اصول ایمنی  حریق در ساختمان‌ها

حبیب توسلی

 

با توجه به نقش مهم منابع انرژی در زندگی بشر امروزی می‌توان گفت كه ساختمان یا مكانی وجود ندارد كه انسان در آن حاضر باشد، اما از منابع حرارتی اثری نباشد. تا زمانی كه آتش  در كنترل انسان باشد و از آن استفاده گردد خطری وجود نخواهد داشت، اما به محض اینكه از كنترل انسان خارج شود بسیار سركش شده و در اندك زمانی جان و مال افراد را به خطر می‌اندازد. یكی از اصول اساسی حفاظت از حریق این است كه ساختمان‌ها طوری طراحی شود تا متصرفین ساختمان‌ها بتوانند در زمان وقوع حریق بطور ایمن خارج شوند. بنابراین راه فرار نقش تعیین كننده‌ای در ساختمان دارد. بهنگام پیش‌بینی راه‌های فرار در ساختمان، مهمترین مساله تعیین زمان مشخص برای فرار ساكنین می‌باشد.در هنگام حریق، فرار افراد و تخلیه ساختمان حریق زده در مراحل اولیه شروع حریق و قبل از اینكه دود و گاز سمی و حرارت بتواند خطرساز گردد از اهمیت زیادی برخوردار است. لذا در طراحی ساختمان‌ها تمهیدات سازه‌ای جهت تخلیه بموقع محل بسیار با اهمیت بوده و در ارزیابی این تمهیدات چند سوال کلی  مطرح است اول اینكه آیا فرصتی برای فرار ساكنین در هنگام حریق وجود دارد؟ دوم اینكه آیا امكان ارتباط با مسوولین وجود دارد؟ سوم اینکه آیا راه‌های فرار كاملا مشخص و واضح هستند یا مسدود و نامشخص؟ چهارم اینکه آیا راه‌های فرار به تعدادكافی وجود دارند؟ خصوصا اینكه این راه‌ها در هنگام بروز حریق نباید بسته باشند، تا فرار و تخلیه ساختمان بسرعت صورت پذیرد. عواملی مانند اضطراب، دستپاچگی، غش و همچنین تصمیم برای پرتاب كردن خود به بیرون در هنگام بروز حریق به همراه هراس بی‌جهت و ناگهانی از مواردی هستند كه می‌توانند اثرات ناشی از حادثه را افزایش داده و باعث بروز فاجعه گردند.

بررسی آمار حریق شهر تهران در سال 1381 نشان می‌دهد كه از كل 6611 حریق رخ داده، بیشترین تعداد آتش‌سوزی به اماكن مسكونی با 1313 مورد اختصاص داشته كه نسبت به سال‌های قبل دارای افزایش بوده است. همچنین بیشترین حریق‌ها بین ساعات 11 الی 23 اتفاق افتاده كه در این ساعات ساكنین ساختمان‌ها هشیار بوده‌اند.

رشد حریق در یک  فضا اصولا شامل سه مرحله زیر است:

 

 مرحله اول: مرحله شروع حریق

 شامل شروع احتراق و افزایش دما همراه با تولید دود و بخارات می‌باشد. چنانچه مقدار كمی مواد سوختنی در این مرحله به مصرف برسد دود و حرارت تولیدشده صدمات زیادی به سطوح در معرض حریق می‌زند. در طول این مرحله تمامی افرادی که متاثر از این آتش‌سوزی می‌باشند باید قادر به فرار از محل باشند. نرخ رشد حریق و زمان آن تابع طبیعت، محتویات ساختمان و مواد بكاررفته در سطوح آن می‌باشد. طراحان ساختمان بر روی بسیاری از منابع آتش‌زا كنترل كمی دارند و یا احتمالا كنترل ندارند، اما مراكز با خطرات خاص كه بخارات قابل اشتعال و خطرات دیگری دارند  باید در مراحل اولیه طراحی مورد توجه قرار گیرند. زیرا شدت گسترش حریق متفاوت بوده و به تهویه، مقدار و توزیع محتویات قابل اشتعال و جنس نازك كاری‌های بكار رفته در ساختمان بستگی دارد. در صورت وجود تهویه كافی و تغذیه هوا، حریق توسعه پیدا كرده و دود و گازهای داغ بطرف زیر سقف محل حریق‌زده رانده می‌شوند. گازهای داغ سطوح مواد موجود را گرم نموده و اثرات انتقال حرارت بطریق تشعشع را شدت می‌بخشند. درجه حرارت در این مرحله به 500 درجه سانتی‌گراد و یا بیشتر خواهد رسید. طول زمان حریق نیز اهمیت زیادی دارد. دود و گازهای تولیدشده در این مرحله مانع فرار یا نجات خواهند بود و ساختمان باید به‌گونه‌ای طراحی شود كه دسترسی راه‌های فرار از هر نقطه ساختمان امكان‌پذیر باشد و این راه‌ها عاری از دود و گازهای داغ تولیدشده باشند.

 

مرحله دوم: گسترش كامل حریق

وقتی‌كه حریق كاملا توسعه پیدا می‌كند شعله زیادی پدیدار می‌شود و اكثر مواد قابل اشتعال طعمه حریق می‌شوند. این فاصله زمانی، برای سازه‌های ساختمانی بسیار خطرناك است و مقاومت حریق اعضای ساختمانی در محاصره حریق باید به اندازه كافی باشد تا حریق بدون آنكه به پشت این فضاها گسترش پیدا كند، خاموش شود.

در طول این مرحله، ساختمان دچار حریق یك خطر بزرگ برای ساختمان‌های مجاور خود محسوب می‌شود. حداكثر درجه حرارت تولیدشده در ساختمان بین 1200-900 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. كوتاه‌كردن مدت زمان حریق با محدودكردن مقدار هوای تغذیه كننده حریق و كل مواد قابل سوختن موجود میسر می‌شود كه این مورد به ساختار ساختمان و طراحی پنجره‌ها بستگی دارد؛ زیرا رفتار حریق در قسمت حریق‌زده با نسبت‌های مختلف سطح پنجره به مساحت كف تغییر می‌كند.

 

مرحله سوم: فروكش كردن حریق

این مرحله زمانی شروع می‌شود كه اكثر مواد قابل اشتعال موجود به مصرف سوخت رسیده باشند و زغال‌های باقیمانده آن در اثر  سوختن به خاكستر تبدیل شود. این مرحله معمولا حمله نیروی آتش‌نشانی را بدنبال دارد و از لحاظ ایمنی ساختمان اثر کمی را دارا می‌باشد.

 

راه‌های دستیابی به ایمنی از حریق در بناها و تاسیسات

یكی از اصول پیشگیری و حفاظت از حریق این است كه ساختمان به نحوی طراحی شود تا متصرفین بتوانند در زمان حریق درشرایط ایمن از محل خارج شوند. هنگام طراحی راه‌های فرار در یك ساختمان، در نظر داشتن زمان مورد نظر برای فرار از اهمیت بسزایی برخوردار است. بعلاوه خصوصیات راه فرار نیز تعیین كننده می‌باشد. ایمنی جان افراد هنگامی فراهم خواهد شد كه متصرفین ساختمان بتوانند در طول مرحله اول گسترش حریق و ترجیحا به محض كشف حریق و قبل از اینكه دود و گازهای سمی و حرارت به سطح خطرناك برسد یا تراكم آن كشنده شود، از ساختمان خارج شوند. اكثر افرادی كه در حریق كشته شده‌اند، نتوانسته‌اند درمیان انبوه دود، راه خروج را پیدا كنند و تحت تاثیر گاز سمی منواكسیدكربن قرار گرفته یا در اثر كمبود اكسیژن خفه شده‌اند. از آنجایی‌که اكثر محصولات حریق سمی می‌باشند (دی‌اكسیدكربن- منوكسیدكربن- گازهای سوزش‌آور- سیایند هیدروژن و هیدروژن سولفوره)  نیاز است كه دود و گازها كنترل شوند.

مهمترین عامل در نجات جان افراد در حریق ساختمان‌های بزرگ، فرار افراد و زمان دسترسی برای فرار می‌باشد. این مورد در بعضی ساختمان‌های پرجمعیت اهمیت ویژه‌ای دارد (مانند فروشگاه‌های بزرگ). در این ساختمان‌ها مسدودكردن مسیرهای خروجی در هنگام بروز حریق می‌تواند یك خطر بزرگ برای متصرفین آن باشد.

 

اصول طراحی در ساختمان 

در اكثر ساختمان‌ها به غیر از ساختمان‌های مسكونی یك و دوطبقه، پیش‌بینی راه فرار ضروریست. یك راه فرار معمولا از سه بخش زیر تشكیل می‌شود.

اول مسیر افقی كه ممكنست در طبقات بالا هم باشد و از هر نقطه ساختمان به كاج پلكان حفاظت شده منتهی می‌شود و یا به یك محیط باز منتهی می‌شود و دسترس خروج نامیده می‌شود.

دوم مسیر عمودی كه معمولا شامل كاج پلكان و یا احتمالا كاج آسانسور می‌باشد كه بخش میانی یا واسطه خروج می‌باشد. سوم مسیر افقی كه از راه پله فرار یا آسانسور به خروجی و فضای باز یا یك مكان امن كه تخلیه خروج نامیده می‌شود منتهی می‌گردد.

در حریق‌های وسیع در ساختمان‌ها مسافت پیمایش تا خروج از ساختمان اهمیت ویژه‌ای دارد كه با توجه به نوع تصرف و وجود یا عدم وجود سیستم آب‌پاش، میزان آن متفاوت است.

 

 جدول 1- حداكثر مسافت پیمایش

نوع ساختمان (نوع تصرف)

حداكثر مسافت پیمایش

بدون اسپرینکلر

با اسپرینکلر

اماكن تجمعی

45 متر

60 متر

مدارس

45

60

هتل‌ها و آپارتمان‌ها

30

45

فروشگاه‌ها و سوپر ماركت‌ها

30

45

اماكن صنعتی كم خطر

30

45

اماكن صنعتی پرخطر

23

23

دفاتر اداری

60

90

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نكته بسیار مهم این است كه مسیر پیمایش باید به خوبی علامت‌گذاری شده و هرگز مسدود نباشد. همچنین عرض خروجی‌های فرار باید محاسبه شود كه برای این منظور برآورد تخمینی تعداد  افراد متصرف مورد نیاز است. در اماكنی مانند سینما، تئاتر و بعضی اماكن آموزشی حداكثر تعداد را می‌توان برآورد نمود.

                                    

                                                     جدول 2- عامل بار متصرفین

نوع تصرف

سطح در نظر گرفته شده بر حسب متر مربع

اماكن تجمعی (فاقد صندلی‌های ثابت)

0/65 متر مربع

اماكن تجمعی (صندلی‌های ثابت)

0/28 متر مربع

دفاتر اداری

9/29 متر مربع

خوابگاه‌ها

11/15 متر مربع

فروشگاه‌ها (همكف و زیر زمینی)

2/79 متر مربع

فروشگاه‌ها (تمامی طبقات)

5/57 متر مربع

آشپزخانه

9/29 متر مربع

انبارها

28/87 متر مربع

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تعداد افرادی كه می‌توانند فرار كنند باید از عرض خروج به سلامت منتقل شوند. عرض خروج بر اساس كل ظرفیت متصرفین یك اتاق یا یك طبقه محاسبه می‌شود. این افراد باید قادر باشند در مدت زمان 2/5 دقیقه از میان خروجی‌ها تخلیه شوند؛ بطوری‌كه نرخ تخلیه 40 نفر در هر دقیقه از 530 میلیمتر عرض خروج باشد.

در آخر ذكر این نكته ضروریست كه در نظر گرفتن این موارد در  طراحی ساختمان‌ها توسط طراحان آن می‌تواند از بسیاری از فجایع بزرگ در هنگام حریق جلوگیری نماید.                                                            

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه