ایمنی در عملیات سوخت رسانی دریایی به  شناورها

مریم رسولی، اداره کل ایمنی و حفاظت دریایی- سازمان بنادر و دریانوردی

 

 

چکیده

سوخت رسانی دریایی بطور بالقوه دارای خطرات ایمنی و زیست محیطی ناشی از سرریز سوخت به دریا در اثر غفلت پرسنل، عملکرد نامناسب تجهیزات یا فقدان تجهیزات ایمنی کافی در محل انتقال سوخت می باشد. خطرات و ریسك بالای نهفته در مواد نفتی ناشی از خاصیت آتش زائی و سمیت آن بویژه در آنجایی كه تعادل فیزیكی و یا شیمی آن دستخوش تغییر می گردد شناخت و ارزیابی دقیقی را می طلبد و مهار ریسك آن را از بایدهای یك عملیات مشترك تانكر و ترمینال می سازد. آمار وقوع سوانح آلودگی نفتی در حین عملیات سوخت رسانی نشان می دهد که بیشترین سوانح آلودگی ناشی از سوخت رسانی در اثر غفلت اشخاص و افسران مسئول عملیات انتقال سوخت صورت می گیرد.

این مقاله به بررسی موارد ایمنی در حین انجام عملیات سوخت رسانی به منظور افزایش ضریب ایمنی پایانه ها و اسکله های نفتی می پردازد.

 

کلمات کلیدی: ایمنی، سوخت رسانی، تانکر، مواد نفتی

 

 

مقدمه

ضریب ایمنی در صنایع بندری از جمله بخش حمل و نقل، تخلیه و بارگیری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. خطرات و ریسك بالای نهفته در مواد نفتی ناشی از خاصیت آتش زائی و سمیت آن بویژه در آنجایی كه تعادل فیزیكی و یا شیمی آن دستخوش تغییر می گردد شناخت و ارزیابی دقیقی را می طلبد و مهار ریسك آن را از بایدهای یك عملیات مشترك تانكر و ترمینال می سازد. در بنادر غیر نفتی كشور اسكله هایی وجود دارد كه به منظور تخلیه و بارگیری نفتی ساخته شده و با وجود قرارگرفتن در محدوده حاكمیتی سازمان بنادر و دریانوردی، توسط شركت ملی نفت راهبری می شوند.

همچنین شاهد این موضوع نیز هستیم كه اسكله هایی در بنادر وجود دارد با ویژگی ها و ساختاری مخصوص كالاهای عمومی ولی به عنوان یك ترمینال نفتی مورد استفاده قرار می گیرند كه منجر به پیدایش مشكل همجواری اسكله های نفتی و تاسیسات بندری و اسكله های كالاهای عمومی شده كه این خود ضریب مخاطرات بندر را تا حدی بالا برده و این صنعت را تحت الشعاع قرار می دهد. در همین راستا نیاز به تدوین دستورالعمل های لازم در خصوص سوخت رسانی به منظور به حداقل رساندن خطرات ایمنی و زیست محیطی ناشی از عملیات سوخت رسانی به شناورها از طریق اعمال مقررات و استانداردهای ایمنی و زیست محیطی، بکارگیری نیروی انسانی واجد صلاحیت و ارتقای کیفیت تجهیزات و شناورهای مورد استفاده در سوخت رسانی می باشد.

 

حفاظت ایمنی و آتش نشانی

در این قسمت راهكارهای عمومی مدیریتی ایمنی در ترمینال های دریایی و توصیه های ویژه در رابطه با طراحی و عملیات اطفاء حریق و سیستم های حفاظتی بحث خواهد شد.

تجهیزات اطفاء حریق  باید به نحوی طراحی شوند كه آتش نشان ها بتوانند در نقاط تعریف شده آتش را كنترل نمایند. همچنین زمانی جهت خروج اضطراری در نظر بگیرند و راه های خروج اضطراری باید به نحوی باشند كه تخلیه ایمن تمامی پرسنل از محلی كه تحت تاثیر قرار گرفته و آتش كاملا كنترل نگردیده را ایجاد نمایند.

ایمنی در ترمینال های نفتی با مقابله با آتش آغاز شده و در طراحی كلیه امكانات و تاسیسات این موضوع در نظر گرفته می شود. به هر حال طراحی دقیق یك ترمینال نفتی هیچگونه تضمینی بر انجام ایمن عملیات نخواهد بود. بمنظور موثر بودن، لوازم باید در شرایط آماده بكار دائم بوده و درمدت زمان منظم مورد بازرسی قرار گرفته تا از قابل اعتماد بودن و عملیاتی بودن آنها اطمینان حاصل گردد. تمرینات اضطراری سوری در زمان های منظم، با خبر قبلی و بدون خبر قبلی باعث آماده بكاری دستگاه ها، تخصص اپراتورها در استفاده از تجهیزات و آشنایی با مراحل اضطراری می گردد.

 

سیستم های هشدار دهنده و حسگر آتش

انتخاب و نصب حسگر آتش و سیستم های اخباری در یك ترمینال بستگی به ریسك ارائه شده محصولی كه حمل شده و اندازه تانكر و ورودی ترمینال دارد. محل تمامی حسگرهای آتش باید با توجه به اثرات هواكش مكانیكی و طبیعی در نظر گرفته شوند، چرا كه در حمل و شروع جریان انتقال گرما موثر  باشد. سایر موارد نیز مانند توانایی حسگر شعله بمنظور دیدن شعله باید در نظر گرفته شود. قبل از نصب توصیه سازندگان و كارشناسان ایمنی و آتش نشانی با توجه به قوانین محلی می باید مورد توجه قرار گیرد.

 

جزئیات اطفا حریق

آتش خاموش كن های قابل حمل و چرخدار  باید در اسكله ترمینال دریایی براساس اندازه، محل و تعداد استفاده نصب گردد. محل های آتش خاموش كن ها  باید بطور دائم و بشكل آشكار و مشخص شده با زمینه رنگ آمیزی شب نما یا درجعبه ها یا كابین های حفاظت شده با رنگ مناسب قرار گیرند. بالا یا دستگیره بلند كننده یك آتش خاموش كن معمولا نباید در ارتفاعی بیش از یك متر باشد.

خاموش كننده های آتش از نوع كف كه دارای ظرفیت 100 لیتر محلول تركیبی كف می باشد برای استفاده در اسكله ها مناسب می باشد. این نوع خاموش كننده ها توانایی تولید تقریبا 1000 لیتر كف و با برد تیز 12 متر می باشند. خاموش كننده های كوچك كف با ظرفیت 10 لیتر برای اثربخشی بر اطفاء آتش در بیشتر مواقع در ترمینال ها محدودیت دارند.

 

تجهیزات ثابت آتش نشانی ترمینال

آب آتش نشانی در ترمینال های دریایی معمولا ‌بطور نامحدود و از طریق آب دریا، رودخانه یا حوضچه تامین می گردد. در جائی كه تامین آب آتش نشانی از مخازن ساكن صورت می گیرد (مانند تانك ها یا مخازن ذخیره) میزان ذخیره بمنظور مبارزه با آتش می باید حداقل برای 4 ساعت بطور مستمر در بیشترین ظرفیت طراحی شده سیستم اطفاء حریق باشد. سرعت و فشار جریان آب آتش نشانی می باید جهت اطفاء حریق و خنك كردن محیط با توجه به اندازه آتش مورد نظر كفایت كند.

 

سیستم اصلی آتش نشانی

سیستم اصلی لوله كشی آب آتش نشانی و یا لوله كشی مخلوط آب و كف، باید روی ترمینال های دریایی و در طول مسیر پهلوگیری به اسكله نصب باشد. لوله كشتی ها باید تا حد امكان نزدیك به سر ترمینال های دریایی برسد و در نقاط مناسب مجهز به شیرهای آتش نشانی باشد.

محل شیرهای آتش نشانی شامل شیرهای مشخص و امكان خروجی چفت شونده به شیلنگ آتش نشانی مناسب با توجه به نوع شیلنگ آتش نشانی وصل شده در محل می باشد.

  

تامین آب آتش نشانی

آب آتش نشانی در ترمینال های دریایی معمولا‌ بطور نامحدود و از طریق آب دریا، رودخانه یا حوضچه تامین می گردد. در جائی كه تامین آب آتش نشانی از مخازن ساكن صورت می گیرد (مانند تانك ها یا مخازن ذخیره) میزان ذخیره بمنظور مبارزه با آتش می باید حداقل برای 4 ساعت بطور مستمر در بیشترین ظرفیت طراحی شده سیستم اطفاء حریق باشد. مخزن ذخیره آب برای اطفاء حریق باید معمولا اضافه بر نیاز سایر قسمت هایی كه از همان مخزن استفاده می كنند باشد. سیستم های لوله كشی در چنین مخازنی می بایست به نحوی باشد كه ذخیره مورد نیاز اطفاء حریق برای سایر موارد مورد استفاده قرار نگیرد و صلاحیت تامین آب چنین مخازن باید تائید شده باشد.

سرعت و فشار جریان آب آتش نشانی می باید جهت اطفاء حریق و خنك كردن محیط با توجه به اندازه آتش مورد نظر كفایت كند.

  

شیرهای آتش نشانی

محل و فضای شیرهای آتش نشانی در ترمینال های دریایی معمولا توسط مشخصات و نوع امكاناتی كه باید محافظت شود، تعیین می گردد. در محل اسكله و بازوهای بارگیری تعیین محل شیرهای آتش نشانی متحدالشكل دشوار خواهد بود، بطوری كه در محل نزدیك شدن یا مسیر تردد در نظر گرفتن فضای یك دست قابل اجرا خواهد بود. برای راهنمایی، شیرهای آتش نشانی باید در فواصل حداكثر 45 متری از یكدیگر در اسكله یا فضای بازوی بارگیری قرار گیرند و در محل پهلوگیری یا مسیر تردد نباید این فاصله از 90 متر تجاوز نمایند.

  

سیستم های كف

كف غلیظ شده می تواند توسط چند روش كه در زیر توضیح داده شده تامین گردد. كف غلیظ شده به نسبت مناسب با آب در نقطه فرود آب پمپ های آب آتش نشانی، و نزدیك سرچشمه دستگاه سازنده كف و نازل اجرایی تركیب می گردد. خطوط لوله ثابت برای كف پیشنهاد نمی گردد، چرا كه كف تشكیل شده بخاطر انرژی حركتی و اصطكاك زیاد درون چنین سیستمی نمی تواند بنحو موثری به بیرون جهش نماید.

 نوع كف غلیظ شده انتخابی مانند، پروتئین، فلوروپروتئین، كف شكل گرفته بشكل فیلم (لایه) مایع شكل بستگی به عوامل مختلف دارد. این عوامل شامل نوع سوخت و فرمول آن‌، آب دستگاه دمنده یا غیردمنده نصب است، به راحتی قابل تامین بوده و مسائل اقتصادی باید در نظر گرفته شود.

  

تجهیزات اطفاء حریق شبكه آبی

لوازم اطفاء حریق شبكه آبی معمولا به شكل شناورهای آتشخوار و یدك كش های آتشخوار می تواند بسیار موثر باشند، خصوصا وقتی كه در نظر باشد در جهت باد بالای آتش مانور نمائیم. چنین مانورهایی معمولا امكانپذیر می باشند خصوصا در اسكله های وسط دریا.

 در موقعیت هایی كه كشتی های آتشخوار بخوبی تجهیز شده اند، بطور مستمر موجود بوده و سریعا در زمان نیاز بكار گرفته شوند، برای مثال بین 15 الی 20 دقیقه، سپس میزان و اندازه تجهیزات مقابله با آتش بعد از در نظر گرفتن و ارتباط و تنظیم تجهیزات اطفاء حریق شبكه آبی محل تعیین می گردد. توانایی اطفاء حریق شبكه آبی معمولا توسط یدك كش ها و شناورهای مورد استفاده كه مجهز به سیستم اطفاء حریق شامل امكانات كف كه بتواند به آتش روی عرشه كشتی تانكر بزرگی كه معمولا وارد بندر می شود حمل كند، تعیین می گردند.

 

نگهداری لوازم اطفاء حریق

تجهیزات اطفاء حریق معمولا اطراف سایت پراكنده اند و اكثرا در مجاورت هوا هستند. به خاطر اینكه این سیستم ها همیشه باید آماده استفاده باشند، لازم است كه این تجهیزات بطور منظم مورد بازرسی و آزمایش قرار گیرند. ترمینال ها می باید مطمئن شوند كه تمامی تجهیزات اطفاء حریق در شرایط استاندارد طراحی، كنترل و نگهداری می شوند.

 

آمادگی های اضطراری

اگر قرار بر پاسخگویی ترمینال به شرایط اضطرار باشد یك طرح جامع و فراگیر باید در این راستا تنظیم شود. افراد درگیر باید با مراحل اضطراری آشنا باشند و بمیزان مناسبی آموزش دیده باشند و بدانند چه اقدامی را باید در شرایط پاسخ به اضطرار انجام دهند. اطلاعات مربوط به خطرات همراه با تولیدات و كالاهایی كه در ترمینال حمل می شوند باید فورا در موارد اضطرار حضور داشته باشند. پیشنهاد می شود كه برگه های اطلاعات ایمنی برای كاركنان و افراد درگیر در موارد اضطراری با توجه به نوع محصول تهیه شود. تعیین نیروی انسانی مورد نیاز كه می بایست برای هرگونه طرح مقابله مورد استفاده قرار گیرند از موارد مهمی است كه باید در نظر گرفته شود، بنابراین مطالعه جامعی در رابطه با تعداد پرسنل مورد نیاز برای تمامی موارد وضعیت اضطرار بطور تمام وقت، الزامی می باشد. 

 

تجهیزات ارتباط رادیویی

درطول عملیات تخلیه و بارگیری و توازن شناور استفاده از تجهیزات مخابراتی خطرناك می باشد اما این شامل استفاده از VHF/UHF ثابت شناور كه بصورت صحیح نصب و بهره برداری می شوند كه قدرت خروجی آنها 1 وات و یا كمتر است نمی باشد. پرسنل شناور باید تشویق شوند تا از VHF/UHF با شرایط بالا جهت ارتباط رادیویی دركشتی استفاده نمایند. وقتی كشتی به اسكله پهلو گرفته آنتن اصلی مخابراتی آن باید متصل به زمین باشد.

 

نازل های ثابت (Monitors)

نازل ها ممكن است برای كف و آب استفاده شوند، اگر چه ممكن است برای كف طراحی خاصی در نظر گرفته شود. توزیع با ظرفیت زیاد می باید توسط نازل های ثابت یا واحدهای متحرك صورت پذیرد.

 ارتفاع موثر جریان مایع مورد نیاز از نازل بستگی به مشخصه هایی كه با آن روبرو می شوند دارد. برای مثال اگر برای آتش مربوط به مانیفولد كشتی ها باشد، ارتفاع سطح آزاد كشتی بسیار مهم است چرا كه برای كشتی ها با تانكر خیلی بزرگ این ارتفاع از 23 متر تجاوز می‎ نماید. نوعا، نازل ها دارای برد افقی 30 متر با ارتفاع 15 متر در هوای آرام هستند. بمنظور اطمینان از اینكه آب و یا كف به بالاترین ارتفاع آزاد كشتی خواهد رسید، نازل ها را می توان در بلندترین نقطه نصب نمود. نازل ها ممكن است در اسكله یا سطح عرشه پهلوگیری قرار گیرند، كه معمولا این نحوه قرار گرفتن برای ترمینال های كوچك مناسب است یا آنكه نازل ها روی برج های ثابت كه بطور كنترل از راه دور از سطح برج یا با فاصله از برج قرار می گیرند. كنترل های روی برج ها، ممكن است به حفاظت های خاصی نیاز داشته باشند. تاسیسات كف نصب شده روی برج ها ممكن است توسط جریان باد كف را به جهت اشتباهی بفرستند. و دود ممكن است جلو دید فرد مستقر روی برج را بگیرد. كنترل از راه دور می تواند توسط لوازم الكترونیكی، هیدرولیكی یا حلقه های مكانیكی صورت پذیرد.

 الزامات نازل های ثابت آب/كف می باید با توجه اسكله های تانكری كه كشتی های ماكزیمم ظرفیت بیش از 20000 تن هستند طراحی شود. اندازه الزامات می باید مرتبط با اندازه، محل و تعداد استفاده هر اسكله به تنهایی باشد. نازل ها می باید از مركز اصلی آتش نشانی تامین شوند و بطور دستی و منفردا در هر نازل فعال شوند یا از طریق كنترل از راه دور یا از طریق ولو ایزوله موتوری یك گروه نازل با توجه به طراحی ویژه، مورد استفاده قرار گیرند.

 نازل های آب باید در اسكله یا سطح عرشه پهلوگیری نصب شوند. آنها می باید به نحوی نصب شوند كه توانایی خنك كردن ساختمان اسكله و همچنین دیواره كشتی تانكر كنار اسكله را داشته باشند.

  

تجهیزات راداری كشتی

تشعشات امواج راداری با قدرت بالا (رادارهایCM  10) ممكن است ایجاد الكتریسته القایی نماید، لذا استفاده از این گونه رادارها باید با هماهنگی بندر صورت پذیرد.

  

اصول كلی درمقابله با آلودگی

 

  • كلیه كشتی های ورودی می بایست طرح مقابله با آلودگی اداره حفاظت و ایمنی دریانوردی را قبول نموده و امكانات مورد نیاز را آماده داشته باشند.

 

  • پرسنل كافی بمنظور استفاده در شرایط اضطراری باید تمام وقت بر روی شناور و در اسكله آماده باشند.

 

  • باید سیستم ارتباطی مناسب بین كشتی و ترمینال موجود باشد.

 

  • پرسنل درگیر در عملیات تخلیه و بارگیر باید توانمند لازم جهت عملیات مقابله با آلودگی را داشته و ازكلیه خطرات آن مطلع باشند (آموزش دیده باشند).

 

  • در اسكله و كشتی می بایست تجهیزات مقابله با آلودگی از قبیل (بوم و پد جاذب، خاك اره و ....) مهیا و در دسترس باشد.

 

 

توصیه های طراحی ترمینال

طرح و ساختار ترمینال با توجه به عوامل مختلفی تعیین می گردد این موارد شامل:

 - نقشه برداری و عمق سنجی محلی

- ورودی به اسكله، دریا آزاد، كانال رودخانه ای یا ورودی

- نوع باری كه باید حمل شود

- تعداد كالایی باید حمل شود

- تاسیسات زیربنایی و امكانات محلی

- وضعیت زیست محیطی منطقه

- قوانین محلی

 

بیشتر تصمیمات در رابطه با امكانات در طراحی اولیه و مرحله طراحی ترمینال در نظر گرفته می شود. به هر حال ترمینال های زیادی با گذشت زمان توسعه یافته كه باعث شده تولیدات بیشتری را حمل نمایند و مقدار بیشتری كالا و كشتی های بزرگتر از آنچه كه برای ترمینال پیش بینی و براساس آن طراحی شده بود را پذیرا باشند. ترمینال ها همچنین امكان دارد با كاهش كشتی ورودی، تغییر وضعیت زیست محیطی مانند كاهش عمق آب و یا وضعیت اقتصادی مواجه شوند.

 تمامی ترمینال ها باید در زمان های منظم بازبینی كاملی نسبت به امكانات و تجهیزات و قوانین خود داشته باشند تا اینكه از انطباق تجهیزات و قوانین با اهداف تعریف شده برای آن اطمینان حاصل نمایند. چنین بازبینی باید به عوامل پایه ای طراحی ترمینال كه در قسمت زیر به آنها اشاره شده متمركز شود به نحوی كه با توجه به آنها ترمینال قادر خواهد بود به كار خود با در نظر گرفتن سطح ایمنی الزامی، مربوطه ادامه دهد.

  

نتیجه گیری:

تمامی ترمینال ها باید چك لیستی برای اجرا و پاسخگویی سریع به شرایط بحرانی را داشته باشند. این مراحل و دستورالعمل ها باید تمامی انواع بحران را كه می توان با توجه به نوع فعالیت ترمینال با آن مواجه شود را بپوشاند، برای مثال، نشت وسیع مواد نفتی، نشت گاز، آتش، انفجار و بیماری یا صدمه افراد. استفاده تجهیزات در زمان اطفاء حریق می باید در هر مرحله بحران مشخص باشد، لوازمی همچون دستگاه اكسیژن لوازم احیا، برانكارد، مواد فرار یا خروج را می بایست پوشش دهد.

 افراد درگیر باید با مراحل اضطراری آشنا باشند و بمیزان مناسبی آموزش دیده باشند و بدانند چه اقدامی را می باید در شرایط پاسخ به اضطرار انجام دهند. این مسئله می تواند شامل بصدا در آوردن سیستم هشداری، تنظیم و آماده سازی مركز كنترل و سازماندهی افراد در ارتباط با اضطرار باشند.

 اطلاعات مربوط به خطرات همراه با تولیدات و كالاهایی كه در ترمینال حمل می شوند باید فورا در موارد اضطرار در دسترس باشند. پیشنهاد می شود كه برگه های اطلاعات ایمنی برای هم كاركنان و هم افراد درگیر مورد اضطراری با توجه به نوع محصول تهیه شود. برگه MSDS می باید شامل اطلاعات فیزیكی (نقطه ذوب، نقطه جوش و ...) سمیت، اثرات سلامت فردی، كمك های اولیه، واكنش، انبار كردن و لوازم حفاظت شخصی كه باید مورد استفاده قرار گیرد، باشد.

 تعیین نیروی انسانی مورد نیاز كه می بایست برای هرگونه طرح مقابله مورد استفاده قرار گیرند از موارد مهمی است كه باید در نظر گرفت. بنابراین مطالعه جامع در رابطه با تعداد پرسنل مورد نیاز برای تمامی موارد وضعیت اضطرار بطور تمام وقت، الزامی می باشد.

  

مراجع

1- International Safety Guide For Oil Tankers and Terminals   Fifth Edition ,2006

2- دستورالعمل ایمنی تانكرها و پایانه های فراورده های نفتی، اداره كل بنادر و دریانوردی استان خوزستان.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه