عوامل اقتصادي و اجتماعي آتش سوزي شهرها

 دكتر علي عسگري، مهدي جديدي (1382)

 

مقدمه

هر ساله در كشور تعداد زيادي آتش‌سوزي رخ مي‌دهد كه باعث كشته و زخمي شدن بسياري از مردم مي‌شود. درصد بالايي از كل مرگ و ميرهاي ناشي از آتش‌سوزي، در واحد‌هاي مسكوني رخ مي‌دهد. البته تحقيقات نشان مي‌دهد كه خطر آتش سوزي در واحدهاي مسكوني، براي كليه افراد يكسان نيست. آب و هوا، خصوصيات واحدهاي مسكوني و عوامل انساني، اقتصادي و اجتماعي به ميزان زيادي بر نرخ مرگ و ميرها، زخمي‌ها و خسارات وارده اثر مي‌گذارند. در اين ميان عوامل اقتصادي و اجتماعي به عنوان شناخته‌شده‌ترين پيش‌بيني‌كننده‌هاي نرخ آتش سوزي، در سطح شهرها و محلات شهري مطرح مي‌باشند. ساليان سال دليل اصلي اكثر آتش‌سوزي‌ها در واحدهاي مسكوني، پخت و پز، سيستم گرمايي، سيگار كشيدن و ساير عوامل مرتبط با فعاليت‌هاي انساني بوده است. در اين رابطه شايد شهرها كار چنداني در مورد خصوصيات آب و هوايي و اوضاع جمعيتي، اقتصادي و اجتماعي ساكنان خود نتوانند انجام دهند. همچنين سازمان‌هاي آتش‌نشاني و دستگاه‌هاي مربوطه، شايد تاثير چنداني در اين زمينه‌ها نداشته باشند؛ اما تحقيقات انجام شده نشان داده است كه اين ويژگي‌ها مي‌توانند در پيش‌بيني وسعت و ماهيت مسايل آتش‌سوزي در محلات شهري و شهرهاي مختلف، مفيد واقع شوند. نتايج مطالعات در اين زمينه، مي‌تواند به ميزان قابل توجهي به سازمان‌هاي آتش‌نشاني و ادارات مربوطه كه علاقمند به كاهش آتش‌سوزي هستند، كمك كند. اغلب مطالعات به‌عمل آمده در زمينه خصوصيات اقتصادي، اجتماعي و نرخ‌هاي آتش‌سوزي، در اواخر دهه70 انجام شده است. اين مطالعات نشان داده است كه سطح پايين درآمد، بطور مستقيم يا غيرمستقيم با افزايش خطر آتش‌سوزي ارتباط دارد.

 

كيفيت مسكن

به‌طور كلي رفاه ساكنان يك محله مسكوني شهري، تا حدود زيادي به كيفيت واحد‌هاي مسكوني آن گره خورده است. عدم انجام تعميرات به موقع، به سرعت كيفيت واحد‌هاي مسكوني را كاهش داده و زمينه‌هاي آتش‌سوزي ناشي از سيستم گرمايي و الكتريسيته را فراهم مي‌كند. درآمد، عامل اصلي تعيين كننده كيفيت مسكن براي اغلب خانواده‌ها است. در بسياري از نواحي شهري، خانواده‌هاي با درآمد پايين در قديمي‌ترين واحدهاي مسكوني فرسوده، زندگي مي‌كنند. زندگي در يك واحد مسكوني كهنه و قديمي و تعمير نشده، خطر آتش‌سوزي خانواده را به چند دليل بالا مي‌برد:

1- سيستم‌هاي قديمي گرمايي، لوله كشي، برق و عدم تعمير مطلوب آنها احتمال بروز خطر را افزايش مي‌دهد.

2- سيستم برق خانه‌هاي قديمي به گونه‌اي طراحي نشده كه توانايي تحمل الكتريسيته امروزي، توسط وسايل برقي مانند مايكروويو، جاروبرقي، ماشين لباسشويي و .. را داشته باشد. استفاده بيش از اندازه ممكن است منجر به آتش سوزي الكتريكي شود. ساكنان ممكن است براي جبران نارسايي برقي واحدهاي مسكوني اقدام به استفاده از كابل‌هاي اضافي كرده و بار زيادي بر پريز‌ها و مدارهاي الكتريكي وارد كنند و منجر به آتش‌سوزي شوند.

3- احتمال آتش‌سوزي براي خانواده‌هايي بيشتر است كه سعي مي‌كنند نارسايي سيستم گرمايي منزل را از طريق وسايل گرمازاي ديگر جبران كنند. ممكن است وسايل گرمازا قديمي بوده و خوب تعمير نشده باشند يا به‌طور نادرست مورد استفاده قرار گيرند. به‌علاوه نامناسب بودن سيستم تهويه، نزديكي اين‌گونه وسايل به اشياء قابل احتراق و برخورد بچه‌هاي كوچك با آنها نيز احتمال آتش‌سوزي را افزايش مي‌دهد.

4- كيفيت مسكن، لوازم منزل و تجهيزات به‌كار رفته در آن نيز بر خطر آتش‌سوزي تاثير مي‌گذارد. اگر چه طي سال‌هاي اخير بهبود چشمگيري در زمينه ايمني لوازم منزل صورت گرفته، ولي متاسفانه خانوارهاي كم درآمد، هنوز از وسايل و لوازم قديمي و با كيفيت پايين استفاده مي‌كنند. استفاده از آتش‌ياب‌ها در منازل، درصد مرگ و مير ناشي از آتش‌سوزي‌ها را كاهش مي‌دهد. استفاده از اين تجهيزات نياز به خدمات ايستگاه‌هاي آتش‌نشاني را كاهش داده و از اين جهت نيز داراي منافع بسيار است. بديهي است بين وضعيت اقتصادي خانواده و مجهز بودن واحد‌هاي مسكوني آنها به وسايل اطفاي حريق رابطه معني‌داري وجود دارد. خانواده‌هاي كم درآمد معمولا فاقد اينگونه تجهيزات و وسايل هستند بطوري كه در اغلب شهرها، محلات مسكوني با طبقات اجتماعي كم‌درآمد، بيشتر مواجه با آتش‌سوزي هستند.

 

توانايي تامين مسكن

در شهرهاي بزرگي مانند تهران، خانواده‌هاي اجاره‌نشين درصد بالايي از درآمد خود را صرف اجاره مسكن مي‌كنند. بنابراين درآمد كافي براي ساير مخارج زندگي ايشان باقي نمي‌ماند. اين وضعيت خطر آتش‌سوزي خانه‌ها را به ميزان قابل توجهي افزايش مي‌دهد. زيرا امكان سرمايه‌گذاري و خرج كردن براي آنها در مقابل آتش‌سوزي‌ها، غير ممكن است. همچنين اگر خانواده‌ها نتوانند هزينه‌هاي آب، برق و گاز و .. خود را تامين نمايند، بر افزايش احتمال آتش‌سوزي اثر مي‌گذارد. وقتي به عنوان مثال، گاز خانه قطع شود، خانوار وسايل گرمايي و پخت و پز ديگري را جايگزين مي‌كند و بدين ترتيب خطر آتش سوزي افزايش مي‌يابد.

 

ساختار خانوار

ويژگي‌هاي اجتماعي خانواده‌ها نيز مي‌تواند بر خطر آتش‌سوزي اثر بگذارد. ويژگي‌هاي خانوار مانند زن بعنوان سرپرست خانوار، تعداد بچه‌ها، وجود افراد سالمند در خانواده و تراكم افراد در واحد مسكوني، مي‌تواند بر سوانح آتش‌سوزي در واحد‌هاي مسكوني تاثير گذار باشد. خانوارهايي با اين ويژگي‌ها بيش از ساير خانواده‌ها در معرض خطر آتش‌سوزي قرار دارند. گاهي اوقات بچه‌ها در خانه تنها مي‌مانند و همين يكي از دلايل اصلي وقوع آتش‌سوزي است. بچه‌ها از طريق بازي كردن با وسايل آتش‌زا و پخت‌وپز، احتمال وقوع آتش‌سوزي را بالا مي‌برند. اين خطر در واحد‌هاي مسكوني كه مجهز به وسايل آتش‌ياب و اطفاء حريق نيستند به مراتب بيشتر است. مطالعات انجام شده در كشورهاي ديگر نشان‌ مي‌دهد كه مساله بازي بچه‌ها با وسايل آتش‌زا، مشكل بيشتر خانوارهاي كم‌درآمد و به لحاظ اجتماعي سطح پايين مي‌باشد. خانوارهاي كم‌درآمد توان گذاشتن بچه‌ها در مهد كودك را ندارند، از اين رو بچه‌ها وقت بيشتري را در منزل به تنهايي مي‌گذرانند و اين خود احتمال آتش‌سوزي را افزايش مي‌دهد. وجود افراد سالمند در خانه نيز مي‌تواند خطر آتش‌سوزي و آسيب پذيري در واحدهاي مسكوني را افزايش دهد. بخش قابل توجهي از مرگ و مير‌هاي ناشي از آتش‌سوزي متوجه سالمندان است. مشكل اصلي اينجاست كه اين افراد در صورت آسيب‌ديدگي در آتش‌سوزي توان جسمي كمتري دارند و احتمال مرگ و مير آنها بالاست.

بررسي‌هاي به‌عمل آمده در ديگر كشور‌ها نشان مي‌دهد كه هر چه تعداد افراد خانوار بيشتر باشد، فشار بيشتري به تاسيسات خانه وارد آمده و اين به نوبه خود خطر آتش‌سوزي و آسيب پذيري را افزايش مي‌دهد. تراكم زياد افراد در خانه، ارتباط نزديكي با وضعيت درآمد خانوار دارد. بعلاوه هر چه تعداد افراد خانوار بيشتر باشد، تعداد افرادي كه در معرض خطر قرار مي‌گيرند نيز افزايش مي‌يابد. در ضمن بيرون كردن آنها از صحنه آتش‌سوزي نيز مشكل‌تر مي‌شود. اين مساله اگر افراد خانوار، خردسال يا سالمند باشند، حادتر مي‌گردد.

 

عوامل اقتصادي و اجتماعي مربوط به افراد

سيگار كشيدن بدون دقت، مواد مخدر و اعتياد، سطح سواد و آموزش و مالكيت مسكن از ديگر عوامل موثر در احتمال بروز آتش‌سوزي‌ها مي‌باشند. افراد معتاد به هنگام سيگار كشيدن، ممكن است به خواب رفته و باعث آتش‌سوزي شوند. اينگونه افراد معمولا هنگامي متوجه وقوع آتش مي‌شوند كه دير شده است.

افراد داراي سطح پايين آموزش، به ندرت پيام‌هاي ايمني در مقابل آتش‌سوزي را دريافت كرده و به آن توجه مي‌كنند. افرادي كه مالك مسكن خود هستند تمايل بيشتري به نگهداري و تعمير و مراقبت از واحد مسكوني نسبت به افراد اجاره‌نشين از خود نشان مي‌دهند. مالكان واحد‌هاي مسكوني، همچنين تمايل بيشتري به خريد و نصب تجهيزات و ادوات مقابله با آتش‌سوزي در مقايسه با اجاره‌نشين‌ها دارند. ذكر اين نكته داراي اهميت است كه آسيب‌هاي اجتماعي و خطر آتش‌سوزي با هم در ارتباط مي‌باشند. براي مثال آتش‌سوزي‌هاي عمومي، ارتباط تنگاتنگي با فشار‌هاي اجتماعي زندگي در محلات فقير و روبه زوال شهر دارد. زندگي در اين محيط‌ها، مسايل اجتماعي زيادي با خود به همراه داردكه يكي از آثار آن آتش‌سوزي‌هاي عمدي است.

 

نتيجه‌گيري

نرخ آتش‌سوزي در شهر‌هاي مختلف مي‌تواند متفاوت باشد. برخي از شهر‌ها به دليل ويژگي‌هاي خاصي كه دارند، داراي نرخ آتش‌سوزي كمتر و برخي داراي نرخ آتش‌سوزي بيشتري هستند. بنابراين با توجه به شدت آتش‌سوزي در شهر‌ها، لازم است توجهات ايمني و برنامه‌ريزي پيشگيري و آموزش ايمني در برابر سوانح آتش‌سوزي نيز صورت پذيرد. اين به آن معناست كه كاربرد ضوابط و مقررات يكسان، ممكن است در مورد كليه شهر‌ها ضرورت نداشته باشد.

عوامل اقتصادي و اجتماعي از مهمترين پيش‌بيني‌كننده‌هاي نرخ آتش‌سوزي در سطح محلات شهري است. اگر داده‌هاي مورد نيازوجود داشته باشد، گمان مي‌رود كه اين رابطه در سطح خانوارها  قوي‌تر هم باشد. متاسفانه اطلاعات كاملي از خصوصيات خانوارهايي كه با آتش‌سوزي مواجه شده‌اند در دسترس نيست. در حالي كه ويژگي‌هاي فيزيكي ساختمان‌ها، بر نرخ آتش‌سوزي اثر مي‌گذارد، فعاليت‌هاي انساني كه در آن فضاها صورت مي‌گيرد و ارتباط آنها با خطر آتش‌سوزي، از اهميت بالاتري برخوردار است. مطالعات انجام شده نشان مي‌دهد كه عوامل اقتصادي و اجتماعي 70 الي 80 درصد از آتش‌سوزي‌ها را به خود اختصاص مي‌دهد. در اين رابطه آموزش عمومي مي‌تواند يكي از كاراترين و مهمترين روش‌هاي كاهش خطر آتش‌سوزي و عواقب ناشي از آن بشمار آيد.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه