خطرات گاز هیدروژن سولفوره در صنایع نفت وگاز

حسن شریفی

 

هیدروژن سولفوره (H2S) گازی است كه از تجزیه مواد آلی گوگرد دار آزاد می‌شود. تماس‌های كشنده با این گاز در صنایع متعددی نظیر استخراج گاز طبیعی، نفت، معادن زیرزمینی زغال‌سنگ، فاضلاب‌ها، صنایع لاستیك سازی و دباغی ممكن است روی دهد.

 

مشخصات اصلی H2S

گازی بیرنگ با بوی تخم مرغ گندیده، بی‌نهایت سمی، قابل اشتعال و سنگین‌تر از هواست (با دانسیته 1/189)كه در سطوح تحتانی و چاله‌ها تجمع می‌یابد. با شعله آبی می‌سوزد و تولید دی‌اكسیدگوگرد (SO2) می‌كند. قابل حل در آب و هیدروكربنهای مایعات است. اثر خوردگی تدریجی بر روی فلزاتی نظیر فولاد دارد. در جداره مخازن تولید سولفید آهن  (FeS)  می‌كند كه فوق العاده آتشگیر است و در هنگام تعمیرات (Overhaul) پالایشگاه می‌بایست مطابق با دستورالعمل‌های ایمنی در رابطه با آن عمل نمود. به‌ علت میزان قابل توجه گاز هیدروژن‌سولفوره در میادین گاز پارس جنوبی ((بیش از 5/0درصد(5000 ppm)) به گاز ترش (Sour Gas) موسوم است. بنابراین دستوالعمل ایمنی مربوط به حفاری، خدمات بهره‌برداری فراساحلی و انتقال گاز به پالایشگاه ساحلی كاملا لازم‌الاجرا است.

 

اثرات و علایم هشدار دهنده

ردیف

غلظت

محدوده

1

غلظت كمتر از ppm 1

حد آستانه بویایی(Odor Threshold)

2

ppm10

حد آستانه مجاز 8 ساعت كار TLV-TWA1

3

ppm 15

حد تماس كوتاه مدت 15 دقیقه مجاز STEL2

4

ppm 20

حد آستانه سقفی TLVc3

5

ppm 100

خطر آنی برای سلامتی و حیات  IDLH4

6

ppm 150-100

از دست رفتن حس بویایی

7

ppm 250-200

تحریكات شدید و علایمی نظیر سردرد، تهوع، استفراغ و سرگیجه، كه تماس طولانی مدت ممكن است باعث صدمات ریوی شود.

8

ppm 500

قوه تشخیص و تعادل از بین می‌رود. 20 تا 15 دقیقه اختلالات تنفسی رخ می‌دهد.

9

ppm 700

عدم هوشیاری، توقف تنفسی و مرگ طی 15 دقیقه اتفاق می‌افتد.

10

ppm100(٪1/0)یا بیشتر

عدم هوشیاری و قطع تنفس به طوری كه اگر عملیات احیای تنفسی انجام نشود، فرد می‌میرد.

 

فیزیوپاتولوژی

گاز H2S از جمله گازهای خفقان آور شیمیایی است. در سالهای اخیر موارد متعددی از مسمومیت‌های كشنده در كارگران فاضلاب‌ها و پالایشگاه های نفت در نتیجه مواجهه با این گاز گزارش شده است. در افرادی كه از مسمومیت‌های شدید و خفیف زنده مانده‌اند، نقایص كوتاه مدت (روزها تا هفته‌ها) و همچنین اثرات حاد و مزمن عصبی و روانی  دیده شده است.

H2S همانند سیانید به آنزیم سیتوكرم اكسید از5 موجود در میتوكندری سلول وصل و مانع فعالیت آن می‌شود و بدین طریق از متابولیسم سلولی اكسیژن جلوگیری میكند.

تحریك مجاری تنفسی و غشا‌های مخاطی، از علایم و نشانه‌های مسمومیت با H2S است. زیرا سایر موارد خفقان آور سمی، محرك نیستند.

افرادی كه مبتلا به آسم برونشیولی، آنژین صدری، آمفیزم، صرع، آنمی و فشار خون بالا هستند و همچنین افراد الكلی نسبت به افراد عادی، حساسیت بیشتری دارند.

 

پیشگیری

بوی هشدار دهنده H2S به‌عنوان یك عامل حفاظتی قابل اعتماد نیست. این گاز عاری از خاصیت انباشته شدن در بدن است. مقدار گاز موجود در محیط‌های كار را می‌توان به وسیله كاغذ استات سرب اندازه گرفت. در غلظت‌های بیشتر از ppm 34 این كاغذ به سرعت تیره می‌شود. به علت اثر كشندگی تقریبا فوری H2S آموزش مداوم و آگاهی پرسنل در مرحله راه‌اندازی پالایشگاه و ورود گاز ترش به سیستم الزامیست. در این راستا كارت آموزشی برای كلیه افراد آموزش دیده صادر می‌گردد و چندین سطح آموزشی وجود دارد. بطور كلی در آموزش باید نكات ذیل تدریس شود.

- بیان مختصری ا زخطرات H2S

- تشخیص آژیرها و اقداماتی كه باید انجام داد.

- تخلیه محیط خطر و رفتن به محل تجمع ایمن6

- نحوه استفاده از ماسك‌های فرار 7 و وسایل تامین‌كننده هوا با فشار مثبت 8

- عملیات نجات و كمك‌های اولیه جهت مصدوم شامل تكنیك‌های احیا

- برقراری سیستم‌های ارتباطی برای گوشزد نمودن نكات ایمنی به یكدیگر

نیاز است كه هر چند وقت یكبار مانور شرایط بحرانی9 تمرین شود تا پرسنل در مواقع اضطراری و هنگام نشتی گاز آمادگی  مقابله با شرایط را داشته باشند.

علاوه بر سیستم‌های هشدار دهنده ثابت گاز10  (مانیتورهای ثابت ) در مناطق خطرناك، لازم است مانیتورهای فردی تهیه شود كه در دو سطح ppm 10 و  ppm 15 تنظیم شده و آلارم نوری و صوتی و لرزش ایجاد می‌كنند برای پرسنل تهیه شود تا به محض نشتی گاز افراد بتوانند ماسك فرار را استفاده كنند و به محل تجمع بروند.

البته ماسك فرار صرفا جهت فرار است و نمی‌توان جهت نجات مصدوم از آن استفاده كرد. ماسك‌های فرار در غلظت‌های حد آستانه مجاز (11REL, 12PEL ,TLV) و غلظت‌های بیش از IDLH  گاز توصیه نمی‌شود. بعبارت دیگر بهتر است در غلظت كمتر از  ppm 100 از آنها استفاده نمود.

به هنگام نشت گاز رعایت 7 نكته الزامیست:

1- تخلیه(Evacuate):  فورا به محل  تجمع ایمن بروید. نكته مهم در نظر گرفتن جهت وزش باد است كه از روی باد نما قابل تشخیص است. بهتر است در جهت عمود وزش باد حركت نمایید یا در بالادست منبع انتشار آلاینده قرار بگیرید.

2- اطلاع دادن (Alarm): جستجوی فرد مصدوم را از طریق رادیو ( بی سیم )، تلفن (Hotline) به اورژانس و آتش‌نشانی اطلاع دهید.

3- ارزیابی خطرات دیگر ( Assess ): از خطرات جانبی غفلت نكنید.

4- حفاظت فردی ( Protect ): قبل از نجات مصدوم حتما ا زوسایل حفاظت تنفسی (SCBA) كه در مناطق خطر نصب شده، استفاده نمایید.

5- نجات مصدوم ( Rescue ):انتقال مصدوم به محل امن وقتی امكان پذیر است كه از  SCBA  استفاده نمایید.

6- احیای تنفسی ( Revive ): اگر ضروری است به مصدوم تنفس دهان به دهان بدهید.

7- كمك‌های پزشكی ( Medical Aid ): انتقال به موقع مصدوم و استنشاق اكسیژن خالص نقش بسزایی در زنده ماندن وی دارد.

درمان:اساس درمان مسمومیت باH2S دوری از مواجهه و انجام اقدامات حمایتی است. علاوه بر اقدامات حمایتی اورژانس برای فردی كه دچار اختلالات قلبی، عروقی، عصبی و تنفسی است، دو درمان اختصاصی دیگر وجود دارد.

 اولین اقدام تجویز اكسیژن ٪100 است كه احتمالا برای ورم ریوی مفید است ولی به‌دلیل وجود H2S در سلول‌های متابولیسم كننده در مهار سیتوكرم اكسیداز موثر نخواهد بود.

دومین اقدام، استفاده از آنتی دوت سیانید (نیتریت سدیم) است.

 

خطرات حریق

دمای احتراق خود به خودی این گاز 260 درجه سانتیگراد است كه دمای بسیار پایینی است. حدود انفجار این گاز بین ٪4 تا ٪46 است. گاز H2S ممكن است تا فاصله قابل توجهی حركت كند و اگر این گاز به منبع احتراق برسد شعله برگشتی سریعی دارد.

براساس كد 704 استاندارد  انجمن اطفا حریق آمریكا (13NFPA  ) و سیستم اطلاعاتی مواد خطرناك محیط كار  (WHMIS14)   درجه‌بندی خطرات به‌صورت زیر است:

 

 

 

مراجع :

1- ماشا الله عقیل نژاد و دكتر محمود مصطفایی ؛ انتشارات ارجمند، 1379.

2- دكتر صادقی حسن آبادی ؛بهداشت شغلی و طب كار ؛ انتشارات مفید، 1370.

3 . June 2002 ; Total South Pars HSE Manual

4 . www.southernsafety .ab.ca/info        


1. Threshold limit value – Time Weight Average

2. Short Term Exposure limit

3. TLV-ceiling

4. Immediately Danger For Life & Health

5. Cytochrome Oxidase

6. Muster Point

7. Escape mask

8. SCBA

9. Emergency drill

10. Toxic Gas Detector

11. Recommended Exposure limit

12. permissible Exposure limit

13. National Fire Protection association

14. Workplace Hazardous Material Information System

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه