آشنایی با اثرات بنزن و استانداردهای مربوطه

بهمن اسماعیلی، شرکت پتروشیمی بوعلی سینا

 

چکیده:

با توجه به اثرات زیان‌بار مواد شیمیایی موجود در هوا بر بدن انسان، بخصوص در مراکز صنعتی و  شهرهای مسکونی مجاور آن، آشنایی با این مواد می‌تواند  ما را به نحو چشمگیری در کنترل ریسک خطرات آتی یاری دهد یکی از آلاینده‌های بسیار خطرناک هوا، بنزن می‌باشد. در این مقاله سعی شده با اثرات، استانداردهای زیست محیطی و اقدامات پیشگیرانه مناسب بنزن بیشتر آشنا شویم.

 

مقدمه

با پیشرفت تكنولوژی و صنایع هر روزه بر تنوع مواد شیمیایی پراکنده در هوا افزوده می‌شود و انسان در معرض حوادث بیشماری قرار می‌گیرد. گوناگونی مواد و گستردگی آن در صنایع  احتیاج به نظارت و رعایت یكسری اصول پیشگیرانه دارد. همه باید هنگام کار با موادی كه با آن آشنایی كافی نداریم دقت كنیم و از اثرات آن بر بدن غافل نشویم و بخاطر داشته باشیم كه ممكن است بروز اثرات مزمن آن سال‌های متمادی طول بكشد؛  برای مثال با وجود ترکیبات خطرناک آروماتیک و بنزن در هوای شهرها، سرطان خون را می‌توان بعنوان یکی از آثار احتمالی در آینده نام برد.

باید آموخت بهترین روش در هنگام کاربا مواد شیمیایی چیست؟ آیا استانداردها و دستورالعمل‌هایی وجود دارد كه شخص را در برخورد با آن ماده آگاه نماید؟ چگونه با آن مواد كاركنیم كه برای ما زیان‌آور نباشد؟ آیا مقادیر مجاز طبق آنچه در برگه‌هایMSDS  برای مواد ذکر شده، بطور دقیق و منظم پایش و اندازه‌گیری شده و به اطلاع پرسنل می‌رسد؟

آیا لزوم ایجاد یک سیستم اندازه‌گیری و پایش جهت نمایش غلظت گازها و مواد شیمیایی خطرناک موجود در سطح شهرها و به خصوص شهرهای نزدیک کارخانجات صنعتی و مواد شیمیایی الزامی نیست؟

 

ویژگی‌های بنزن

مایع بی‌رنگ، معطر و دارای رایحه خوب است كه، بسرعت بخار می‌شود و دارای قابلیت اشتعال فوق‌العاده بالا است.

این ماده در مواد پلاستیک، رزین، نایلون، روغن‌های روان‌ساز، مواد رنگی، پاک کننده‌ها و سموم آفت‌کش و .... موجود است.

 

چگونه در معرض آن قرار می‌گیریم؟

  • استنشاق از طریق بخارات و مقدار کمی از آن در دود سیگار
  • بلعیدن از طریق منابع آب زیر زمینی آلوده
  • تماس از راه پوست     

                     

اثرات استنشاق بنزن:

خواب آلودگی، گیجی، افزایش ضربان قلب، سردرد، رعشه و لرزش، سرگیجه.

 

اثرات خوردن بنزن از طریق آب یا غذای آلوده:

تهوع و استفراغ، سوزش معده، سرگیجه و عدم تعادل، سستی و خواب آلودگی، تشنج، افزایش ضربان قلب و احتمالا مرگ.

 

اثرات تماس بنزن :

قرمزی، زخم شدن و جراحات دردناک، سوزش و ناراحتی چشم.

 

اثرات مزمن و طولانی مدت بنزن:

کاهش خون‌سازی بدن، ناتوانی در سیستم دفاعی بدن، سرطان خون، اختلال در سیستم تنفسی، تاخیر در استخوان‌بندی جنین انسان، صدمه به سیستم تولید مثل انسان و صدمه به کبد.

 

راه‌های تشخیص:

1-  تست ریه و سیستم تنفسی

البته فقط در مواردی که بسرعت پس از تماس انجام شود. این روش در موارد آلودگی با مقدار پایین جواب‌گو نیست.

 

2- تست کامل فاکتورهای خون و مغز استخوان

البته آنهم سریعا پس از آلودگی، چون بسرعت در خون واکنش داده و محو می‌گردد. لذا بایستی سریعا پس از مواجه با آن آزمایشات خونی شامل فاکتورهای زیر انجام پذیرد:

 

WBC, Granulocytes, Lymphocytes

CD4-T cells,CD8-T cells,CD4/CD8,

B cells,NK cells, Monocytes,Platelets,

Hemoglobin

 

3- تست بنزن و ترکیبات آن (فنل موجود در ادرار)

چندین موسسه از جمله انجمن تحقیقات سرطان دنیا، انجمن حفظت محیط زیست امریکا و اداره خدمات بهداشت امریکا، بنزن را عامل سرطان خون (لوسمی) و دارای  درجه سرطان‌زای 1 معرفی کرده‌اند. دوره مرحله پنهانی سرطان خون بطور معمول 5 تا 15 سال بعد از اولین تماس رخ می‌دهد.

 

سرطان خون

لوسمی به معنای سرطانی شدن سلول‌های خونی می‌باشد که معمولا در بین رده‌های خونی، گلبول‌های سفید بیشتر تمایل به سرطانی شدن دارند. سلول‌های سرطانی در مقایسه با سلول‌های خونی طبیعی متفاوت هستند عملکرد طبیعی خود را از دست داده‌اند.

سرطان‌های خونی خود به دو دسته تقسیم می‌شوند که هر کدام از آنها به دو صورت حاد و مزمن ظاهر می‌شوند.

 

در لوسمی حاد، سلول‌های اولیه و نابالغی که اصطلاحا بلاست نامیده می‌شوند به تعداد زیاد در گردش خون وجود دارند که معمولا بسیار نابالغ بوده و فاقد عملکرد طبیعی هستند. سرعت تکثیر این سلول‌ها بسیار بالا می‌باشد و بیماری به سرعت گسترش می‌یابد. در لوسمی مزمن نیز سلول‌های بلاستی وجود دارند اما این سلول‌ها بالغ‌تر بوده و قادر به انجام بعضی اعمال خود می‌باشند. در این حالت سلول‌ها آرامتر رشد می‌کنند و پیشرفت بیماری کندتر می‌باشد. علایم ذیل از جمله معمولترین علایم سرطان خون می‌باشد، اما ممکن است هر فردی علایم دیگری نیز داشته باشد:

 

افزایش میزان ابتلا به عفونت‌ها و تب، کم خونی و علایم مربوط به آن  شامل رنگ پریدگی پوست، خستگی و ضعف، خونریزی، کوفتگی و خونمردگی، تب و لرز، کاهش اشتها، کاهش وزن، تورم غدد لنفاوی، کبد و طحال بزرگ و دردناک، لکه‌های قرمز رنگ توپر پوستی، تورم و خونریزی از لثه‌ها، تعریق و درد استخوان‌ها و مفاصل.

سایر اختلالات خونی و یا بعضی داروها نیز ممکن است علایم مشابهی ایجاد کنند. لذا در صورت مشاهده این علایم به پزشک مراجعه نمایید.

علاوه بر اخذ تاریخچه کامل و انجام معاینات لازم، روش‌هایی تشخیصی انواع سرطان‌های خون شامل موارد ذیل است:

 

  • معاینه و ارزیابی بزرگ شدن کبد، طحال، غدد لنفاوی پشت آرنج، کناره ران و گردن
  • انجام آزمایش‌های خونی و سایر آزمایشات لازم
  • آزمایش خونی برای ارزیابی تعداد سلول‌های خونی نابالغ ( بلاست‌ها)
  • نمونه‌گیری مغز استخوان
  • نمونه‌گیری از مایع کمری
  • روش‌های تصویر برداری نظیر عکسبرداری، سونوگرافی و سی‌تی‌اسکن.

 

روش‌های درمانی

استفاده از روش‌های درمانی خاص برای یک بیمار بر عهده پزشک می‌باشد و براساس سن، سلامت عمومی و تاریخچه پزشکی بیمار، وسعت بیماری، میزان تحمل بیمار در مقابل داروها یا روش‌های درمانی خاص، انتظاری که از سیر بیماری وجود دارد و نظر و ارجحیت خود بیمار می‌باشد.

روش‌های درمانی شامل موارد ذیل است: شیمی درمانی، پرتو درمانی، پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان، درمان بیولوژیکی، تزریق خون و استفاده از داروهایی که مانع تخریب سایر سیستم‌های بدن تحت تاثیر انتشار سرطان می‌شوند.


علل و عوامل خطرساز

از جمله علل و عوامل خطرسازی که منجر به افزایش احتمال ابتلا به سرطان خون می‌شوند، می‌توان به قرار گرفتن در معرض اشعه‌ها، تماس با مواد شیمیایی نظیر بنزن در محیط‌های کاری یا استنشاق آن در هوای آلوده شهرها اشاره نمود.

 

استاندارد غلظت بنزن

مطابق جدول ذیل، مراجع مختلف استانداردهای متفاوتی برای محیط‌های مختلف ذکر نموده‌اند، بطور مثال برای محیط کارخانه در شیفت کاری 8 ساعته مقادیر 5/0 و 1/0 و 1 ذره در میلیون (ppm) بیان شده است.

 

 

 

تحقیقات پزشکی ناشی از بنزن

جدول ذیل نتیجه تحقیقاتی را نشان می‌دهد که سال 2005 در مورد اجزا و 11 فاکتور خون و همچنین ادرار در مورد 390 نفر شامل 140 نفر حاضر در محیط کنترل شده و 250 نفر حاضر در محیط  آغشته به بنزن با سطوح مختلف انجام شده است. اعداد موجود در جدول کاملا گویای اثرات بنزن در فاکتورها می‌باشد. نمودارها مربوط به تحقیق دکتر ژانگ استاد دانشگاه برکلی کالیفرنیا در سال 2004 می‌باشد.

 

 

Subject category (n)*

Controls (140)

<1 ppm (109)

1 to <10 ppm (110)

≥10 ppm (31)

P for <1 ppm vs. controls

Ptrend’ all subjectsz†§

 

Benzene exposure

Benzene air level (ppm)||

<0.04

0.57 (0.24)

2.85 (2.11)

28.73 (20.74)

 

 

Benzene urine (μg/liter)¶

0.382 (1.24)

13.4 (18.3)

86.0(130)

847(1250)

 

 

 

Peripheral blood cell counts #

White blood cells (WBC)**

6480 (1710)

5540 (1220)

5660 (1500)

4770 (892)

<0.0001

<0.0001

Granulocytes

4110 (1410)

3360 (948)

3480 (1170)

2790 (750)

<0.0001

<0.0001

Lymphocytes††

2130 (577)

1960 (541)

1960 (533)

1800 (392)

0.018

0.0014

CD4+–T cells

742 (262)

635 (187)

623 (177)

576 (188)

0.003

0.019

CD8+–T cells

553 (208)

543 (212)

564 (229)

549 (160)

0.75

0.97

CD4+/CD8+ ratio

1.46 (0.58)

1.26 (0.41)

1.22 (0.45)

1.09 (0.35)

0.015

0.024

B cells

218 (94)

186 (95)

170 (75)

140 (101)

0.003

0.0002

NK cells

586 (318)

558 (299)

566 (271)

415 (188)

0.56

0.0044

Monocytes

241 (92)

217 (97)

224 (93)

179 (74)

0.018

0.28

Platelets

230 (59.7) × 103

214 (48.8) × 103

200 (53.4) × 103

172 (44.8) × 103

0.023

0.0002

Hemoglobin (g/dl)

14.5 (1.6)

14.7 (1.5)

14.5 (1.7)

13.6 (1.6)

0.12

0.29

               

 

 

 

 

 

 

 

چگونه ریسک خطر را کاهش دهیم؟

1- پایش و اندازه‌گیری بنزن موجود در هوا  بوسیله حسگرهای مخصوص بنزن و موادآروماتیکی و تطابق با استانداردها و پیدا کردن و رفع نشتی‌های احتمالی و مشخص نمودن میزان ریسک خطر بنزن موجود در هوا.

2- استفاده از لباس کامل ضد مواد شیمیایی با سیستم تنفسی داخل لباس، دستکش و چکمه مخصوص و ماسک‌های تمام صورت فشار مثبت.

3- ایجاد اتوشویی و رخت‌کن ایزوله جهت تعویض لباس کار پرسنل هنگام ورود و خروج از مجتمع و استحمام برای نفرات در معرض مستقیم بنزن، برای پاكسازی قبل از خروج از محل کار.

4- وجود سیستم تهویه با فیلترهای مخصوص در ساختمان‌های محل کار و تعویض به موقع فیلترها.

5- ایجاد سیستم بارگیری اتوماتیک بدون دخالت نفر و چک كردن میزان بنزن قبل از بارگیری .

6- تنها افراد مربوطه اجازه حضور در محل كار شیمیایی را داشته باشند.

7- معاینات کامل دوره‌های شش‌ماهه برای پرسنل و دو سال یکبار برای خانواده‌ها جهت تست کامل سرطان خون

8- تغذیه سالم  با مواد گیاهی و سبزیجات و لبنیات و انجام ورزش.

9- کم کردن ساعات کار در معرض مواد آروماتیکی.

10- برپایی دوره‌های منظم و مداوم آموزشی آشنایی با انواع مختلف مواد شیمیایی و اصول بهداشت کار در مجتمع‌های پتروشیمی به ویژه آروماتیک‌ها.

11- مدیریت پسماند مواد شیمیایی و جمع‌آوری ظروف و مواد آلوده از سایت.

12- نصب علایم، هشدارها و دستور‌العمل‌های ایمنی در مکان‌های لازم.

13- رعایت نکات کامل ایمنی در هنگام کارهای تعمیراتی و بخصوص در تعمیرات اساسی و جلوگیری از نشتی‌های احتمالی.

 

مراجع

1- بهداشت عمومی، دکتر منصور غیاث الدین، دانشگاه علوم پزشکی تهران 

2- ارزیابی ریسک حریق، دکتر ستاره و دکتر کوهپایی، انتشارات فن آوران، 1385.

3- http://www.hse.gov.uk/index.htm  

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه