بهداشت و ایمنی در كشاورزان  صیفی کار

عبدالله غلامی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی گناباد

داوود اسکندری، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کاشان

علی اصغر شیخ، کارشناس بهداشت حرفه ای

 

 

مقدمه

در دنیای امروزی كه تقریبا نیمی از نیروی كار در بخش كشاورزی مشغول به كار هستند ( حدود 3/1 میلیارد نفر )، به دلیل تمركز نیروهای بهداشت حرفه ای بر روی صنایع، بخش كشاورزی مورد غفلت واقع شده است. همچنین بیشترین قربانیان در بخش كشاورزی مربوط به كشورهای در حال توسعه است. طبق برآورد ILO سالانه 000/170 نفر از كشاورزان به دلیل حوادث و بیماری های ناشی از كار (بیشتر در اثر ماشین آلات كشاورزی و مسمومیت ها) جان خود را از دست می دهند. این بدان معنی است كه ریسك مرگ در كشاورزی بالا می باشد و شغل كشاورزی بعد از كار در معادن و صنایع راه و ساختمان سومین شغل پرمخاطره دنیاست.

 صیفی کاری یکی از مشاغل کشاورزی  است که تقریبا در همه جای کشور وجود دارد. برای دستیابی به توسعه پایدار در بخش های كشاورزی خصوصا صیفی كاری در منطقه، توجه به وضع بهداشتی و رفاهی كشاورزان و حفاظت كشاورزان در برابر مخاطرات محیط كار ضروری است. با شناسایی عوامل زیان آور موجود در این گونه مشاغل و ارائه راه حل های کنترلی عوامل زیان آور می توان از آسیب به این قشر از جامعه پیشگیری به عمل آورد.

 از جمله عوامل زیان آوری كه صیفی كاران با آن در تماس می باشند می توان به عوامل فیزیكی (گرما، سروصدا، ارتعاش، نور و رطوبت و ...) عوامل شیمیایی (سموم كشاورزی، گردو غبار و...) عوامل ارگونومیكی (پوسچر نامناسب كارگران هنگام كاشت، داشت، برداشت، حمل بار، رانندگی و ...) و همچنین عوامل بیولوژیكی (بیماری های مشترك بین انسان و حیوان، گردو غبارهای با فشار میدانی و انگل ها و قارچ ها) و عوامل مکانیکی که بیشتر بحث ایمنی ماشین آلات می باشد را می توان اشاره كرد.

 

 

عوامل فیزیكی زیان آور در محیط كار صیفی كاران

 الف: عوارض و بیماری های ناشی از گرما

یكی از عوامل زیان آور مربوط به صیفی كاران گرمای محیط كار و شرایط جوی خشك می باشد كه بدن انسان به چند صورت با آن به مبارزه می پردازد.

 

1-    از طریق پوست كه مهمترین راه است و با تعریق به دفع حرارت و خنك شدن بدن كمك می كند.

2-    از طریق ریه ها كه این عمل را از راه دفع بخار آب  انجام می دهد (بازدم گرم)

3-    از طریق كاهش سوخت و ساز عضلانی به منظور تولید حرارت كمتر

 

همچنین هنگام تعریق همراه با آب مقدار زیادی نمك نیز از بدن دفع می شود كه از دست رفتن آب و نمك در صورتی كه جبران نشود باعث اختلالات و آسیب های زیادی به بدن می گردد از جمله اختلالات عصبی – روانی، تولید خستگی، تحریك پذیری و كاهش ظرفیت جسمانی – روانی فرد. عوارض ناشی از گرما به دو گروه دسته بندی می شود: نخست عوارض خفیف، كه دربردارنده سوختگی پوست و جوش های گرمایی است (جوش های گرمایی به علت بسته شدن دهانه غدد عرق ایجاد می گردد). گروه دوم، عوارض شدید است که در بردارنده كرامپ های گرمایی، گرمازدگی و ضعف گرمایی است.

 

تدابیر حفاظتی و پیشگیری از خطرات گرما:

 -رعایت بهداشت فردی و تمیز نگاه داشتن پوست به منظور كمك به عمل تعریق برای دفع حرارت بدن.

 - مصرف آب خنك با دمای 10-15 درجه سانتیگراد به همراه 0.1% درصد نمك محلول كه امكان ایجاد كرامپ های گرمایی را به طور چشمگیری کاهش می دهد.

 - انجام معاینه های پیش از استخدام و جلوگیری از كاركردن بیماران مبتلا به دیابت، بیماری های قلبی- عروقی، بیماران تیروئیدی، همچنین مبتلایان به بیماری های عفونی مثل مالاریا و بیلارزیوز(بیماری عفونی انگلی كه در اثر رشد كرم هایی در بدن انسان به وجود می آید).

 - تغییر تماس كارگر با گرما: افزون بر كاهش فعالیت جسمانی می توان با فراهم كردن اتاقك هایی با تهویه مطبوع (دمای زیر 24 درجه سانتیگراد) و تغییر در ساعات كار كارگران در ساعت های اوج گرما از بیماری ها پیشگیری كرد.

 - آموزش كارگران: پیش از آنكه كارگر مشغول به كار شود آموزش و مهارت های لازم به او داده شود.

 استفاده از وسایل حفاظت فردی شامل دستكش و لباس هایی از جنس پنبه و كتان و حتی الامكان به رنگ روشن تا اشعه خورشید را منعكس كند.

 

 

ب: بیماری ها و عوارض ناشی از نور مستقیم:

صیفی كاران به اقتضای شغل در فصل گرما در زیر نور آفتاب كار می كنند. اشعه ماوراء بنفش خورشید سبب كم شدن عرق و تابش مستمر آن سبب ایجاد سوختگی های درجه یك (سوختگی سطح پست) و بالاخره، درماتیت (تغییر رنگ پوست، ایجاد زخم های كوچك روی پوست، ترك خوردگی و پوسته پوسته شدن و خارش پوست)  و سرطان های پوستی در آنها می شود. همچنین تابش مستقیم خورشید سبب كاهش بینایی نیز می گردد. جهت پیشگیری از ناراحتی های پوست ناشی از تابش مستمر آفتاب می توان از وسایل حفاظت فردی همچون دستكش های پارچه ای، چرمی، كلاه پارچه ای، عینك آفتابی، سایبان ها و همچنین پوشاك سرد شونده استفاده كرد. این پوشاك با گذاشتن هوای سرد فشرده در میان لایه پوشاك عمل سرد كردن را انجام می دهد.

 

ج: بیماری ها و عوارض ناشی از سرو صدا:

از جمله عوامل زیان آور فیزیكی می توان به وجود سروصدا خصوصا در مورد شغل راننده تراكتورها و افراد دیگری كه در هنگام بارگیری صیفی در تراكتورها و ماشین های سنگین كار می كنند، اشاره كرد. با توجه به صوت های زیر و بم در این ماشین ها كه دارای فشار  صوتی در حدود 100 دسی بل می باشند موجب اثرات نامطلوبی از جمله خستگی شنوایی كه با وزوز كردن گوش و سوت كشیدن پرده گوش همراه است، می شوند. اثر صدا بر روی چشم به صورت بازشدن مردمك چشم، تنگ شدن یا كم شدن میدان دید، كم شدن قدرت تشخیص رنگ ها، از بین رفتن بینایی در شب، تغییر در تركیبات خون و سایر مایعات بدن دیده شده است (افزایش یا كاهش قندخون). سروصدا از لحاظ روانی بیشتر بر روی خواب و هوشیاری در كارها اثر می گذارد. برای پایین آوردن اثرات زیان آور صدا بهتر است هنگام كار با وسایل و ماشین های تولید كننده صداهای مضر از پلاك های گوش یا گوشی های حفاظتی استفاده كنیم. پلاك گوش، در مجرای خارجی گوش قرار می گیرد و كوچك، ارزان و از جنس لاستیك و پلاستیك است. پلاك باید همیشه تمیز باشد و به صورت شخصی مورد استفاده قرار گیرد. گوشی حفاظتی، كاملا گوش را می پوشاند، بزرگتر، سنگینتر و گرانتر از پلاك گوش است ولی اگر به طور صحیح استفاده شود از نظر حفاظت از پلاك گوش بهتر است و  راحت تر استفاده می شود.

 

د: بیماری ها و عوارض ناشی از ارتعاش:

در راننده های تراكتور حمل بار صیفی، قسمتی از عضلات بدن تحت تاثیر مداوم و طولانی ارتعاش  قرار می گیرند. پس از مدتی عضلات توانایی خود را به دلیل انقضابات عضلانی شدید در اثر ارتعاشات مكرر و پی درپی از دست می دهند. در بعضی از موارد، ارتعاشات تولید بیماری های ناشی از كار می كنند كه كیفیت و علائم آن بیماری ها با محل تماس بدن با جسم مرتعش، تعداد و شدت ارتعاشات، عوامل نامساعد از قبیل سروصدای شدید، شرایط حرارتی مشقت بار، كارسنگین، وضعیت نامناسب بدن در موقع كار و ... مرتبط می باشد.

 برخی از بیماری های حاصل از ارتعاش شامل ضایعات استخوانی، ضایعات بافت های نرم، ضایعات مفصلی و عوارض عمومی شامل عدم تمایل به كار، بی حوصلگی، عصبی و حساس شدن فرد و اختلال در شنوایی و خواب می باشد.

 

 

تدابیر حفاظتی و پیشگیری از خطرات ارتعاش:

 

  • بازرسی و كنترل مداوم قطعاتی كه در حركت هستند و یا در مقابل حركات مرتعش می شوند، سخت و محكم كردن آنها و تعویض قطعات فرسوده

 

  • جلوگیری از كاركردن با ماشین های ارتعاش زا نظیر تراكتور و ... توسط اشخاص مبتلا به اختلالات قلبی، عروقی عصبی، عضلانی یا استخوانی

 

  • استفاده از لباس كار و دستكش مخصوص و كفش های عایق

 

  • كاهش مدت كار روزانه یا منقطع كردن كار

 

 

عوامل زیان آور شیمیایی

بخش صیفی كاری نسبت به گذشته تغییرات وسیعی داشته و این تغییرات بهداشت و ایمنی كشاورزان را دستخوش تغییر كرده است و این به دلیل به كارگیری ابزارها و موادی مانند انواع آفت كش ها می باشد كه علیرغم جایگزینی روش های ارگانیك (تولید محصولات كشاورزی بدون استفاده از سموم و كودهای شیمیایی) با روش های سنتی در اكثر نقاط دنیا، اما هنوز استفاده از سموم در مزارع كشاورزی، رواج بالایی دارد كه علاوه بر آلودگی محیط (خاك، آب و هوا) باعث مخاطرات بهداشتی و موجب بروز عوارض مسمومیت به صورت حاد و مزمن در كشاورزان می شود. شایان ذكر است كه سالانه دو میلیون و پانصد هزار تن سم در جهان تولید می شود كه سهم هر فرد نیم كیلوگرم می باشد. به عبارت دیگر می توان گفت در طول نیم قرن گذشته نزدیك به یك میلیون تن سم به محیط زیست كشور وارد شده است.

 با توجه به زحمات زیادی كه صیفی كاران برای تولید محصول دارند و همچنین برای ارائه محصول با كیفیت بالاتر مجبور به استفاده از سم برای از بین بردن آفات در مزارع می باشند. این سموم  می تواند از طریق  تنفس، تماس با پوست بدن و از طریق گوارشی (خوردن و آشامیدن) وارد بدن شود. بیشتر سمومی که در کشاورزی استفاده می شود از نوع ارگانوفسفره می باشد که از آن جمله می توان به ملاتیون و پارتیون  اشاره کرد. کارگران کشاورزی در هنگام انبار سموم، سم پاشی مزرعه، کارکردن در مزرعه بعد از سم پاشی و در برداشت محصول در معرض این سموم قرار می گیرند.

 از دیگر عوامل زیان آور شیمیایی که این کارگران در معرض آن هستند می توان به گرد و غبار ناشی از خاک و گرده های گیاهان اشاره کرد. از طرف دیگر تعداد زیادی از محققین بالا بودن میزان بیماری های تنفسی را در كشاورزانی كه با دانه های غلات و حبوبات سروكار داشته و در معرض گرد و غبار حاصله از این مواد بوده اند را گزارش كرده اند. استنشاق گرد و غبار غلات سبب تحریك مخاط گلو، بینی، چشم و مجاری فوقانی تنفسی گردیده و در نتیجه سبب بوجود آمدن علائمی چون عطسه، سرفه، سوزش مخاط بینی و گلو و بالاخره در نتیجه تماس مستمر، باعث تنگی نفس می گردد. ضمنا در اشخاص حساس این گرد و غبارها ممكن است موجب یك نوع كهیر یا بثورات خارش دار نیز بشوند.

 

 

عوامل زیان آور ارگونومیكی

كارگران در بخش صیفی، كارهای فیزیكی سختی را انجام می دهند و مشكلات اسكلتی عضلانی در بین آنها شایع است. مطالعات  نشان داده که  26% كشاورزان مبتلا به درد در ناحیه پشت می باشند. آرتریت لگن و زانو نیز در رانندگان تراكتور دیده شده است. كارگران بارگیری صیفی در معرض استرسورهای ارگونومیك مثل بالا نگه داشتن دست ها، بلند كردن جعبه های سنگین و فشار روی شانه ها هستند. از جمله مشكلات ارگونومیك دیگر پوسچراستاتیك طولانی مدت، وضعیت بدنی نامناسب، خم شدن طولانی مدت و چرخش بدن می باشد كه سبب درد مفاصل زانو، واریس رگ های پا و كمردرد خواهد شد.

 این کارگران برای برداشت و بارگیری محصولات مجبور به حمل بار دستی می باشند و به دلیل غیر ارگونومیک بودن جعبه ها و غیر مسطح بودن زمین در مزارع در معرض ریسک بالایی قرار دارند.

 هنگام حمل حجم های بالای صیفی بهتر است آنها را در حالی كه زانوها، مفاصل و كمر كمی خم است حمل كرد چون حمل اشیاء با زانوی راست باعث افزایش قوس كمر و وارد شدن فشارزیاد به كمر می شود، در موقع برداشتن اشیاء از روی زمین هر قدر هم كه سبك باشند به جای خم كردن كمر بهتر است زانوها را خم كرد به عبارت دیگر باید زانوها به جای كمر كاركنند.

  

حوادث و سوانح در صیفی كاران

صیفی كاران به دلیل اینكه كار و فعالیت خود را در محیط باز و بدون حصار انجام می دهند در معرض خطراتی از جمله حمله حیوانات وحشی چون گرگ، سگ های ولگرد و سگ های گله، شغال، مارگزیدگی، عقرب گزیدگی و ... می باشند و همچنین به دلیل استفاده از وسایل نقلیه و ماشین ها و ابزارآلات كشاورزی در معرض خطراتی از جمله تصادف و برخورد با آن ها هستند. علاوه بر این موارد برخورد با قسمت های دوار و برنده این ماشین آلات بدلیل نداشتن حفاظ، معیوب بودن ماشین و استفاده ناصحیح و باعجله از آنها نیز خطرساز می باشد.

 

 

منابع:

1-  دكتر علیرضا چوبینه و مهندس فرید امیر زاده، كلیات بهداشت حرفه ای، انتشارات دانشگاه علوم پزشكی شیراز، 1379.

2- دكتر غلامحسین ثنایی، سم شناسی صنعتی، جلد اول، چاپ پنجم، انتشارات دانشگاه تهران ، 1379.

3- مهندس پریوش حلم سرشت و مهندس اسماعیل دل پیشه، بهداشت كار، انتشارات چهر، 1380.

4- آیین نامه ها و بخشنامه های ارسالی از مركز سلامت محیط و كار وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكی.

5- احسان رخشانی زابل، دكتر علی اصغر طالبی، دكتر عبدالحسین طالبی، اصول سم شناسی كشاورزی(آفت كش ها) چاپ دوم، انتشارات فرهنگ چهر.

6- مجموعه مقالات ارسالی از واحد مبارزه با بیماری های وزارت بهداشت و آموزش پزشكی.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه