی  با لوله گاز، منجر به تخریب نزدیك به۴۰ ساختمان گردید و موجب خسارات جانی و مالی بسیار شد. لذا، برای مهار و محدود كردن آتش در داخل یك ساختمان، دیوارهای خارجی بنا باید با مشخصاتی ساخته شوند كه مانع رسیدن حرارت به بناهای مجاور باشند تا موجب نشوند كه مصالح قابل احتراق موجود در مجاور آنها تا حد اشتعال گرم شود.

بنابراین؛ برای رسیدن به این هدف، نه تنها  ممكن است لازم باشد كه  مقاومت دیوارها و ابعاد پنجره‌های تعبیه شده در آنها ( كه ساختمان‌های مجاور را در معرض خطر قرار می‌دهند) از شرایط خاص تبعیت كنند، بلكه رعایت فاصله‌هایی بین ساختمان‌ها نیز ضروری است. در صورت مشخص و محدود بودن این فاصله‌ها، می‌توان مقدار مقاومت دیوارهای خارجی از لحاظ مهار كردن آتش را بر مبنای درجه احتراق پذیری ساختمان‌های اطراف معین كرد.

 

7- نتیجه‌گیری

ایمنی ساختمان در برابر حریق در گرو دو اصل اساسی است:

الف) امكان دور شدن سریع از حریق

ب) ممانعت از گسترش سریع حریق

دستیابی به این دو اصل به ملاحظات زیر مربوط خواهد بود:

- تإمین خروجی‌های كافی، راه‌های فرار و تسهیلات پناهگاهی.

- در حصار قرار دادن و مسدود كردن معابر عمودی حریق و تنوره‌های ساختمان.

- صرف نظر نمودن از مصرف مصالح زود اشتعال و پردود در نازك كاری‌ها و تزیینات داخلی ساختمان.

- به كارگرفتن وسایل حفاظتی و هشدار دهنده و تجهیزات كشف و اعلام حریق.

- استفاده به موقع از وسایل و تسهیلات خاموش كننده و مبارزه با حریق.

برای كاستن از خسارات و محدود كردن زیان‌های حریق و حفظ جان ماموران آتش‌نشانی باید موارد ذیل مد نظر قرار گیرد:

- میزان احتراق‌پذیری ساختمان و محتویات آن همواره كنترل شود.

- مقدار مقاومت ساختمان در برابر حریق طوری تعیین شود كه اعضا و اجزای ساختمان در برابر بار حریق ناشی از نوع تصرف دوام آورده و مانع گسترش حریق باشند تا ساختمان فرو نریزد. به این طریق، ماموران امكان می‌یابند كه با ایمنی بیشتری به مبارزه با حریق بپردازند.

عوامل حریق‌های بزرگ و گسترده كه همزمان ساختمان‌های متعددی را ویران می‌كنند، زیاد و گوناگون است. مواردی چون مصرف مصالح ساختمانی غیرمقاوم در برابر حریق، مصرف پوشش‌های قابل احتراق در بام‌ها و رعایت نكردن فاصله مناسب میان بناها موجب به وجود آمدن حریق‌های بزرگ می‌شود. با ایجاد محدودیت و وضع ضوابط موثر در مصرف مصالح و الزامی كردن رعایت فاصله  میان بناها می‌توان جلوی گسترش این گونه آتش‌سوزی‌ها را گرفت. در مواردی كه رعایت فاصله مطلوب امكان‌پذیر نیست، می‌توان با استقرار دیواره‌های خارجی مقاوم و یا دیوارهای حریق، از سرایت و گسترش آتش جلوگیری كرد.

 

منابع

۱) دستور العمل اجرایی محافظت ساختمان‌ها در برابر آتش‌سوزی، نشریه شماره ۱۱۲، معاونت فنی، دفتر تحقیقات و معیارهای فنی، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، تهران، ۱۳۷۱.

۲) شریف زاده، هوشنگ، خروج اضطراری، نشریه شماره۱۱، سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی تهران، انتشارات انوار، ۱۳۷۳.

 ۳) گزیده آمار آتش‌نشانی شهرهای كشور، دفتر برنامه‌ریزی و عمرانی وزارت كشور، تهران، ۱۳۸۰.

۴)محافظت ساختمان در برابر حریق، نشریه شماره ۱۱۱، معاونت فنی، دفتر تحقیقات و معیارهای فنی، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، تهران، ۱۳۷۳.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه