دستورالعمل ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در خصوص حمل، جابجایی و نگهداری مواد شیمیایی و خطرناك

حمید معینی

 

مقدمه

داشتن زندگی عاری از خطر، آرزو و هدف آحاد مردم و در همه اعصار بوده است؛ زیرا میل به ایمنی و امنیت بخش تفكیك ناپذیری از ماهیت همه انسان‌ها می‌باشد. از طرفی دیگر انسان همواره در تلاش برای بهبود زندگی و راحتی بیشتر بوده و در این راه سعی كرده با ایجاد تغییر در طبیعت و متغیرها، آن را به خدمت خود درآورد كه در این راه همراه با دستیابی به مواد، تجهیزات، دستگاه‌ها و به عبارتی ساده‌تر به خدمت گرفتن فن‌آوری نوین، به همان اندازه نیز با خطرات بیشتر و جدیدتری مواجهه گردیده است.

انقلاب صنعتی در قرن هجدهم تحول عظیمی از پیشرفت و تبدیل كارگاه‌های كوچك و خانگی و منطقه‌ای به كارخانجات بزرگ و عظیم برجای نهاد و به تبع آن مخاطرات از حالت شكل ساده و سنتی به مخاطرات پیچیده خاص صنایع با فرآیندهای پیچیده تبدیل گردید.

در همین راستا در فرآیند پیشرفت و تكامل انسان ناچار به بكارگیری برخی مواد و تغییرات در آنها شده است.

بكارگیری هیدروكربن‌ها و مواد نفتی و سوخت‌های فسیلی و تولید محصولات واسطه‌ای و تكمیلی شیمیایی از نشانه‌های پیشرفت یك كشور محسوب گردیده و این مواد شیمیایی خام، خود نهاده اصلی انرژی و خوراك اولیه برای تولید گونه‌های مختلف محصولات اساسی پلاستیكی، مواد شوینده، پاك كننده‌ها تا كودهای شیمیایی و ... را تشكیل می‌دهد.

مواد شیمیایی به لحاظ برخورداری از نقطه اشتعال پایین سریعا شعله‌ور شده و در اثر عدم رعایت اصول فرآوری و یا نگهداری مناسب، خسارت جبران ناپذیری به صنعت و محیط زیست وارد می‌سازند.

 

مبانی نظری

رشد تكنولوژی و صنعت در دوره‌های مختلف تاریخی به ویژه در دوران جدید، هرچند در ظاهر پیام‌آور رفاه و آسایش برای بشریت می‌باشد؛ ولی با برهم زدن تعادل طبیعت و محیط زیست، اساس و بنیادهای حیات را خصوصا در قرن اخیر به مخاطره انداخته است. در این میان كشف و كاربردهای ده‌ها هزار نوع ماده شیمیایی با خواص مختلف چه به صورت خام یا بینابینی و یا محصولات نهایی، موجب آلودگی محیط‌های كاری شده و سلامتی افراد را به مخاطره انداخته و در ضمن پتانسیل وقوع حوادث و فجایعی همچون انفجارات و آتش‌سوزی برخاسته از این نوع مواد را فزونی داده است. این مواد كه بصورت طبیعی یا مصنوعی و به شكل گاز، مایع و یا جامد هستند، مخاطرات خاص خود را دارند و هر ماده شیمیایی خطرات و اثرات سوء مختص به خود را داراست.

خطرات ناشی از مواجهه با مواد شیمیایی را می‌توان به دو دسته اصلی بهداشتی و فیزیكی تقسیم نمود. خطرات بهداشتی باعث ایجاد بیماری می‌شوند اما خطرات فیزیكی به قابل اشتعال بودن، قابل انفجار بودن و یا فعال بودن تركیبات شیمیایی مربوط می شوند.

نكته مهم اینست كه همه خطرات و بیماری‌های ناشی از مواد شیمیایی به آسانی قابل تشخیص نمی‌باشند و متخصصین بهداشت حرفه‌ای نبایداز احتمال ایجاد خطرات و بیماری‌های برخی مواد شیمیایی در خلال كاربرد و یا ذخیره‌سازی غافل شوند.

براین اساس و با توجه به اهمیت موضوع، مدیران متخصص بهداشت حرفه‌ای و ایمنی (HSE) باید با استفاده از دانش، تجربه و مهارت خود، محیط‌هایی كه در تماس یا مواجهه با اینگونه مواد هستند را كاملا مورد شناسایی قرار داده و نسبت به آنالیز و كنترل ریسك اقدام نمایند. با توجه به اینكه اغلب مخاطرات مواد شیمیایی در حین حمل و نقل مواد شیمیایی رخ می‌دهد. اولین قدم جهت جلوگیری از بروز حوادث، شناخت اینگونه مواد و رعایت اصول ایمنی برای حفاظت اموال و انسان است.

باتوجه به استفاده روزافزون مواد شیمیایی در صنایع كشاورزی، دارویی، پتروشیمی، نفت و غیره، مراحل تولید، حمل و نقل، استفاده و انبارداری آن سالانه باعث هزاران حادثه، بیماری شغلی، آتش‌سوزی و انفجار گردیده است، به طوری كه تعداد زیادی از كارگران در نتیجه حوادث و بیماری‌های شغلی از چرخه اقتصادی خارج شده اند و هزینه زیادی به سازمان‌های بیمه‌گر تحمیل گردیده است. لذا لزوم شناسایی مواد شیمیایی، نحوه كار ایمن و بی‌خطر انبارداری و حمل و نقل درست جهت پیشگیری از حوادث، بیش از پیش احساس می‌شود.

مواد شیمیایی و خطرناك براساس ویژگی‌های ذاتی و اثراتشان به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند و هر یك از این دسته‌ها نیز به زیرمجموعه‌های خاص تقسیم می‌شوند. اهم مواد شیمیایی آتش‌گیر بشرح ذیل می‌باشد:

 

  •  پراكسایدها1:

تركیب شیمیایی حاوی گروه پروكسی (…o-o…) می‌باشند. از این مواد عموما در واكنش‌های مختلف مانند اكسیداسیون _ پلیمریزاسیون و تهیه اكسیژن استفاده می‌نمایند. این مواد در تماس با مواد آلی، قابل احتراق بوده و خطر آتش‌گیری دارند و بعضی از این مواد اگر در مجاورت مواد احیاء كننده قرار گیرند آتش گرفته و در اثر ضربه ناگهانی نیز منفجر می‌شوند.

پراكسایدها به دو دسته معدنی و آلی تقسیم می‌شوند:

 

- پراكسایدهای معدنی نظیر: پرسولفات، پركلرات‌ها، پرمنگنات‌ها، پرفسفات، سدیم پراكساید، هیدروژن پراكساید و پراكسیدهای فلزات دوظرفیتی.

- پراكسیدهای آلی نظیر: ام.ئی.كی‌پراكساید2، دی‌اتیل‌پراكساید (C2H5-O-O-C2H5)، دی _ ترت _ بوتیل پراكساید (D.T.B.P)، اسید پروكسی استیك، پراكساید دی بنزوئیل، پراكساید كومن و غیره.

پراكسایدهای آلی به مراتب خطرناكتر از پراكسایدهای معدنی هستند (به‌لحاظ خاصیت آتش‌گیری و انفجار)

 

  • اسیدهای دارای اكسیژن زیاد  نظیر پرفورمیك اسید (H COOOH)، پرسولفوریك اسید (SO5H2)، پرفلوروسولفید اسید نیز جزو اسیدهای بسیار خطرناك می‌باشند. زیرا آنها هم مانند مواد اكسیدان دارای خطر آتش‌گیری بوده و همچنین در اثر ضربه شدید منفجر می‌شوند.

 

  • بسیاری از مواد شیمیایی آلی از قبیل تترافلوئور و اتیلن _ تترا هیدروفوران و مواد مشابه آنها نیز آتش‌گیر بوده و قابلیت احتراق بالایی دارد.

 

  • بسیاری از حلال‌های سریع التبخیر از قبیل تولوئن، بنزن، استون، استالدئید، كلروفوم، تتراكلریدكربن و دیگر حلال‌های آلی نیز به‌لحاظ ماهیت آنها سریع الاشتعال می‌باشند.

باتوجه به ماهیت اقلام شیمیایی یاد شده، ضرورت داشتن اطلاع جامعی از آنها و چیدمان آنها در ابعادهای استاندارد دپوی كاملا الزامی است. این گونه اقدام شیمیایی بایستی در انبارهای خاصی با شرایط مطلوب كه دارای فن‌های بسیار قوی از نوع ضد جرقه و معمولا دارای ارتفاع بالا و همچنین چیده‌مان آنها در ارتفاع كم به صورت یك ردیف و دور از مواد آلی و احیاء كننده‌ها باشند و با مد نظر قرار دادن حرارت استاندارد 2+20 درجه سانتیگراد با رعایت كامل ضوابط ایمنی انبار گردند.

 

  • مواد شیمیایی كه دارای برچسب و یا نشان زیر باشند بایستی به دور از مواد دیگر نگه داشته شوند:

الف) مواد اكسیدان3

ب ) خطر آتش‌گیری4

ج) منفجره5

د) آتش‌گیر6

ه) مواد قابل احتراق7

 

این مورد شامل مواد اولیه خام، تركیبات شیمیایی و دیگر تركیباتی است كه افراد استفاده می‌كنند و در فرآیند آنرا بكار می‌برند و آنها منبع اصلی خسارات می‌باشند. در برخی شركت‌ها آسیب‌های ناشی از كار با مواد بین 20 تا 30 درصد آسیب‌ها را در بر می‌گیرد. اغلب آسیب به اموال و یا افراد ناشی از تماس بدون محافظت لازم، جابجایی غلط، تجمع غلط، عدم تجانس و سوختن یا انفجار مواد می‌باشند. مواردی‌كه در تعیین پتانسیل خسارت ناشی از مواد مزبور مطرح می‌باشد عبارتند از:

 

  • آیا مواد شیمیایی و خطرناك به محیط آسیب می‌رسانند؟
  • آیا محیط به مواد آسیب خواهند رساند؟
  • آیا مواد به افراد آسیب خواهند رساند؟
  • آیا افراد از مواد آسیب خواهند دید؟
  • چگونه مواد با تجهیزات تعامل خواهند داشت؟
  • ریسك‌های ذاتی ایجاد شده توسط امداد در این محیط با افراد، تجهیزات چه هستند؟
  • شرایط فیزیكی مثل نور، حرارت، سرما، فشار، رطوبت و تشعشع مطابق با استاندارد مواد رعایت گردیده است.
  • آیا تجهیزات حمل و جابجایی مواد متناسب با استاندارد مواد می‌باشد؟
  • آیا ساختمان نگهداری مواد متناسب با رفتار مواد می‌باشد؟
  • آیا از وسایل حفاظت فردی مناسب در انبار مواد استفاده می‌گردد؟
  • آیا رانندگان و متصدیان حمل و جابجایی مواد با حساسیت مواد و رعایت استانداردهای حمل آشنایی دارند؟
  • آیا در هنگام استفاده از وسایل حفاظت فردی مانند كفش ایمنی كاركنان اطمینان حاصل می‌گردد (كه این نوع كفش‌ها در تماس با مواد شیمیایی خطرناك و مواد داغ و سوزاننده باید بدون درز و بند كفش بوده و كفش كاملا به پا و قوزك پا چسبیده باشد)؟
  • آیا افرادی كه به عنوان كارگر انبار یا انبادارها در تماس با مواد خطرناك شیمیایی مانند موادخورنده، سوزاننده و غیره هستند از چكمه‌های لاستیكی و یا چرمی كه مقاوم در برابر عوامل شیمیایی باشند استفاده می‌كنند؟
  • آیا كسانی كه با مواد سوزاننده و خورنده از قبیل اسیدها و بازها سروكار دارند از دستكش‌های شیمیایی استفاده می‌نمایند؟
  • آیا افرادی كه با مواد شیمیایی و خطرناك در تماس هستند از عینك‌های حفاظتی در مقابل مواد زیان‌آور با چشم استفاده می‌نمایند؟
  • آیا به منظور حفاظت در مقابل گازها، بخارات مضر، از ماسك‌های تنفسی استفاده می‌گردد؟
  • آیا در محل انبارها دوش و چشم‌شوی اضطراری وجود دارد و افراد با طرز كار و محل قرار گرفتن آنها آشنایی كامل دارند.
  • آیا تردد افراد به داخل انبارها و محل دپوی مواد شیمیایی كاملا محافظت شده می‌باشد یا در تمام موارد فقط پرسنل مسوول و آموزش دیده‌ای كه مجوز ورود به انبار را دارند باید مخازن و ظروف وارد شده به انبار را قبل از ذخیره‌سازی بررسی كنند تا مطمئن شوند دارای برچسب‌های لازم بوده و هیچگونه صدمه‌ای ندیده باشند.

 

نكات ایمنی

  • مواد شیمیایی چه بصورت مایع كه درون بشكه‌ها به مبادی ورودی وارد می‌گردد و چه بصورت جامد درون كیسه‌ها می‌بایستی جداگانه و به دور از سایر اقلام كالاها نگهداری گردند و تنها در اینصورت است كه هنگام وقوع حریق، احتمال گسترش آن به مواد دیگر كاهش یافته و از طرفی نیز تماس مایعات و مواد شیمیایی با مواد نامتجانس دیگر را كه موجب بروز حادثه و آتش‌سوزی و انفجار می‌گردد برطرف می‌سازد.
  • سعی گردد نگهداری مواد شیمیایی در انبارهای سرپوشیده بصورت انبارهای هانگارد كه امكان تردد و ورود و خروج طبیعی و آزادانه هوا وجود داشته و همچنین از نور آفتاب و سایر نزولات طبیعی در امان باشد.
  • در صورت نگهداری مواد شیمیایی در انبارهای كاملا سرپوشیده،  به منظور اجتناب از تراكم بخارات قابل اشتعال و انفجار، تهویه مناسب ضد جرقه نصب گردد.
  • اطمینان از نظافت سطح انبارها و نظارت كامل بر نشتی‌ها، مایعات سرریز شده به طوری كه نشتی‌ها فورا و بطور كامل جمع‌آوری و محل مذكور تمیز گردد.
  • تعبیه راه آب‌ها و منافذی جهت هدایت و خروج مواد شیمیایی از مخازن و شبكه‌ها به خارج از محوطه. اهتمام در تعبیه سینی‌های مخصوص چكه و نشتی در قسمت‌هایی كه نشتی وجود دارد.
  • اطمینان از برنامه سرویس و نگهداری تجهیزات انبارداری مانند نوار نقاله و لیفتراك‌ها به منظور اجتناب از انفجار.
  • اطمینان از پاكسازی محوطه فضاهایی كه مواد مایع شیمیایی حمل و نقل و نگهداری می‌گردند، از اجناس و مواد قابل سوختن.
  • اطمینان از رعایت دستورالعمل‌های ایمنی مواد8 حین جابجایی و نقل و انتقال و دپوی مواد شیمیایی.
  • موادی كه قابلیت اشتعال و انفجار دارند بطور دقیق شناسایی كرده و در فضاهای كاملا حفاظت شده و به دور از مواد اكسید كننده نگهداری نمایند، مثلا كلرات سدیم را هرگز نباید روی وسایل و پالت‌های چوبی نگهداری كرد.
  • اطمینان از اینكه در هنگام تخلیه و بارگیری مایعات قابل اشتعال و انفجار كلیه مخازن بر روی زمین و مهار محكم شده باشند.
  • اطمینان از آموزش پرسنل جهت مقابله با وضعیت‌های اضطراری مانند آتش‌سوزی، نشست و ریزش مایعات.
  • اطمینان از استفاده از تجهیزات و وسایل حفاظت فردی9 مناسبت با نوع مواد.
  • اطمینان از اینكه چنانچه افراد در معرض آلودگی شیمیایی خطرناك قرار گرفتند، كلیه لباس‌های آلوده را از تن در آورده و از كمك‌های اولیه استفاده نمایند.
  • اطمینان از تدوین مقررات و آیین‌نامه‌های رفت و آمد وسایل نقلیه در داخل محوطه و فضای انبارها.
  • اطمینان از تناسب سیستم‌های روشنائی و جریان الكتریكی در سالن‌های مواد شیمیائی، بكارگیری سیستم های روشنایی و جریان برق مجهز به سیستم ضد جرقه و نگهداری از سیستم‌های روشنایی.
  • سیستم ثبت تخلفات كاركنان از مقررات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای كه باعث بروز حادثه ناگوار جانی و مالی یا انفجار و آتش‌سوزی می‌شود و آموزش‌های عبرت‌آمیز برای خاطی و سایرین.
  • اطمینان از استفاده ماسك‌های تنفس مناسب جهت كار در محیط‌های دارای آلودگی هوای بالاتر از حد مجاز.
  • تمهیدات لازم به منظور پیشگیری از حریق انفجار، صاعقه، سقوط و ... به طور مناسب انجام می‌پذیرد.
  • اطمینان از تدوین و اجرای دستورالعمل‌های منع استعمال دخانیات و پیگیری جدی رعایت این موازین.
  • اطمینان از نصب علایم هشداردهنده منع استعمال دخانیات.
  • اطمینان از تدوین و اجرای دستورالعمل‌های گزارش دهی سریع خطاها و اطمینان از اینكه كاركنان و كارگران دلایل نیاز به گزارش دهی خطرات بالقوه را درك كرده‌اند.
  • اطمینان از ایمن بودن وسایل گرمایشی مورد استفاده در دفاتر انبارها.
  • اطمینان از اینكه خاموش كننده و آلارم‌های هشداردهنده حریق شامل دستی و اتوماتیك، بطور مناسب نصب گردیده‌اند.
  • اطمینان ازاینكه نگهداری و تست‌های منظم مورد نیاز روی سیستم‌های كشف اعلام حریق و سیستم‌های اطفای حریق انجام می‌پذیرد.
  • اطمینان از اینكه دسترسی كافی به سالن انبارها، دپوی مواد و محوطه حمل نگهداری مواد شیمیایی جهت رسیدن خودروی آتش‌نشانی به نزدیكترین محل حادثه حریق و نجات افراد وجود دارد.

 

منابع:

دكتر احسان ا... حبیبی، ایمنی و كاربردی و شاخصهای عملكرد در صنعت، همدان، انتشارات فن‌آوران، 1384.

دكتر هاشم ستاره و دكتر علیرضا كوهپائی، ارزیابی ریسك حریق، همدان، انتشارات فن‌آوران،  1384.

رحیم مفحمی، عوامل شیمیائی زیان آور در محیط كار، راهبرد HSE  نشریه داخلی آموزش و اطلاع رسانی وزارت نفت، سال اول شماره 9 صفحات 12-10، 1385.

ایرج محمدفام، كتایون ورشوساز، ارزیابی خطرات مواد شیمیایی، نشریه پیام ایمنی، سال اول، پائیز 82، صفحات 17-14، 1382.

حسن شریفی، خطرات مواد واكنش پذیر، نشریه پیام ایمنی، سال اول، شماره 3، 1382.

محسن ملكی، طبقه بندی مواد خطرناك جهت رعایت نكات ایمنی در حمل و نقل، نشریه پیام ایمنی، سال اول، شماره 3 صفحه 31، 1382.

حمید معینی، مدیریت ریسك حریق در صنایع شیمیایی، نشریه بیمه و توسعه سال اول، شماره سوم، 1384.

مهدی حاجی ملارضائی، مدیریت ریسك حریق فرآیندهای شیمیایی، نشریه بیمه، سال اول شماره دوم و سوم، صفحات 68-60، 1384.

 

    ***

1- Peroxides

2- M.E.K Peroxide

3- Oxidizing-Agents

4- Dangerous Fire Risk

5- Explosive

6- Flammable

7- Combust ible Materiel

8- MSDS

9- PPE

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه