برنامه ملی اطلاع‌رسانی مخاطرات مواد شیمیایی

دكتر عطاءاله نایب‌زاده

 

1- مقدمه

تولید و استفاده از مواد شیمیایی بخشی ضروری و غیرقابل اجتناب برای توسعه اقتصادی هر كشور می‌باشد. كشور ما نیز به عنوان یك كشور در حال توسعه و با توجه به نیاز روز افزون آن به مواد شیمیایی برای رشد و توسعه در تمام زمینه‌های اقتصادی نیازمند به سرمایه‌گذاری در زمینه تولید مواد شیمیایی است. این امر با سرمایه‌گذاری كلان دهه گذشته در بخش پتروشیمی كشور بیشتر مشاهده می‌گردد. مواد شیمیایی به طور مستقیم و غیرمستقیم زندگی بشر را تحت تاثیر قرار می‌دهند. این مواد برای تامین غذای بشر (كودهای مصنوعی، افزودنی‌های غذایی، آفت‌كش‌ها)، تامین سلامت انسان (مواد دارویی، ضدعفونی كننده) و نیز زندگی روزمره (سوخت) ضروری هستند. قدم اول برای استفاده ایمن از این مواد در اختیار داشتن اطلاعات اولیه لازم در مورد مخاطرات آنها برای سلامتی انسان و محیط و روشهای كنترل این مخاطرات است. این اطلاعات باید با هزینه و صرف وقت و انرژی منطقی و قابل قبول در دسترس همگان باشد. به علاوه اطلاعات پیچیده مربوط به هزاران ماده شیمیایی باید به نحوی منظم و مدون شود كه حتی یك استفاده كننده معمولی بتواند از این اطلاعات استفاده نموده و نسبت به حفاظت خود، خانواده، اطرافیان و محیط زیست پیرامونش در مواجهه با مواد شیمیایی اقدام نماید. تقسیم‌بندی خطرات1 و مراحل برچسب گذاری2 و همچنین آموزش‌های عمومی و اختصاصی، اجزای اصلی یك برنامه اطلاع‌رسانی مخاطرات مواد شیمیایی به شمار می‌روند. با توجه به این موارد شاغلین، کاربران و عموم مردم می‌توانند خود را در مواجهه با مواد شیمیایی حفاظت كرده و ضایعات احتمالی آن را به حداقل كاهش دهند.

 

انتقال اطلاعات از طرق مختلفی قابل انجام است. اطلاعاتی كه توسط یك ظرف حاوی مواد شیمیایی خطرناك به صورت یك نوشته برچسب یا پلاكارد ارایه می‌گردد شاید متداول‌ترین نوع و ساده‌ترین روش اطلاع‌رسانی مربوط به مخاطرات مواد شیمیایی باشد. اگرچه برای مصرف كنندگان محصولات شیمیایی خانگی تنها راه ارایه اطلاعات، برچسب ظرف حاوی مواد شیمیایی است، ولی برای كسانی كه نقش اساسی در تولید، حمل و نقل، انبار و یا استفاده روزانه از مواد شیمیایی را دارند، راه‌های مختلف و موثر دیگری برای ارایه اطلاعات در نظر گرفته می‌شود.

 

2- فواید بكارگیری برنامه اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی

بكارگیری  روش های طبقه‌بندی مخاطرات شیمیایی و استفاده از برچسب‌ها و پلاكاردها می‌تواند در بخش‌های مختلف اقتصادی از جمله واردات و صادرات، تولید، انبار، حمل و نقل، استفاده‌های صنعتی و یا كاربردهای خانگی فواید زیادی را به همراه داشته باشد. این سیستم‌های ایمنی برای پیشگیری از حوادث و مواجهه‌های ناخواسته با مواد شیمیایی و همچنین حفاظت از جان افراد و سلامت محیط زیست به كار می‌روند. بر اساس تعریف UNITAR3 هدف اصلی یك برنامه ملی اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی عبارت است از «حصول اطمینان از انتقال اطلاعات جامع، كامل، قابل اعتماد و كاربردی به كارفرمایان، كارگران و عموم مردم در رابطه با مخاطرات شیمیایی و همچنین ارایه آموزش‌های لازم به این عده به طوری كه تمام این افراد بتوانند از راهكارهای موثر حفاظتی و پیشگیرانه برای حفظ سلامت و ایمنی خود بهره گیرند». استفاده از این سیستم‌های اطلاع‌رسانی به صورت مدرن از دهه 1970 در كشورهای آمریكا و كانادا آغاز شد. در دهه 1980 قوانین مربوط به تدوین و لزوم به كارگیری و استفاده از این سیستم‌های اطلاع‌رسانی به تصویب رسید. برنامه اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی بر اساس اصل «حق دانستن» یا Right-to-Know و با پافشاری اتحادیه‌های كارگری و NGOهای مختلف در این كشورها تدوین و عملی گردید. مبنای فكری به كارگیری این گونه برنامه‌ها آن است كه هر كارفرما، كارگر، پرستار، مهندس، راننده و یا هر فردی در هر مقام و موقعیت دارای این حق مشروع و طبیعی است كه از مخاطرات بالقوه مواد شیمیایی كه در معرض آن قرار می‌گیرد اطلاع داشته و روش های حفاظت و پیشگیری در مقابل خطرات آن را بداند. بنابراین به كارگیری سیستم اطلاع‌رسانی ملی نه تنها فوایدی را برای دولت‌ها بلكه برای صنایع، كارگران، كارفرمایان، بخش حمل و نقل و عموم مردم در پی خواهد داشت. البته این به شرطی است كه برنامه ملی اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی دارای پشتوانه قانونی و اهرم‌های نظارتی بوده و به عنوان یك برنامه درازمدت و جاری در كشور، در همه ابعاد اجرا گردد.

به كارگیری یك سیستم اطلاع‌رسانی ملی فواید قابل توجهی برای دولت‌ها در پی خواهد داشت كه در این میان می‌توان به مواردی نظیر كاهش حوادث مرتبط با مواد شیمیایی، كاهش هزینه‌های درمانی، كاهش ضایعات انسانی و حفاظت از بخش آسیب‌پذیر جامعه، كاهش بیماری‌های مرتبط با مواجهه با مواد شیمیایی، ارتقاء سطح اعتماد عمومی به صنعت و دولت و ارتقاء سطح اعتماد بین‌المللی و شركای خارجی اقتصادی با افزایش بهره‌وری و قدرت رقابت اقتصادی و همچنین كاهش خسارت‌های اقتصادی اشاره نمود. شاغلین و عموم مردم نیز می‌توانند از این سیستم اطلاع‌رسانی ملی به طور موثر بهره ببرند. به كمك اطلاعات ارایه شده توسط یك سیستم جامع ملی همراه با آموزش‌های عمومی لازم، ریسك ابتلا به بیماری‌های شغلی از جمله ضایعات پوستی و تنفسی ناشی از مواجهه تنفسی با این مواد كاهش می‌یابد. به علاوه با افزایش آگاهی از مخاطرات مواد شیمیایی این افراد قادر خواهند بود روش‌های ایمن را برای استفاده از مواد شیمیایی به كار گرفته و با دفع صحیح ضایعات شیمیایی، از آلودگی‌های زیست محیطی پیشگیری كنند. وجود یك سیستم اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی میزان بروز مسمومیت‌های شغلی و خانگی بخصوص مسمومیت‌های كودكان را كاهش می‌دهد.

 

برنامه اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی بر اساس اصل «حق دانستن» یا Right-to-Know استوار است. مبنای فكری به كارگیری این گونه برنامه‌ها آن است كه هر كارفرما، كارگر، پرستار، مهندس، راننده و یا هر فردی در هر مقام و موقعیت دارای این حق  مشروع و طبیعی است كه از مخاطرات بالقوه مواد شیمیایی كه در معرض آن قرار می‌گیرد اطلاع داشته و روش‌های حفاظت و پیشگیری در مقابل خطرات آن را بداند.

 

این سیستم به نیروهای امداد و نجات، پلیس و كادر فوریت‌های پزشكی این امكان را خواهد داد كه با كسب سریع اطلاعات در مورد ماده شیمیایی مورد نظر ضمن حفاظت از جان خود نسبت به امر امداد و نجات و كنترل محل حادثه و ارایه خدمات پزشكی موثر اقدام كنند. استقرار یك نظام اطلاع‌رسانی برای مخاطرات شیمیایی می‌تواند فوایدی فراتر از آنچه ذكر شد در بر داشته باشد. برای مثال توسعه پایدار در گرو كاهش خسارات و پیشگیری از ضایعات اقتصادی هر كشوری است. به طوری كه سازمان ملل متحد نیز جهت تامین توسعه پایدار به كاهش احتمال مواجهه با مواد شیمیایی سمی بخصوص در میان اقشار آسیب‌پذیر تاكید كرده است. همچنین این سازمان بر مدیریت صحیح و كارآمد مواد شیمیایی برای نیل به توسعه پایدار تاكید نموده و اعلام می‌كند كه عدم توجه به این مساله باعث بروز ضایعات انسانی بخصوص در میان زنان، كودكان و محرومین جوامع می‌گردد. بنابراین استقرار سیستم‌های اطلاع‌رسانی برای هر كشور می‌تواند چهارچوب علمی و عملی را برای مدیریت ریسك مواد شیمیایی ایجاد نموده و در نهایت به حفظ جان و سلامت اقشار آسیب‌پذیر، توسعه عدالت اجتماعی و بالاخره نیل به توسعه پایدار بیانجامد.

 

3- طبقه‌بندی مواد شیمیایی

طبقه‌بندی مواد شیمیایی با توجه به مخاطرات آنها قدم اول برای ایجاد یك سیستم اطلاع‌رسانی ملی یا جهانی محسوب می‌گردد. این طبقه‌بندی شامل سه مرحله زیر است:

  • شناسایی و گردآوری اطلاعات علمی در مورد مخاطرات مربوط به یك ماده یا تركیب شیمیایی (برای مثال مطالعات سم شناسی)
  • بررسی اطلاعات گردآوری شده برای حصول اطمینان از ارتباط این مخاطرات با ماده یا تركیب شیمیایی
  • تصمیم‌گیری نهایی در مورد طبقه یا گروه مخاطره مربوط به ماده یا تركیب شیمیایی

برای انجام این طبقه‌بندی، مقادیر قابل توجهی از اطلاعات در رابطه با مطالعات زیست محیطی، سم‌شناسی و اپیدمیولوژیك در جمعیت‌های انسانی توسط یك تیم كارشناسی جمع‌آوری می‌گردد و تصمیم لازم در مورد طبقه‌بندی مواد شیمیایی توسط این گروه اتخاذ می‌شود.

خوشبختانه مخاطرات فیزیكی، بهداشتی و زیست‌محیطی تعداد قابل توجهی از مواد شیمیایی تاكنون مورد بررسی قرار گرفته و این مواد در گروه‌های خاص مخاطره طبقه‌بندی شده‌اند. این اطلاعات می‌توانند برای تشكیل یك سیستم اطلاع‌رسانی در كشور ما نیز مورد استفاده قرار گیرند. مشكل قابل پیش‌بینی هنگامی بروز می‌كند كه طبقه‌بندی مواد بر اساس مخاطره آنها در كشورهای مختلف با استفاده از شاخص‌های متفاوتی انجام شده باشد. به همین علت امروزه سیستم هماهنگ جهانی برای طبقه‌بندی این مواد مورد استفاده قرار گرفته است.

 

4- سیستم اطلاع‌رسانی

بعد از تعیین مخاطرات بهداشتی، فیزیكی یا زیست محیطی یك ماده شیمیایی و طبقه‌بندی آن در یك گروه مخاطره، لازم است كه این اطلاعات در اختیار دیگران از جمله كارگران ، شاغلین بخش حمل و نقل و عموم مردم قرار گیرد. برای این منظور از دو ابزار اصلی زیر استفاده می‌گردد:

  • برچسب‌های4 ایمنی
  • برگه‌های اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی5 (MSDS)

برچسب‌ها معمولا حاوی یك پیكتوگرام ساده و یا یك كلمه مختصر برای انتقال اطلاعات می‌باشند. این در حالی است كه برگه‌های اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی حاوی چندین قسمت برای ارایه اطلاعات جزیی‌تر در مورد مخاطرات فیزیكی (برای مثال قدرت احتراق)، آثار بهداشتی، اثرات زیست محیطی و همچنین موارد احتیاطی لازم برای به حداقل رساندن مخاطرات مربوطه می‌باشند.

وجود یک برچسب که پیکتوگرام خاصی را نشان می‌دهد، می‌تواند توجه یک کاربر را به مخاطرات بالقوه محتویات ظرف جلب کند. بنابر این برچسب‌ها علیرغم سادگی، ابزار اولیه برای انتقال اطلاعات در مورد مخاطرات مواد خطرناک هستند. کشورهای پیشرفته که دارای سابقه طولانی‌تر در امر استقرار و استفاده از سیستم‌های اطلاع رسانی در این زمینه هستند از پیکتوگرام های خاص استفاده می‌کنند که هر كدام پیام خاصی را به کاربر منتقل می‌کنند. انتقال پیام ایمنی از طریق این پیکتوگرام ها فقط زمانی ممکن است که توجه کاربر با هر درجه از تحصیلات به برچسب ایمنی جلب گردد. بنابر استفاده از رنگ و شکل مناسب و پرهیز از عبارات پیچیده فنی در طراحی این پیکتوگرام ها ضروری است.  کشور ما نیز به یک سیستم استاندارد اجباری برای این پیکتوگرام‌ها احتیاج دارد. در حال حاضر مقادیر زیادی از مواد شیمیایی در کشور تولید و توزیع می‌گردد، در حالی که ظروف نگهداری و حمل آنها فاقد هر گونه بر چسب ایمنی است. همچنین سالانه مقادیر بسیاری مواد شیمیایی وارد کشور می شوند که برچشب‌های ظروف آنها برای کاربران ایرانی ناآشنا و نامفهومند. هر کشوری نیاز به این ابزار اولیه و اهرم های قانونی مربوط به آن دارد و در صورت فقدان آن، بروز حوادث مرتبط با مواد شیمیایی از جمله حریق، انفجار و مسمومیت غیر قابل اجتناب خواهد بود. در این راه بهترین گزینه استفاده از توصیه‌های بین المللی و سیستم هماهنگ جهانی برای طبقه بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی است که توسط سازمانی وابسته به سازمان ملل تهیه شده و برای استفاده و اقتباس به كلیه کشورهای دنیا ارایه گردیده است.

بحث فوق را می‌توان در مورد چگونگی تهیه و تدوین برگه‌های اطلاعاتی ایمنی مواد شیمیایی نیز تعمیم داد. در حال حاضر منبع اصلی تامین MSDS ها در کشور ما تامین کنندگان خارجی مواد شیمیایی و یا نمایندگان خارجی آنها می‌باشند. هیچگونه استاندارد اجباری برای تهیه و تدوین MSDS به زبان فارسی و برای کاربران داخلی وجود ندارد. کشور فاقد قوانین لازم الاجرا است که با استفاده از آنها بتوان واردکنندگان و یا تولید کنندگان مواد شیمیایی و نمایندگان آنها را ملزم به ارایه اطلاعات ایمنی و بهداشتی در مورد کالاهایشان نمود. برگه های اطلاعاتی ایمنی ابزار دوم بعد از برچسب‌ها برای انتقال اطلاعات ایمنی محسوب شده و یکی از منابع اصلی اطلاعات جزئی در رابطه با آثار ایمنی، بهداشتی و زیست محیطی مواد شیمیایی هستند. کاربران این برگه های اطلاعاتی اکثرا افراد متخصص و پرسنل امداد و نجات می‌باشند.

 

5- آموزش

گام بعدی برای ایجاد یك سیستم اطلاع‌رسانی ملی، ارایه آموزش‌های لازم می‌باشد كه باید به صورت فراگیر در كشور عملی گردد. كلیه كسانی كه به نحوی دارای مواجهه شغلی و یا حتی غیر شغلی با مواد شیمیایی هستند باید قابلیت استفاده از ابزارهای اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی را داشته باشند. به عبارتی هر كارگر یا هر مامور نیروی انتظامی و یا حتی بانوان خانه‌دار و شاغلین بخش‌های خدماتی باید قادر باشند كه پس از دیدن برچسب ایمنی مربوط به یك ماده شیمیایی نوع مخاطره مربوط به آن ماده شیمیایی را شناسایی كنند. این امر فقط با یك برنامه آموزش ملی امكان‌پذیر است. علاوه بر این استفاده از محتویات یك MSDS نیز نیاز به آموزش‌های لازم و كافی دارد. در غیر اینصورت كاربران امكان درك و تفسیر صحیح از محتویات MSDS را نخواهند داشت.

در یك برنامه ملی اطلاع‌رسانی باید كاربران به گروه‌های هدف مختلفی تقسیم‌بندی شده و با توجه به نوع مواجهه و نیاز آنها دوره آموزشی خاصی در نظر گرفته شود. برای مثال برای دانش‌آموزان، یادگیری پیكتوگرام‌های برچسب‌های ایمنی برای تشخیص یك ماده قابل اشتعال از یك ماده خورنده كافی است؛ ولی تكنسین‌ها و مهندسین بخش صنعت كشور باید آموزش جامع و كامل‌تری دریافت كنند تا بتوانند جزئیات مربوط به سم‌شناسی یا حدود مجاز و یا روش‌های اطفای حریق كه در MSDS گنجانده شده استفاده كرده و از آن بهره گیرند. البته كارشناسان، دانشجویان و دست‌اندركاران ایمنی و بهداشت كار و محیط باید دوره‌های آموزشی جامع‌تری را بگذرانند تا توان تصمیم‌گیری در مواقع بروز خطر، ارائه اطلاعات به پرسنل امداد و نجات و پزشكی در صورت مسمومیت را داشته باشند.

 

6- حوزه‌های مرتبط با برنامه ملی اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی

برای برنامه‌ریزی و اجرای موفق یك نظام اطلاع‌رسانی باید تمام حوزه‌های اقتصادی كشور و مراجع تصمیم‌گیری مرتبط با این امر به دقت مورد شناسایی قرار گیرند. در هر یك از این حوزه‌ها عوامل تاثیرگذار مهمی وجود دارند كه باید در تدوین یك برنامه ملی در نظر گرفته شوند.

 

  • صنعت و کشاورزی

از جمله مهمترین بخش‌های اقتصادی مرتبط می‌توان از بخش تولید صنعتی نام برد. این بخش تعداد كثیری از شاغلین را در استخدام خود دارد كه امكان مواجهه روزانه آنها با مواد شیمیایی وجود دارد. به واسطه انبار یا استفاده از مواد شیمیایی خطرناك، این بخش اقتصادی می‌تواند در اثر حوادث صنعتی متحمل خسارات سنگینی گردد. علاوه بر آن دفع غیرصحیح ضایعات می‌تواند مخاطرات زیست‌محیطی دراز مدت را به همراه داشته باشد. مسئولیت این بخش در زمینه تدوین و اجرای برنامه ملی اطلاع‌رسانی ملی نسبت به سایربخش‌های اقتصادی كشور برجسته‌تر می‌باشد.

از طرف دیگر به واسطه اشتغال تعداد كثیری از مردم كشور در بخش كشاورزی و احتمال مواجهه مزمن یا حاد این افراد به مواد شیمیایی مورد استفاده در كشاورزی و دامداری، دخالت و مسوولیت این بخش در تدوین و اجرای برنامه ملی اطلاع‌رسانی ملی قابل توجه می‌باشد. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی سالانه بین 2 تا 4 میلیون مورد مسمومیت ناشی از آفت‌كش‌ها در دنیا رخ می‌دهد كه 40000 مورد آن به مرگ می‌انجامد. با توجه به كم‌سواد بودن شاغلین این بخش برای اجرای برنامه اطلاع‌رسانی مخاطرات شیمیایی لازم است سرمایه‌گذاری قابل توجهی در زمینه آموزش آنها صورت گیرد.

مصرف كنندگان مواد شیمیایی اعم از شاغلین در بخش خصوصی، افراد خویش‌فرما و سایر آحاد مردم كه به نحوی از مواد شیمیایی استفاده می‌كنند در معرض مخاطرات فیزیكی و بهداشتی این مواد هستند؛ لذا در تدوین برنامه‌های اطلاع‌رسانی باید اطلاعات جامع و دقیقی از این بخش كسب شده و با توجه به این اطلاعات، اولویت‌ها و نیازها مشخص ‌گردد.

 

  • حمل‌ و نقل

رساندن كالاهای شیمیایی از مبدا تولید به محل توزیع و مصرف و یا مبادی صادراتی كشور و یا حمل این كالاها از مبادی وارداتی كشور به انبارها و محل‌های توزیع و نقطه مصرف به عهده بخش حمل و نقل كشور می‌باشد. به همین علت برنامه ملی اطلاع‌رسانی باید به نحوی تنظیم گردد كه محتویات آن مخاطرات مربوط به حمل و نقل را در بر گرفته و پرسنل شاغل در این بخش را نیز مورد پوشش قرار دهد. لازم به ذكر است كه بخش حمل و نقل جاده‌ای، دریایی، هوایی و ریلی باید در تدوین و اجرای یك برنامه ملی دخالت داشته باشند. در حال حاضر قوانین بین‌المللی در زمینه حمل و نقل دریایی و هوایی وجود دارند و نظارت گسترده‌ای بر چگونگی امر اطلاع‌رسانی در مورد حمل كالاهای خطرناك در سطح بین‌المللی از طرف سازمان‌های بین‌المللی اعمال می‌گردد. در بخش حمل و نقل جاده‌ای و ریلی با توجه به اشتغال كثیری از مردم كشور در این بخش و حمل این كالاها از گذرگاه‌ها و جاده‌ها و معابر عمومی و مجاورت منابع طبیعی، نیاز به یك سیستم مدیریت اطلاع‌رسانی می‌باشد. در حال حاضر كمیته خاصی تحت نظارت سازمان ملل كار طبقه‌بندی، استانداردسازی، برچسب‌ها و پلاکاردهای ایمنی و امر اطلاع‌رسانی را در حوزه حمل و نقل به عهده دارد.

 

  • خدمات

بخش‌های خدماتی كشور نیز باید در مراحل تهیه و تدوین برنامه ملی ارتباط رسانی دخیل باشند. از جمله مهم‌ترین این بخش‌ها آن دسته از سازمان‌ها و مراكزی هستند كه به نحوی مستقیم یا غیرمستقیم در امر فوریت‌های پزشکی، نجات، امداد، مدیریت بحران دخیل هستند. برای مثال می‌توان كمیته ملی بحران، سازمان آتش‌نشانی، سازمان اورژانس پزشكی و صلیب سرخ (در كشور ما هلال احمر) را نام برد. همچنین كلیه مراجعی كه به نحوی با وقایعی مانند انفجار، نشت گاز سمی بروز حوادث غیر مترقبه طبیعی و غیره مرتبط هستند باید نقشی فعال در این زمینه ایفا نمایند.

 

7- متولی

تهیه و تنظیم استاندارد ملی اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی و همچنین تهیه قوانین و مقررات نظارت بر اجرای این استاندارد  نیازمند یك متولی است. در كشورهای مختلف با توجه به نظام سیاسی و تقسیم‌بندی وظایف، این مسوولیت به یك وزارتخانه و یا مجموعه‌ای از وزارتخانه‌های دولتی داده می‌شود. بدون شك دستگاه‌های متولی بهداشت و درمان، امور كار و تامین اجتماعی و محیط زیست باید نقش محوری را در تهیه و تنظیم یك برنامه ملی و یا تهیه لوایح قانونی و استانداردسازی به عهده داشته باشد. به نظر می‌رسد عملی‌ترین راه در كشور ما تشكیل یك كمیته ملی متشكل از نمایندگانی از تمام وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های مرتبط بعلاوه بخش مصرف كننده، انجمن‌های كارگری و NGO ها باشد.

 

8- فعالیت‌های بین‌المللی

فعالیت‌های بین‌المللی برای استانداردسازی و هماهنگ‌سازی طبقه‌بندی مواد شیمیایی و تهیه برچسب‌های ایمنی از سال 1950 آغاز گردیده است. اگرچه فعالیت‌های اولیه مختص به حمل ایمن این كالاها بود؛ ولی بعدها سیستم های بین‌المللی و منطقه‌ای متنوعی برای امر اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی در محل كار نیز بوجود آمد. یكی از اقدامات مهم در كنفرانس بین‌المللی زمین در سال 1992 رخ داد كه طی آن نیاز به ایجاد یك برنامه اطلاع‌رسانی هماهنگ بین‌المللی مطرح گردید. در بیانیه این كنفرانس به تشكیل یك سامانه جامع برای حمل و نقل و استفاده ایمن از مواد شیمیایی و لزوم بكارگیری روش‌ها و ابزارهای اطلاع‌رسانی، مورد تاكید قرار گرفت. علاوه بر این در طی كنوانسیون 177 سازمان بین‌المللی كار در سال 1990 بر لزوم حفاظت از جان و سلامت كارگران در مقابل مخاطرات شیمیایی تاكید شد. این كنوانسیون از سال 1993 به مرحله اجرا گذاشته شده است و تا به حال چندین كشور به طور رسمی به آن پیوسته‌اند. سازمان بین‌المللی غذا (FAO) نیز پیشنهاداتی را به كشورهای در حال توسعه برای استفاده از روش‌های اطلاع‌رسانی و آموزشی برای استفاده صحیح و ایمن از آفت‌كش‌ها ارایه نموده است. از سایر اقدامات بین‌المللی نیز می‌توان از كنوانسیون روتردام كه مربوط اطلاع‌رسانی در امر صادرات و واردات كالاهای خطرناك می‌باشند نام برد. علاوه بر این در سازمان ملل نیز كمیته‌ای از متخصصان از سال‌ها پیش نسبت به ارایه پیشنهادات برای حمل و نقل كالاهای خطرناك اقدام نموده‌اند. همچنین سازمان ISO نیز با ارایه استانداردی نحوه تهیه و فرمت برگه‌های اطلاع‌رسانی ایمنی مواد شیمیایی را ارایه نموده است. به علاوه سازمان جهانی بهداشت با ارایه روشی برای طبقه‌بندی آفت‌كش‌ها در سال 1975 قدم قابل توجهی در این زمینه برداشته است. این روش طبقه‌بندی امروزه در بسیاری از كشورهای دنیا استفاده می‌گردد. این طبقه‌بندی بر اساس نوع مخاطره، نوع مواجهه فرد و همچنین نوع آفت‌كش از لحاظ فرمولاسیون، غلظت و بالاخره حالت (جامد یا مایع) می‌باشد.

از برنامه‌های ملی موفق كه در كشور‌های پیشرفته مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌توان سامانه اطلاع‌رسانی شیمیایی آمریكا یا HCS6 و مشابه آن در كانادا تحت عنوان WHMIS7 نام برد كه از سال‌ها قبل در این كشورها اجرا می‌شود. برای نظارت بر انجام این برنامه‌های اطلاع‌رسانی، قوانین خاصی در این كشورها تدوین و تصویب گردیده است. مسوولیت اجرای این قوانین در آمریكا به عهده OSHA و در كانادا به عهده ادارات كار استان‌ها می‌باشد.

 

9- سیستم هماهنگ جهانی برای طبقه‌بندی و علامت‌گذاری مواد شیمیای8 (GHS)

در سال 1989 سازمان بین‌المللی كار (ILO) طی قطعنامه‌ای نیاز به یك سیستم هماهنگ جهانی برای طبقه‌بندی و علامت‌گذاری مواد شیمیایی در محل كار را مورد توجه قرار داد. سپس كمیته ویژه‌ای در این سازمان ضمن بررسی همه جوانب در رابطه با چگونگی سیستم ارتباط‌رسانی هماهنگ جهانی گزارشی را تهیه و ارایه نمود.

در طی كنفرانس ریو در سال 1992 سازمان ملل نیز نیاز به تهیه یك سیستم جامع بین‌المللی برای طبقه‌بندی و علامت‌گذاری مواد شیمیایی را مورد تاكید قرار داد. وظیفه تهیه این سیستم اطلاع‌رسانی هماهنگ سپس به یك كمیته بین‌المللی از نمایندگان سازمان‌های مختلف بین المللی و مشاورانی از كشورهای مختلف واگذار شد (IOMC)9. این كمیته نیز با تشكیل زیر كمیته‌های ویژه، كار تهیه و تنظیم این سیستم را در پیش گرفت. برای مثال در سال 1998 گروه ویژه‌ای كار تهیه نمادها علامت‌گذاری‌ها، رنگ‌ها، علایم ایمنی و تهیه برگه‌های اطلاعاتی مواد شیمیایی را به عهده گرفت. كار فنی زیر كمیته‌ها‌ی مختلف در سال 2001 پایان یافت. همین سازمان با تهیه یك كتاب راهنما، مراتب را به تمام كشورها اعلام نمود. هدف این كتاب ارایه راهكارها و مساعدت فنی و علمی به دولت ها برای پیوستن به این سیستم بین‌المللی بود. لازم به ذكر است كه فعالیت‌های انجام شده برای تدوین این سیستم جهانی فقط برای طبقه‌بندی و اطلاع‌رسانی مواد شیمیایی مخاطره‌آمیزی است كه در محل كار مورد استفاده قرار می‌گیرند. كمیته‌های كاری دیگری همچنان مشغول كار و تدوین سیستم‌های مشابه اطلاع‌رسانی برای استفاده در حوزه حمل و نقل كالاهای شیمیایی مخاطره‌آمیز می‌باشند. بنابراین در آینده GHS تبدیل به یك سیستم جامع بین‌المللی هماهنگ برای اطلاع‌رسانی مربوط به كالاهای خطرناك برای محل كار، حمل و نقل و مصرف‌كنندگان عمومی خواهد شد. بر اساس توافق بین‌المللی تمام كشورها باید تا سال 2008 نسبت به تهیه و بكارگیری سیستم اطلاع‌رسانی ملی هماهنگ با پیشنهادات و قطعنامه‌های این سازمان اقدام كنند و یا سیستم‌های موجود خود را با این سیستم GHS بین‌المللی هماهنگ كنند.

هدف غایی یک برنامه اطلاع رسانی در زمینه مخاطرات شیمیایی، ایجاد تغییر در میان کاربران است به طوریکه به آنان کمک نماید تا با انجام احتیاطات لازم از بروز حوادث، ضایعات زیست محیطی و مسمومیت ها پیشگیری کنند. باید توجه داشت که برای ایجاد این تغییر رفتار لازم است که اطلاعات تدوین شده برای کاربران جامع باشد. جامعیت در حقیقت ارتباط مستقیم با توانایی یک کاربر در درک پیام مورد نظر دارد. برنامه‌ای كه جامع نباشد از ابزاهایی برای انتقال  اطلاعات استفاده می‌کند که فقط برای بخشی خاص از مردم قابل درک است. در حالیکه در یک برنامه جامع، تمامی گروه‌های هدف در بخش‌های مختلف اقتصادی کشور تحت پوشش قرار می‌گیرند. نمونه آن، استفاده از علایم خارجی و یا ترجمه ناقص محتویات برگه‌های اطلاعاتی MSDS)) بدون در نظر گرفتن نیازهای بومی و منطقه‌ای است. در برنامه‌های غیر جامع، هر بخش اقتصادی از علایم و نمادهای خاص برای انتقال اطلاعات استفاده می‌کند و هیچ هماهنگی بین دستگاه‌های مختلف در روش‌های اطلاع رسانی وجود ندارد. لازم به ذکر است که داشتن یک برنامه جامع منوط به استفاده موثر از برچسب‌ها یا برگه‌های اطلاعات ایمنی نیست؛ زیرا استفاده اجباری از این ابزارها تغییر رفتار مورد نظر را الزاما تامین نمی‌کند. تغییر رفتار تحت تاثیر شرایط فرهنگی، آداب و رسوم منطقه‌ای، سطح سواد، آموزش‌های مرتبط با ایمنی و بهداشت و انگیزه‌های شغلی و غیره می‌باشد. بنابر این یک برنامه جامع ایمنی تمامی عوامل درگیر برای ایجاد تغییر رفتار در سطح ملی و در همه بخش‌های اقتصادی و حتی بخش غیر شاغل را شامل می‌شود. این امر با استفاده صحیح وسایل ارتباط جمعی و با درک صحیح از شرایط اقتصادی و اجتماعی و با ایجاد حساسیت‌زایی و آگاهی‌دهی به عموم مردم امکان پذیر است. یکی از اهداف اصلی گروه کاری که سیستم هماهنگ جهانی (GHS)  را تهیه و تنظیم نموده «جامعیت» آن بوده است. بنابر این برنامه پیشنهادی به گونه‌ای تهیه و تنظیم گردیده که بتواند کار انتقال پیام را به به راحتی و به طور موثر انجام دهد. در تهیه این برنامه از علایم، عبارات و منابع علمی استفاده گردیده که اقتباس و استفاده از آن را در همه کشورها ممکن می‌سازد.

 

10- نتیجه‌گیری

امروزه استفاده از سیستم‌های اطلاع‌رسانی برای پیشگیری از حوادث، سوانح و مسمومیت‌ها و همچنین ارایه خدمات امداد و نجات و پزشكی یك نیاز اساسی در تمامی كشورها محسوب می‌شود. در كشور ما فعالیت‌هایی در زمینه تدوین علایم ایمنی و یا تصویب آیین‌نامه مربوط به حمل و نقل كالاهای خطرناك و یا تدوین پروفایل شیمیایی به صورت استانی انجام گرفته است؛ ولی در حال حاضر كشور فاقد یك برنامه جامع ملی اطلاع‌رسانی بر اساس اصول علمی و توصیه‌های بین المللی است. این امر فقط با همت و اراده و كار گروهی و با هماهنگی بخش‌های مختلف دولتی و غیردولتی كشور امكان‌پذیر است. به نظر می‌رسد بهترین راه كار در چهارچوب GHS و استفاده از پیشنهادات آن و همچنین بكارگیری استانداردهای ایزو و استفاده از تجربیات كشور‌های دیگر باشد. استفاده از متخصصان بخش ایمنی و بهداشت كار و ایمنی حمل و نقل و دانشگاه‌های كشور و توان علمی آنها نیز نباید فراموش گردد.

 

 


 

1- Hazard Classification

2- Labeling

3- United Nation Institute for Training and Research

4- Lables

5- Material Safety Data Sheet

6- Hazard Communication System

7- Workplace Hazardous Material Information System

8- The Globally Harmonized System for the Classification and labeling of chemicals (GHS)

9- Inter-Organization program for sound management of chemicals (UNEP, ILO, FAO, WHO, UNIDO, UNITAR, OECD)

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه