سیلیس و سیلیكوزیس

مهدی بختیاری اصل

 

مقدمه

سیلیكوزیس یك بیماری شغلی است كه در اثر تماس با گرد و غبار حاوی كریستالین‌های سیلیكا ایجاد می‌شود. سیلیكوزیس علاج پذیر نیست اما قابل پیشگیری می‌باشد.

شناسایی كارهایی كه در آن كریستالین‌های سیلیس ایجاد می‌شوند و سپس حذف گرد و غبار حاصل و یا محدود كردن آنها بگونه‌ای كه كارگران در معرض آن نباشند، به عنوان كلید پیشگیری مطرح می‌باشد.

شما ممكن است از مواد یا محصولاتی استفاده كنید كه حاوی كریستالین‌های سیلیكا بوده و شما تا كنون نمی‌دانستید، اگر محیط كاری شما حاوی گرد و غبار است و یا با موادی كه تولید گرد و غبار می‌نماید كار می‌كنید، باید خطر وجود سیلیكا را در نظر بگیرید.

 

سیلیكوزیس چیست؟

سیلیكوزیس یك بیماری پیش رونده و ناتوان كننده ریوی است كه در اثر استنشاق ذرات كریستالین سیلیكا بوجود می‌آید.

این ذرات بقدری كوچك هستند كه شما آنها را تنها با میكروسكوپ می‌توانید ببینید. علت بروز سیلیكوزیس قرن‌هاست كه مشخص شده است اما هنوزهم همه ساله كارگرانی در اثر ابتلا به این بیماری فوت می‌كنند. كریستالین‌های سیلیكا در طبیعت به وفور یافت می‌شوند. این ماده به وفور در خاك، ماسه، گردوغبار، كوارتز و سنگ خای گرانیتی یافت می‌شود. كریستالین‌ها دربسیاری از موادی كه ما روزانه در خانه استفاده می‌كنیم نیز یافت می‌شوند. برای مثال در چین برخی ظروف غذاخوری از مواد حاوی سیلیكافلور ساخته می‌شوند. همچنین سبزیجات ریشه‌ای شسته نشده و سیب‌زمینی كه حاوی خاك كریستالین‌های سیلیكا هستند هنگام درو و بسته‌بندی خطرساز هستند.

به خاطر داشته باشید زمانی دچار سیلیكوزیس می‌شویم كه كریستالین‌ها به صورت گرد و غبار و یا پودرهای ریز وارد ریه شوند. ذرات سیلیكا در ریه به دام افتاده و به بافت‌ها آسیب می‌رسانند. درنتیجه بافت‌های ریه به صورت‌های كوچك و اجسام گردی تبدیل می‌شوند كه اصطلاحا نودول می‌نامند. در نهایت این نودول‌ها گسترش یافته و تنفس را به شدت دچار مشكل می‌نمایند. در هر حال سیلیكوزیس در ابتدا علایمی ندارد. اما احتمالا فرد دچار مشكلاتی در تنفس و سرفه‌های شدید خواهد شد. دیگر علایم آن شامل خستگی، كاهش اشتها، درد قفسه سینه و تب می‌باشد كه در نهایت با تهیه یك عكس از قفسه سینه (X-RAY) و تست عملكرد ریه مشخص خواهد شد كه فرد بیمار است یا نه.

كسانی كه احتمال می‌دهند دچار این بیماری شده‌اند باید به پزشك متخصص بیماری‌های شغلی مراجعه كنند.

سیلیكوزیس به سه صورت مزمن، پیش‌رونده و حاد نمایان می‌شود. بسیاری از كارگرانی كه مبتلا به سیلیكوزیس هستند تا 10 سال یا بیشتر هیچ علایمی نخواهند داشت. این افراد كسانی هستند كه تماس آنها با سیلیكا كم اما مداوم و تكراری بوده است. این حالت پیشرفته را در اصطلاح مزمن می‌نامند.

در نوع پیش‌رونده، تماس بیشتر بوده در نتیجه علایم سیلیكوزیس زودتر ظاهر می‌شوند. برای مثال علایم تشخیصی آن بعد از 5 سال ظاهر می‌شود.

نوع حاد بدلیل تماس بسیار شدید با مقدار زیاد بوده كه در اولین تماس یعنی در كمتر از یك هفته بروز می‌كند. این حالت بیشتر در سندبلاسترها كه با مقادیر زیادی سیلیكا در تماسند دیده می‌شود.

 

افراد مشكوك به سیلیكوزیس

هر كارگری كه با گرد و غبار حاوی كریستالین سیلیكا (مانند گرد و غبار حاصل از تراشیدن سنگ‌ها، خاك، شن و ریگ یا ماسه) در تماس باشد مشكوك به این بیماری می‌باشد. در حقیقت سالانه بیش از 100000 كارگر در آمریكا در معرض تماس با كریستالین سیلیكا می‌باشند.

در فعالیت‌های زیر كارگران در معرض این گرد و غبار می‌باشند:

 

-        ریخته‌گری فلزات

-        شیشه‌سازی

-        سرامیك‌سازی و سفالگری

-        آسفالت‌كاری

-        سنگ‌بری و سنگ‌تراشی

-        تراشكاری

-        رنگرزی و سنگ‌تراشی

-        پالایش نوشیدنی‌ها و غذاها

-        كشاورزی، برای مثال دروكاری پیاز و سیب‌زمینی همچنین هرس كردن، چیدمان، درجه‌بندی و بسته‌بندی

 

چگونه گردوغبار حاوی كریستالین سیلیكا را كنترل و یا حذف كنیم؟

ابتدا باید مشاغلی را كه در معرض تماس با مقادیر خطرآور (زیان‌آور) سیلیكا می‌باشد را شناسایی و مشخص كنید. لازم است مقدار تماس را كاهش دهید تا منجر به بروز آسیب نشود. در این رابطه موارد ذیل پیشنهاد می‌گردد:

 

1- از مواد جایگزین استفاده كنید:

بهترین راه آن است كه از موادی استفاده كنید كه حاوی كریستالین‌های سیلیكا نباشند. این یك روش مهندسی برای كنترل خطرات است. مواد ذیل از جمله جایگزین‌های مناسب به شمار می‌روند:

 

  • اكسید آلومینیوم
  • ساچمه آلومینیومی
  • پلی‌كربنات پوشیده شده
  • چوب ذرت
  • پلی‌كربنات برودتی
  • اكسید آلومینیوم سفید
  • سنگ سمباده
  • لعل
  •  مهره‌های شیشه‌ای
  • ملامین پلاستیك
  • ساوسنگ ( نواكولیت)
  • پلی كربنات
  • دانه‌های مرطوب شده
  • Zircon
  • سیلیكون كربید
  • استنلیس كاست شات
  • استنلیس كات وایر
  • نخاله استیل
  • گلوله استیل
  • اوره پلاستیك
  • پوسته و چوب گردو.

 

2- استفاده از سیستم محدود كننده گردوغبار:

از دیگر راه‌های حذف تماس، نصب دستگاه‌های جمع‌آوری كننده گرد و غبار بر روی ماشین‌های مولد گرد و غبار یا استفاده از كابین‌های كاملا بسته است كه دارای جا دستی‌های دستكشی برای انجام كارها می‌باشد.

 

3- در محیط مرطوب كار كنید:

برای جلوگیری از تولید گرد و غبار از دریل‌ها و مته‌های مرطوب استفاده كنید. (دارای سیستم گردش آب). گرد و غبار را با استفاده از خلاء یا رطوبت و یا ایجاد اتاقك‌های مخصوص مسدود و حذف كرده و سپس آنها را با استفاده از هوای فشرده جمع‌آوری كنید.

 

4- تهویه:

از سیستم‌های تهویه موضعی برای تمیز نگه‌داشتن محیط  گرد و غبار استفاده كنید.

 

5- در صورت ضرورت از وسایل حفاظت فردی استفاده كنید:

وسایل حفاظت فردی می‌توانند از افراد در مقابل خطرات محافظت كنند اما این وسایل خطرات را كاهش نداده و یا از بین نمی‌برند. اگر این وسایل خراب باشند و یا مناسب آن وظیفه خاص طراحی نشده باشند، همچنان در معرض تماس خواهد بود.

ماسك‌های تنفسی یكی از انواع وسایل حفاظت فردی می‌باشند. هنگامی كه با دقت، انتخاب و استفاده شوند می‌توانند به خوبی افراد را از ذرات كریستالین قابل استنشاق محافظت نمایند. ولی تنها زمانی می‌توانید از ماسك‌ها استفاده كنید كه هیچ راهی برای حذف و یا كاهش گرد و غبار نداشته باشید.

 

6- پاكی هوای محیط كار و سلامتی كارگران را پایش كنید.

پایش هوای محیط یكی از روش‌های كنترل تماس كارگران با گرد و غبار سیلیكاست. پایش هوای محیط می‌تواند به شما در تعیین روش كنترلی مناسب برای محافظت در برابر گرد و غبار كریستالین سیلیكا كمك نماید. كارگران در معرض تماس باید توسط آزمایشات پزشكی پایش شوند. آنها باید مرتبا قبل از شروع به كار و سپس هر 3 سال بعد از آن پایش شوند. آزمایشات باید شامل تاریخچه پزشكی و كار افراد، عكس  (x-ray) از قفسه سینه و ارزیابی توبركلوسیس باشند. آزمایشات پزشكی باید مكمل پایش‌های هوایی و سایر روش‌های كنترلی باشند، نه اینكه جانشین آنها شوند.

 

7- تمرینات و ممارست در رعایت بهداشت فردی:

كلیه كارگرانی كه با مواد حاوی كریستالین‌های سیلیكا سروكار دارند باید دست‌های خود را قبل از خوردن، آشامیدن و سیگار كشیدن بشویند. آنها باید دوش گرفته و لباس‌های خود را قبل از ترك محل كار تعویض نمایند.

 

8- آموزش:

مطمئن شوید كه كارگران اطلاعاتی درباره سیلیكوزیس، خطرات گرد و غبار سیلیس و اینكه چگونه باید تماس خودرا كنترل كنند، داشته باشند. آموزش‌ها باید موارد زیر را پوشش دهند:

 

  • تاثیرات تماس كریستالین‌های سیلیكا بر سلامتی افراد
  • ضرورت كنترل موثر، رعایت بهداشت فردی
  • چگونگی استفاده از MSDS برای سیلیكا
  • شناسایی حدود و علایم محیط كاری حاوی كریستالین سیلیكا
  • چگونگی استفاده، طبقه‌بندی، و انبار مواد
  • چگونگی استفاده و مراقبت از وسایل حفاظت فردی.

 

در این رابطه نكات ذیل جهت پیشگیری از سیلیكوزیس پیشنهاد می‌گردد:

 

  • شناسایی محیط كاری، وظایف و تجهیزات كه كارگران را درمعرض كریستالین سیلیكا قرار می‌دهند.
  • از موادی استفاده كنید كریستالین سیلیكا تولید نكنند
  • از محیط‌های مرطوب و سیستم‌های جمع‌آوری گرد و غبار استفاده كنید
  • از تهویه برای پاكسازی محیط استفاده كنید
  • در هنگام ضرورت از وسایل حفاظت فردی استفاده كنید
  • شرایط هوای محیط را مرتبا پایش كنید
  • كارگران را به صورت مرتب تحت معاینات دوره‌ای قرار دهید
  • رعایت بهداشت شخصی
  • ارایه آموزش‌های لازم به كارگران درباره سیلیكا و خطرات آن و همچنین نحوه كنترل تماس افراد با آن.
  •  

9- برچسب‌زنی

مطمئن شوید كلیه موادی كه حاوی تركیبات سیلیكا هستند دارای برچسب می‌باشند. مواد و یا محصولاتی كه حاوی مقادیر بیش از 0.1٪  كریستالین سیلیكا می‌باشند باید دارای (MSDS) باشند.

 

10- علایم هشدار دهنده

  • علایمی را برای شناسایی محیط‌های كاری و تجهیزاتی كه ممكن است كارگر را در معرض تماس با كریستالین سیلیكا قرار دهد، نصب كنید.
  • علایم باید حاوی هشداری به كارگران در رابطه با خطرات كریستالین سیلیكا و وسایل حفاظت فردی لازم باشند.

 

در هنگامی كه كارگران با مقادیر بیش از حد كریستالین سیلیكا مواجه هستند چه باید كرد؟

اولین كار این است كه كارگران خود را آگاه كنید. همچنین مطمئن شوید كه كارگران همگی آزمایشات پزشكی را انجام داده‌اند. سپس تماس را متوقف كنید. اگر شما نمی‌توانید این كار را انجام دهید باید توسط یك یا چند روش زیر تماس افراد را كنترل نمایید:

 

  • از مواد جایگزین استفاده كنید.
  • از روش‌های كنترلی مهندسی استفاده كنید.
  • فعالیت‌ها و عملیات را بهبود بخشید.
  • از وسایل حفاظت فردی استفاده كنید.

 

چه مقدار از كریستالین‌های سیلیكا خطرناك است؟

متاسفانه جواب یكسان و مشابهی برای كلیه وظایف و محیط‌های كاری وجود ندارد. پاسخ به این سوال بستگی به حد مجاز تماس (PEL) دارد.

PEL حداكثر مقدار كریستالین سیلیكا موجود در هواست كه یك نفر می‌تواند در طول یك شیفت كاری كامل با آن تماس داشته باشد. یك متخصص آموزش دیده  نظیر كارشناس بهداشت حرفه‌ای می‌تواند مشخص كند كه آیا كارگر در معرض تماس بیش از حد هست و یا خیر. این كار از طریق نمونه‌برداری و محاسبه PEL مقدور خواهد بود.

وی باید وزن گرد و غبارهای موجود و درصد كریستالین‌های سیلیكای خالص موجود در هوای نمونه‌برداری شده را محاسبه نماید. اگر وزن گرد و غبار هوای نمونه از مقدار PEL بیشتر باشد فرد در معرض مقادیر بیش از حد كریستالین سیلیكا قرار دارد.

 

مثال 1- تعیین میزان PEL برای كریستالین سیلیكای كوارتز

این مثال نشان دهنده محاسباتی است كه یك كارشناس بهداشت حرفه‌ای ممكن است انجام دهد تا میزان تماس افراد با كریستالین سیلیكا معلوم شود. یادآور می‌شوم كه كریستالین سیلیكای موجود در كوارتز یكی از عمومی‌ترین انواع كریستالین‌ها می‌باشد. انواع دیگر ترای‌دیمیت و كریستوبالیت می‌باشند.

محاسبه PEL  سیلیكای كوارتز بر اساس فرمول زیر بوده و بر حسب mg/m3 می‌باشد.

 

 

X = درصد كریستالین آزاد موجود در هوای نمونه

 

حال فرض كنیم كه كارشناس بهداشت حرفه‌ای از یك كارگر در مجاورت دستگاه سنگ‌تراشی نمونه‌برداری كرده و نتایج آزمایشگاهی آن به قرار زیر است :

 

 

مقدار

نمونه

0.45 mg/m3

وزن گرد و غبار موجود در هوای نمونه

25 %

درصد كریستالین آزاد دركوارتز

 

با قرار دادن 25%  در معادله فوق مقدار PEL، 0.37mg/m3 بدست می‌آید.

 

 

 

در نتیجه :

 

  •  وزن گردوغبار موجود در هوای نمونه  0.45 mg/m3
  • PEL = 0.37 mg/m3
  • 0.45 از 0.37 بیشتر است .
  • نتیجتا كارگر در معرض تماس بیش از حد مجاز است

 

 

 مثال 2- تعیین میزان PEL برای كریستالین سیلیكا در كوارتز و كریستوبالیت

 

نتایج آزمایشگاهی :

 

 

مقدار

نمونه

30 mg/m3

وزن گرد و غبار كریستالین موجود در هوای نمونه

X1= 6.5 %

درصد سیلیكای آزاد در كوارتز

X2=3.2 %

درصد سیلیكای آزاد در كریستوبالیت

 

 

 

 

 

 

نتیجه:

  • وزن گرد و غبار موجود در هوای نمونه 30 mg/m3
  • PEL = 0.67 mg/m3
  • 30  از 0.67  بیشتر است
  • نتیجتا كارگر در معرض تماس بیش از حد مجاز است

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه