بررسی شیوه های اطفای حریق در كتابخانه ها

نفیسه دهقانپور

 

كتابخانه ها و آرشیوها در طول تاریخ بشریت همواره مسوولیت مهمی در حفاظت و نگهداری آثار داشته و دارند. كتابخانه ها انواع مختلف منابع را در خود جای داده اند، از كتاب و مواد چندرسانه ای گرفته تا فایل های كامپیوتری كه با روش های مختلف ضبط مغناطیسی و نوری بر روی حافظه كامپیوترها و یا سی دی و دی وی دی و ... نگهداری می شوند. همه اینها نه تنها سرمایه های با ارزش یك سازمان یا دانشگاه هستند، بلكه میراث فرهنگی یك ملت محسوب می شوند. حال تصور كنید اگر در حفظ این میراث با ارزش قصوری پیش آید، چه مشكلاتی رخ خواهد داد. سوانح و بلایا هیچگاه از قبل خبر نمی كنند و بسیار ناگهانی رخ می دهند. آتش سوزی از جمله حوادثی است كه جان و مال و میراث فرهنگی یك ملت را در معرض نابودی قرار می دهد. در تاریخ كشور ما و نیز در سایر كشورهای جهان نمونه های بسیاری از این حادثه وجود دارد. تجربه نشان داده است كه اغلب این آتش سوزی ها بر اثر بی دقتی و سهل انگاری و گاه عمدی اتفاق افتاده و قابل پیشگیری است. ولی چون زمان و مكان وقوع حریق مشخص نیست، بنابراین تجهیز ساختمان كتابخانه به وسایل آتش نشانی مناسب و تهیه طرح مقابله با آتش، كمك شایانی به پیشگیری از وقوع این حادثه است. در این مقاله ابتدا انواع آتش سوزی و تجهیزات اطفای حریق در کتابخانه را بررسی کرده، آنگاه به مرور برخی مطالعات انجام شده در این باره می پردازیم.

 

مقدمه

تمهیدات امنیتی و ایمنی در طراحی و اجرای ساختمان كتابخانه جایگاه خاصی دارد. در بنای كتابخانه به‌عنوان مكانی عمومی باید استانداردهای ایمنی و بهداشت محیط در نهایت دقت رعایت شود. سلامت و رفاه خیل مراجعان و كاركنان در طی سالیان دراز امری است كه برآوردن آن مستلزم تامل و مطالعه بسیار است و نمی‌توان از آن به راحتی گذشت. جوانب ایمنی ساختمان كتابخانه به شرح زیر است:

 

1) مراقبت از ساختمان در برابر كسانی كه بدون رعایت مقررات و یا در اوقات ممنوع، قصد ورود به كتابخانه را دارند؛

 

2) حفظ و حراست از مجموعه كتابخانه در برابر دستبرد و دزدی؛

 

3) تامین ایمنی و امنیت محل‌های كار كاركنان و مراجعان كتابخانه‌ها؛

 

4) حفاظت از ساختمان كتابخانه و مجموعه آن در برابر آتش و عوامل مخرب طبیعی (از جمله حشرات و موریانه) و آلودگی‌های ناشی از آب و هوا، و رعایت رطوبت نسبی، به‌خصوص در مخزن‌های بسته (مرادی و صمیعی،1380-85).

 

این مقاله قصد دارد به بررسی ایمنی کتابخانه در برابر آتش سوزی بپردازد. کتابداران همیشه بایستی آمادگی مقابله با حوادث و بلایا را داشته باشند. اتفاق در هر لحظه ممکن است رخ دهد ولی شدت آن به پاسخ و میزان آمادگی ما بستگی دارد. پس برای مقابله با آن بایستی برنامه داشت. در برنامه ریزی برای مقابله با این بلایا زمان، نیروی انسانی و پول نقش مهمی دارند. برنامه ریزی باعث صرفه جویی در هزینه های آتی خواهد شد. در این برنامه بعد از تامین ایمنی کارکنان و مراجعین، حفاظت از مجموعه و امکانات کتابخانه در اولویت است. در بین مجموعه کتابخانه نیز نسخ خطی، کتب نادر و کمیاب و آثار با ارزش مهم ترند. برای این برنامه ریزی سه مرحله اصلی و مهم وجود دارد که عبارتند از:

 

  1. جمع آوری اطلاعات
  2. پیاده سازی و اجرای طرح
  3. آموزش کارکنان و حمایت از برنامه

 

تمامی سرمایه گذاری هایی که صرف ساختمان کتابخانه، مجموعه، تجهیزات و کامپیوترها و مهمتر از همه، نیروی انسانی شده، نیازمند حفاظت است (فلیچر و هپنر1، 2009).

طبق آمارهای NFPA2 در آمریکا هر ساله به طور میانگین 182 مورد آتش سوزی در کتابخانه ها اتفاق می افتد. خوشبختانه تعداد آتش سوزی های گزارش شده در دهه اخیر کمتر از دهه 1980 است. بر اساس گزارش NFPA گرچه تنها 30 درصد از این آتش سوزی ها عمدی است، ولی همین مقدار باعث 80 درصد خسارات مالی است. ساختمان های کتابخانه به دلیل نوع موادی که نگهداری می کنند، مستعد آتش سوزی هستند مثل کتب، مبلمان، تجهیزات الکترونیک، کامپیوترها و ... ضمن اینکه نوع چیدمان کتابخانه نیز خطری بالقوه است (مک گینتی3، 2008).

نیز بر اساس جدیدترین مطالعات انجام شده در مورد دلایل آتش سوزی در کتابخانه ها توسط NFPA مشخص شد که نزدیک به 40 درصد این آتش سوزی ها، عمدی و مشکوک است و مابقی به دلیل سیستم برق، تجهیزات گرمازا، شعله باز و سایر تجهیزات ایجاد شده است. سیگار، بازی کودکان و علت های طبیعی نیز بعد از عوامل مذکور قرار می گیرند (حَسَنین و آشوال، 2005).

در ایران نیز مطالعاتی درباره ایمنی کتابخانه ها در برابر آتش سوزی انجام گرفته است که به اختصار برخی از آنها را بررسی می کنیم.

شریف مقدم (1386) به بررسی وضعیت كنترل كننده های آتش در ساختمان كتابخانه های مركزی دانشگاه های ایران پرداخته است. خوشبختانه بر اساس آمارهای ارایه شده، كل كتابخانه­های بنیادی و 3/85% ازكتابخانه­های غیر بنیادی به انواع مختلفی از وسایل و تجهیزات كنترل كننده آتش مجهز شده اند. منظور از كتابخانه بنیادی،‌ ساختمانی است كه از ابتدا برای كتابخانه تهیه شده است. از میان انواع وسایل و تجهیزات كنترل كننده آتش، كپسول های قابل حمل گاز دی اكسیدكربن (CO2) در اكثر كتابخانه­‌های دانشگاهی ایران، در محل های مورد نیاز نصب شده است. براساس اطلاعات گزارش شده، همه كتابخانه‌های بنیادی و 85% از كتابخانه‌های غیربنیادی به كپسول قابل حمل گاز دی‌اكسیدكربن مجهز هستند. همچنین، یكی از كتابخانه‌های بنیادی و 2 كتابخانه غیربنیادی به سامانه‌های مركزی كنترل­كننده حریق مجهزند، با وجود اینكه استفاده از آب برای خاموش كردن آتش برای منابع كتابخانه­ای بسیار مضر است، 20% كتابخانه‌های بنیادی و 6% بقیه كتابخانه‌ها دارای شیلنگ های آب در بخش های مختلف كتابخانه است تا در صورت آتش‌سوزی، از آنها برای مهار آتش استفاده شود.

بنی اقبال (1381) فضا و شرایط ایمنی در کتابخانه های دانشگاه تهران را بررسی کرده است. وی 34 کتابخانه تحت پوشش دانشگاه تهران را در نظر گرفته است. نتایج مشخص کرد که در 22 کتابخانه امکانات مبارزه با آتش سوزی وجود دارد. در یک کتابخانه سیستم اعلام حریق وجود دارد و در 8 کتابخانه دیگر کپسول آتش نشانی، ابزار مبارزه با آتش است. در 11 کتابخانه هیچ گونه امکانی برای مبارزه با آتش سوزی وجود ندارد. در صورت نبود نیروی انسانی (مثلا درشب) و یا کمبود نیروی انسانی (در کتابخانه های یک نفره) وجود این کپسول ها همان اندک ایمنی را هم تضمین نمی کند.

نیكنام (1381) به بررسی وضعیت حفاظت و نگهداری مواد كتابخانه ای در كتابخانه های ایران پرداخته است. جامعه پژوهشی او شامل 130 كتابخانه دانشگاهی و تخصصی، 94 كتابخانه عمومی و 19 كتابخانه كودكان در سطح ملی است كه به صورت تصادفی از بین كتابخانه هایی با بیش از 5000 منبع انتخاب شده اند. یافته های این پژوهش نشان می دهد 85 كتابخانه یعنی 06/81% از كتابخانه های تكمیل كننده پرسشنامه فاقد هرگونه نظام اعلام خطر هستند. رایج ترین وسیله اطفای حریق در جامعه مورد بررسی، كپسول گاز كربنیك به میزان 59/85% است . ضمن آنكه نصب كپسول های آتش نشانی سلیقه ای بوده و تابع یك نظام علمی نیست. نیز 89/81% از كاركنان جامعه مورد بررسی فاقد توان لازم برای مقابله با آتش سوزی هستند. نویسنده پیشنهاد كرده است كه كتابخانه ها به طور منظم مورد بازدید كارشناسان آتش نشانی قرار گیرند،‌ كاركنان در مورد نظام های ایمنی و نحوه مقابله با آتش سوزی های احتمالی به طور مستمر آموزش ببینند، ساختمان كتابخانه و مخازن مجهز به دستگاه های نوین آتش یاب باشد و به صورت خودكار با افزایش دما و خروج گاز و دودهای ناشی از آتش فعال شود.

شعبانی و مرجانی (1386) در مقاله ای به بررسی 33 كتابخانه وابسته به سازمان آستان قدس رضوی از دیدگاه مسوولان پرداخته اند. نتایج پژوهش نشان داد كه ایمنی در برابر آتش سوزی یکی از  شاخص های تعیین شده امنیتی برای كتابخانه هاست. در این تحقیق مشخص شد كه همه كتابخانه های مزبور مجهز به كپسول آتش نشانی و 5 كتابخانه دارای شلنگ آتش نشانی هستند. تنها یك كتابخانه دارای سیستم آشكارگر4، یكی مجهز به سیستم اسپرینكلر5 (آب فشان) و یك كتابخانه نیز از سطل شن برای اطفای حریق استفاده می كند. نویسندگان توصیه می كنند كه كلیه كتابخانه های مزبور تحت پوشش بیمه حوادث قرار گیرند.

در ایران یکی از مراکزی که واحد اعلام و اطفای حریق مجزا دارد، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم است. این واحد برای بالا بردن ضریب ایمنی در كتابخانه تشكیل شده و وظیفه آن پیشگیری از بروز حوادث ناشی از عدم رعایت نكات ایمنی است. در صورت بروز هرگونه حادثه، از قبیل آتش‌سوزی، تخریب، سیل و زمین لرزه، این واحد وارد عمل می‌شود. اطفای حریق و برقراری امنیت در محل حادثه نیز از دیگر وظایف آن است. این واحد در راستای وظایف محوله، از وسایل گوناگونی، ‌از جمله سیستم خودكار اعلام و اطفای حریق پیشرفته و انواع كپسول های آب و پودر و گازهای مختلف، بهره می‌گیرد. همچنین برای حفاظت بیشتر، با سازمان آتش‌نشانی و سازمان آب و شركت گاز قم هماهنگی های لازم را انجام می‌دهد. گنجینه نسخه‌های خطی این کتابخانه از لحاظ ایمنی تجهیزات بسیار پیشرفته‌ای دارد. سیستم های اعلام و اطفای حریق، همچنین طراحی آن، به گونه‌ای است كه به هنگام بروز حوادث و بلایای طبیعی از قبیل سیل، زمین لرزه، انفجار، بمباران، موریانه و كرم های كتابخوار- هیچ صدمه‌ای به آنها نخواهد رسید.

 

آتش و انواع آتش سوزی

برای اتفاق افتادن حریق وجود سه چیز ضروری است: سوخت، حرارت و اکسیژن. این سه عامل به مثلث حریق معروف است. اگر یکی از این عوامل برداشته شود، حریق خود به خود از بین می رود.

مقاری (1378) آتش سوزی ها را با توجه به نوع ماده سوختنی به 6 طبقه تقسیم می کند:

 

1- آتش سوزی گروه جامدات یا مواد خشك (طبقه A)

به آتش سوزی موادی گفته می شود كه بعد از سوختن از خود خاكستر باقی می گذارند و با آب واكنش شیمیایی خطرناكی ندارند. مانند چوب، ‌كاغذ، ‌لاستیك، حبوبات، غلات و... بهترین روش برای اطفای حریق این طبقه از آتش سوزی ها روش خنك كردن می باشد. برای این كار از آب كه قدرت خنك كنندگی خوبی دارد، ‌استفاده می شود. البته حجم آبی كه به منظور اطفا استفاده می شود، باید متناسب با وسعت حریق باشد.

 

2- آتش سوزی مایعات قابل اشتعال (طبقه B)

مایعات قابل اشتعال به علت تبخیر سریع از نظر سهولت و ادامه اشتعال، خطرناك تر از جامدات بوده و به علت اینكه دارای شكل ثابتی نیست، ‌احتمال جاری و پخش شدن آنها در محیط وجود دارد و همین عمل باعث ازدیاد سطح تماس مایع با هوا شده و شعله را زیاد می كند. پودر شیمیایی و كف، ‌خاموش كننده مناسب این نوع آتش سوزی هاست. همچنین لازم است مایعات قابل اشتعال در داخل مخازن فلزی دربدار و دور از منابع حرارتی و عوامل حرارت زا نگهداری شوند.

 

3- گازهای قابل اشتعال:

در این مورد نباید شعله را اطفا كرد بلكه باید به هر طریق ممكن كه ایمن هم باشد از خروج گاز جلوگیری كرد و در صورتی كه گاز از سیلندر خارج شده و شعله ور است، باید بدنه سیلندر را خنك نمود. اگر بنا به شرایطی لازم باشد كه شعله اطفا شود،‌ خاموش كننده پودر خشك شیمیایی بهترین اثر را در این مورد دارد. ضمن آنكه در صورت پراكندگی گاز در محیط و عدم وجود شعله،‌ وضعیت بسیار خطرناك است و بایستی نکات ایمنی مربوط به این شرایط خاص، رعایت شود.

 

4- آتش سوزی برق (طبقهC)

در آتش سوزی لوازم و تاسیسات برقی، ‌اولین اقدام قطع جریان برق و سپس استفاده از خاموش كننده مناسب با توجه نوع ماده سوختنی است. اگر قطع برق ممكن نباشد، ‌بهترین اطفاء كننده، خاموش كننده دی اكسیدكربن‌ و یا پودر خشك شیمیایی است. قبل از قطع جریان برق استفاده از آب یا كف جهت اطفای حریق باعث برق گرفتگی می شود و بعد از قطع جریان برق هم استفاده از آب یا كف باعث آسیب دیدن دستگاه خواهد شد. خاموش کننده دی اكسیدكربن اغلب برای اطفای حریق در اتاق های کامپیوتر، آشپزخانه ها، بایگانی ها و مراکز اسناد به کار می رود. پس از استفاده اثری از خود باقی نمی گذارد، سمی نیست و معمولا به وسایل الکتریکی آسیبی نمی رساند.

 

5- آتش سوزی فلزات قابل اشتعال (طبقهD)

این گونه فلزات چون از نظر شدت و سرعت سوختن و روش های اطفاء با دیگر موارد فرق می كنند، ‌لذا روش های اطفای آنها هم متفاوت است. این فلزات عبارتند از: سدیم، ‌پتاسیم، ‌منیزیم، ‌آلومینیوم، ‌باریم و ... برای اطفای حریق فلزات قابل اشتعال نباید از آب یا كف استفاده نمود. زیرا به علت واكنش این فلزات با آب،‌ گاز هیدروژن تولید شده كه به شدت قابل اشتعال است و باعث تشدید حریق می شود. بهترین خاموش كننده برای این فلزات استفاده از پودر خشك یا ماسه صد در صد خشك است.

 

6- آتش سوزی مواد منفجره

مواد منفجره اغلب در صنایع نظامی مصرف دارند و عبارتند از تی ان تی، ‌كلرات ها، نیترات ها،‌ دینامیت، ‌نیتروگلیسیرین، ‌پیكرات ها و ... در صورت آتش سوزی این مواد بایستی محل را سریع ترك كرد و با استفاده از سرلوله های آب نصب شده بر روی سه پایه یا خودروهای مانیتور دار، اقدام به خنك كردن آنها از فاصله مناسب نمود. انبار نگهداری این مواد باید مجهز به سیستم ها آب افشان اتوماتیك (اسپرینكلر) باشد تا به هنگام بالا رفتن درجه حرارت یا ایجاد حریق، بلافاصله شروع به اطفاء یا خنك كردن مواد كند. این تقسیم بندی در متون به شکل دیگری هم آمده است: آتش سوزی جامداتA، مایعات B، گازها C، فلزاتD

 

 

سمبل

نوع آتش

توصیف

خاموش كننده

A

مواد سوختنی معمولی

موادی مانند چوب،‌ كاغذ،‌ پارچه، ‌فیبر، ‌لاستیك و بسیاری از پلاستیك ها (قابل خاموش شدن با آب)

آب،‌ كف،‌ سود، ‌اسید

B

مایعات قابل اشتعال

مانند رنگ، ‌روغن، تینر، بنزین، ‌نفت، ‌قیر، ‌حلال ها و ... گازهای قابل اشتعال، ‌گریس و مواد مشابه ( با خفه كردن خاموش می شوند)

پودر شیمیایی خشك، ‌كف، دی اكسیدكربن

C

وسایل الكتریكی

وسایل الكتریكی متصل به برق مانند فیوزها، ‌سیم های برق (استفاده از اطفا كننده های غیر هادی)

پودر شیمیایی خشك،‌

دی اكسیدكربن

D

فلزهای قابل اشتعال

فلزاتی مانند منیزیم،‌ تیتانیم، ‌زیركونیم،‌ آلیاژهای سدیم،‌ پتاسیم و ... (باید خفه شوند)

پودرهای خشك با مبنای سدیم كلراید با مبنای گرافیتی

 

جدول 1. طبقه بندی انواع آتش (سلطاندوست، 1387)

 

سیستم های اعلام حریق

زمانی آتش و دود وسیله اعلام خبر بود و اکنون خود تبدیل به موضوع و متن پیام شده است. در روزگاران دور آتش و دود به پا می کردند تا پیامی را برسانند و امروزه تجهیزات پیشرفته به خدمت گرفته شده تا برپاشدن آتش و دود اعلام شود. به طور کلی طراحی، اجرا و بهره برداری از سیستم اعلام حریق به دو منظور حفاظت از جان افراد6 و اموال7 صورت می گیرد. مساحت، کاربری و تعداد طبقات ساختمان از یک سو و رعایت مقررات و استانداردهای معتبر از سوی دیگر و همچنین توجه به نیازهای پروژه و در نظر داشتن صرفه اقتصادی و سهولت در امر بهره برداری و نگهداری، عوامل مهمی در طراحی و انتخاب سیستم اعلام حریق و در پی آن کمیت و کیفیت تجهیزات است. بنابراین سیستم منتخب بر اساس شرایط طرح می تواند بسیار ساده یا پیچیده باشد. انواع سیستم های اعلام حریق عبارتند از:

 

سیستم های متعارف8، آدرس پذیر9 و هوشمند10 سه گونه اصلی هستند:

 

- سیستم های متعارف قدیمی ترین انواع سیستم های اعلام حریق هستند که همچنان مورد استفاده اند. در این سیستم چندین آشکارساز و شستی که یک منطقه از ساختمان را پوشش می دهند در قالب یک مدار به هم پیوسته و به تابلوی کنترل مرکزی متصل می شوند.

 

- سیستم آدرس پذیر در اصول کشف و تشخیص حریق، مشابه سیستم های متعارف است؛ با این تفاوت که هر یک از آشکارسازهای اتوماتیک یا شستی ها آدرسی منحصر به فرد دارند که از طریق آن تابلوی کنترل مرکزی قادر به شناسایی و کنترل هر یک از آن هاست.

 

- سیستم هوشمند اساس عملکردش بر پایه استفاده از ریزپردازنده در آشکارسازها و تابلوی کنترل مرکزی و راهبری نرم افزاری پی ریزی شده است (سلطاندوست، 1387).

 

سه جزء اصلی سیستم های اعلام حریق عبارتند از تابلوهای کنترل مرکزی، آشکارسازها و هشدار دهنده ها. تابلوی کنترل مرکزی در واقع مغز سیستم اعلام حریق است.

 

تشخیص حریق و اعلام خطر به موقع برای جلوگیری از خسارات جانی ضروری است. سیگنال اعلام خطر باید از سر و صدای معمول محیط بسیار بزرگتر باشد. وسایل اعلام خطر شنیداری (زنگ، بوق، ناقوس) باید در فاصله 3 متری حداقل صدایی برابر با 85 دسی بل داشته باشند. آشکارسازهای حریق ویژگی هایی دارند که آنها را برای یک میزان خطر آتش مورد انتظار، متناسب می کند. مثلا آشکارسازهای فتوالکتریک برای آتش های کند، آشکارسازهای یونشی برای آتش های شعله ور و آشکارسازهای مادون قرمز برای آتش های درخشنده مناسب هستند. آشکارساز حرارتی به حرارت تابشی آتش حساس است و آشکار ساز دودی به دود آشکار و پنهان ناشی از یک شی در حال سوختن، حساس است. آشکارسازها باید تحت مراقبت و نگهداری باشند و در محل های مناسبی از ساختمان نصب شوند که آتش و دود در آنجا گرد می آیند (اگان ام، 1387).

 

آشکارسازها انواع مختلفی دارند که حس های بویایی، بینایی و لامسه ما را تحت تاثیر قرار می دهند:

- آشکار ساز دودی11 (در انواع یونی، نوری، لیزری، مکشی)، آشکارساز حرارتی12، آشکارساز شعله13، آشکارساز مادون قرمز14، آشکارساز ماوراء بنفش15، آشکارساز مرکب مادون قرمز- ماوراء بنفش16. طریقه نصب آشکارسازها، فاصله بین آنها و ... همه مطابق با استانداردهای موجود است. تجهیزات هشدار دهنده آژیرها و زنگ ها هستند که باید دارای سطح و شدت صوتی مناسبی باشد تا ضمن مطلع کردن کلیه ساکنین از بروز حریق، چندان گوش خراش و هراس انگیز نباشند.

 

 

نوع حسگر و آشكار ساز

حریق كلاس A

حریق كلاس B

حریق كلاس C

حرارتی دمای ثابت

كم

زیاد

كم

حرارتی نرخ افزایشی

متوسط

زیاد

كم

دودی (برای تشخیص ذرات)

زیاد

زیاد

متوسط

دودی (برای تشخیص دود مرئی)

زیاد

كم

متوسط

ماورای بنفش

كم

زیاد

زیاد

مادون قرمز

كم

زیاد

كم

 

جدول2- مقایسه حساسیت آشكارسازها (سلطاندوست، 1387)

 

سیستم های اطفای حریق

عناصر ایمنی از آتش عبارتند از: پیشگیری، تشخیص و اطفاء

پیشگیری با حذف مواد احتراق پذیر امکان پذیر است. می توان در ساختمان کتابخانه موادی خاص برای دیوارها، سقف و کف به کار برد که ایمن تر باشد. تزئینات پرده، انباشت بیش از حد مبلمان و دیوارآویزها، همچنین وسایلی مانند چای ساز، قهوه ساز و مایکروفر به دلیل اضافه باری که بر سیستم الکتریکی کتابخانه وارد می کنند، خطر بالقوه ای هستند.

 

سیستم های تشخیص اتوماتیک، بهترین وسیله تشخیص سریع آتش هستند. آژیر آتش17 و سیستم های آشکارساز دودی18 در 30 سال اخیر بسیار فراگیر بوده اند. آشکارسازهای حرارتی و دودی کمک می کنند قبل از به کار افتادن سیستم های آب پاش19، آتش تشخیص داده شود. راه دیگری که هزینه بیشتری دارد، سیستم تشخیص با نمونه گیری از هوا20 است که حساسیت بیشتری نسبت به آشکارسازهای دودی دارد. همراه شدن این سیستم های تشخیص با یک سیستم اطفای حریق، در کاهش خسارات کمک زیادی می کند. آب و گاز دو عامل مهم در اطفای حریق هستند. گرچه برای کتابخانه استفاده از گاز ترجیح داده می شود ولی چون گران تر است، مهار کردنش مشکل است، کمتر قابل اطمینان است و ممکن است به ساکنان ساختمان نیز صدمه بزند و آنها را در معرض خطر قرار دهد، هنوز موثرترین سیستم اطفای حریق برای کتابخانه ها، سیستم آب پاش خودکار است. بیمه کنندگان و آتش نشانان نیز سیستم های آب پاش را توصیه می کنند زیرا:

 

  به صورت خودکار کار می کند.

 

-   نیازی به دخالت انسان برای کشف یا شروع عمل ندارند.

 

-   زمان پاسخ به آتش را کوتاه می کند.

 

-   خسارات ناشی از آتش سوزی را کاهش می دهد.

 

-   آب کمتری مصرف می شود (در مقایسه با زمانی که آتش نشانان با شلنگ، آب را مستقیم روی آتش می ریزند).

 

در 25 سال اخیر آب پاش ها پیشرفت های چشمگیری در عملکرد و طراحی داشته اند. با اینکه کتابداران از آسیب دیدن مجموعه خود با آب هراس دارند ولی مسلما کتاب های خیس بهتر از کتاب های سوخته است. در نهایت هزینه نصب این نوع سیستم در مقایسه با خسارات جانی و مالی آتش سوزی، توجیه پذیر است. آمار NFPA نشان می دهد که سیستم های آب پاش خودکار بیش از 96% موارد در اطفاء و محدود کردن آتش موفق بوده اند. علت اصلی عدم توفیق در سایر موارد،‌ بسته بودن شیرهای كنترل آب قبل از بروز آتش سوزی یا قبل از اطفای كامل آتش بوده است. پاشیده شدن آب، مواد سوختنی را سرد می كند،‌ حرارت محل را پایین می آورد،‌ مواد آتش نگرفته را خیس می كند و با تشكیل بخار،‌ اكسیژن را به جای دیگری می راند (مک گینتی، 2008).

 

سیستم های آب پاش انواع مختلفی دارد. معمولترین و موثرترین آنها، سیستم لوله تر21 است که به طور دایمی آب در آن هست و بلافاصله پس از تشخیص آتش، آماده استفاده است. با وقوع آتش سوزی، هوای داغ ایجاد شده توسط آتش بالا رفته و به سری های نصب شده روی سقف ساختمان می رسد. این سری حاوی یک المنت لحیم شده است که در درجه حرارت خاصی ذوب می شود، دریچه باز شده و آب جاری می شود. اگر آتش کوچک باشد تنها دو یا سه آب پاش فعال می شود ولی در صورت بروز آتش سوزی های بزرگ تر، آب پاش های بیشتری فعال می شود. منبع آب قابل اطمینانی هم لازم است، مثل لوله های آب شهری،‌ تانك های مرتفع، تانك های فشاری،‌ منابع طبیعی آب و در برخی اوقات استخر.

 

 لوله های عمودی خشك22 لوله هایی هستند كه آتش نشان ها به كمك آنها آب را از بیرون ساختمان به درون آنها پمپاژ می كنند. این لوله ها برای سرعت دادن به كار آتش نشانی است. علت نامگذاری این نوع لوله ها این است كه در مواقع عادی در این لوله آبی جریان ندارد (اگان ام، 1381). گاهی از تركیب لوله های عمودی  تر و خشك نیز استفاده می شود.

 

یكی از جدیدترین روش های اطفای حریق، سیستم  مه پاش23 است. توجه به این سیستم به مطالعاتی بر می گردد كه در سال 1955 انجام شد. با شروع استفاده از هالون در سال 1960، تمایل به ادامه تحقیق در مورد سیستم های مه پاش كاهش پیدا كرد تا اینكه بر اساس قرارداد مونترال استفاده از هالون در سال 1987 به دلیل داشتن اثرات مخرب بر لایه ازن ممنوع اعلام شد و توجه محققان دوباره به سیستم های مه پاش معطوف شد. این سیستم با حذف اكسیژن، پایین آوردن درجه حرارت سوخت و شعله، بلوكه كردن و جذب گرما، آتش را متوقف می كند و در سه نوع كم فشار، پرفشار و با فشار متوسط وجود دارد. مه پاش ها 90 درصد كمتر از سیستم های آب پاش، آب مصرف می كنند و احتمال آسیب رساندن به مجموعه را كاهش می دهند. علیرغم تمامی مزایایی كه این سیستم دارد،‌ خالی از اشكال هم نیست.

 

جزء كلیدی كارایی این سیستم ها، محل قرارگیری و نصب آنهاست. گرچه این سیستم تنها یكی از چندین گزینه ای است كه كتابداران و آرشیوداران حرفه ای می توانند انتخاب کنند. ولی در عین حال می تواند گران و پیچیده باشد. فاكتورهایی مانند اموال سوخت [موجودی سوخت در محل]،‌ محل قرارگیری سیستم، تهویه اتاق و اندازه آتش سوزی همگی در كارایی این سیستم تاثیر دارند (مایری24، 2008).

 

نتیجه گیری

مرور تحقیقات انجام شده نشان می دهد که رعایت برخی نکات می تواند کتابخانه را از خطرات آتش سوزی در امان نگهدارد:

 

1- بهترین و مطمئن ترین روش حفاظت ساختمان كتابخانه از آتش سوزی، انتخاب ساختمان مناسب و سازماندهی و تجهیزات برنامه ریزی شده به نحوی است كه بتوان حوادث ناگهانی یا آتش سوزی را به سادگی مهار كرد و به سرعت از گسترش آن جلوگیری كرد.

 

2- کتابخانه ها بایستی طوری طراحی شوند که ساکنان بتوانند به راحتی با به صدا درآمدن زنگ خطر از ساختمان خارج شوند. عرض راهروها، چیدمان میز و صندلی ها، مشخص بودن خروجی های اضطراری و ... از موارد مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

 

3- چک کردن مرتب سیستم های اعلام و اطفای حریق برای اطمینان از کارکرد درست آنها لازم است.

 

4- در هنگام انتخاب یک سیستم اطفای حریق بایستی شهرت و تجربه فروشندگان و مشورت با مهندسان آتش نشانی را در نظر داشت.

 

5- مهمترین نکته در بالا بردن سطح امنیت یک کتابخانه، مدیریت نیروی انسانی است به این معنا که کارکنان باید تحت آموزش کامل قرار بگیرند و سیاست گزاری های امنیتی کتابخانه برای آنها تشریح شود.

 

6- از آنجا که تامین امنیت هزینه دارد، سطح امنیت هر ساختمان بسته به بودجه در دسترس است. قطعاً هزینه کردن برای برقراری امنیت در کتابخانه امری توجیه پذیر است.

 

هدف از بهترین حفاظت پیشگیرانه در برابر حریق این نیست که همه روش های پیشگیری در مورد هر ساختمانی اجرا شود و ساختمان به یک پناهگاه تبدیل شود، بلکه هدف آن است که مجموعه ای از تدابیر سازگار با هم برای حفاظت در مقابل حریق به کار گرفته شود.

 

منابع:

1- مقاری، محمود. مبانی آتش نشانی، انتشارات سازمان شهرداری های کشور، 1378.

 

2- شعبانی، احمد؛ مرجانی، سید عباس، بررسی ایمنی کتابخانه های وابسته به سازمان آستان قدس رضوی از دیدگاه مسؤولان، مدیریت اطلاعات سلامت، پائیز و زمستان 1386.

 

3- نیکنام، مهرداد، بررسی وضعیت حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه ای در کتابخانه های ایران، فصلنامه کتاب، 1381.

 

4- بنی اقبال، ناهید، فضا و شرایط ایمنی در کتابخانه های دانشگاه تهران، نامه فرهنگ، 1381.

 

5- شیمی، علی اصغر، تکنولوژی حریق، دانشگاه ملی ایران، 1354.

 

6- سلطاندوست، محمد رضا، سیستم های اعلام حریق، یزدا، 1387.

 

7- شریف مقدم، هادی، بررسی شرایط فیزیکی در ساختمان کتابخانه های دانشگاهی ایران، فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 1386.

 

8- اگان ام، دیوید، ایمن سازی ساختمان در برابر حریق، ترجمه محمود دیانی، آموزه، 1381.

 

9- دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1380-1385.

 

10- کلینگ زور، کورت؛ مسرر، یوزف. اقدامات پیشگیرانه در برابر آتش سوزی ساختمان ها، ترجمه حسین بیرانوند، طراح، 1386.

 

13- Myree, Simone.Fire Suppression and Water Mist Systems . Library & Archival Security. 21(2), 2008, 169 - 176.

 

14- Fleischer, S.Victor; Heppner, Mark J.Disaster Planning for Libraries and Archives: What You Need to Know and How to Do It. Library & Archival Security, 22(2), 2009, 125 - 140.

 

15- McGinty,John.Enhancing Building Security: Design Considerations . Library & Archival Security, 21(4), 2008, 115 - 127.

 

16- http://portal.nlai.ir/daka/default.aspx

 

17- Hassanain, M.A.;Al Ashwal, Nagib. “An approach to assess fire safety, requirements in library facilities.Facilities.23(5-6),2005: 239-252.

 

 ***

 

1- Fleischer &  Heppner

2- National Fire Protection Association (www.nfpa.org)

3- McGinty

4- Detector

5- Sprinkler

6- L system= Life Protection

7- P system= Property Protection

8- Conventional system

9- Addressable system

10- Intelligent system

11- Smoke Detector

12- Heat Detector

13- Flame Detector

14- IR Flame Detector

15- UV Flame Detector

16- IR/UV Flame Detector

17- Fire-alarm

18- Smoke-detection systems

19- Sprinkler system

20- Air sampling detection system

21- wet-pipe system

22- dry standpipes

23- Water mist system

24- Myree

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه