نقش مدیریت در دیدگاه سیستمی به مسئله ایمنی و بهداشت

امین تاج دانی، نیروگاه رامین اهواز

عبدالكریم مشاك، دانشگاه آزاد اسلامی دزفول

 

 

چکیده:

ایمنی و بهداشت برنامه نیست بلكه سیستمی است متشكل از چهار عنصر انسان‌، محیط، تجهیزات و مواد. هدف اصلی این سیستم حذف، پیشگیری و كنترل حوادث و بیماری ها می باشد. ایمنی و بهداشت همواره باید مورد توجه قرار گیرد و نمی توان آن را فقط در مقاطعی بدلایلی از جمله افزایش حوادث و بیماری ها با اهمیت تلقی كرد. این مقاله به بررسی انواع سیستم های مدیریت ایمنی و بهداشت موجود می پردازد و ضمن تجزیه و تحلیل هركدام به تفكیك محاسن و معایب آنها را شرح می دهد. این شفاف سازی علاوه بر بسط دید و آگاهی های متخصصین ایمنی و بهداشت می تواند راهگشایی برای  مدیران در انتخاب استراتژی های عملی، ارزیابی سیستم های موجود و ارتقاء سطح كیفی آنها باشد.

 

مقدمه:

درباره توصیف و تحلیل انواع سیستم های مدیریت ایمنی و بهداشت، كار چندانی صورت نگرفته است. یك تقسیم بندی توسط دنتون (1982) انجام شده كه بر حول استراتژی های فرد ایمن در مقابل محیط ایمن دور می زند. تقسیم بندی دنتون كه از دیدگاه روانشناسی صنعتی انجام گرفته دیدگاه كار-مدار را از دیدگاه كارگر- مدار متمایز نموده و در دوازده بند تفاوت های آن دو را بیان كرده است(جدول1). دنتون رهیافت كار-مدار را با استراتژی های مدیریت تیلوریست یكی می داند: پایش منظم و دقیق فعالیت های ایمنی و كنترل شدید روش های ایمن استاندارد.

 در این رهیافت حذف یا كنترل خطرات با طراحی و روش های مهندسی صورت می گیرد و بر ارتباط رسمی و آموزش حین كار به منظور اطمینان از فراگیری صحیح روش های كاری تاكید می گردد. از طرف دیگر رهیافت كارگر-مدار بر رفتار كارگر و مدیریت رفتار تمركز دارد. در این رهیافت به مسائل و مشكلات افراد از قبیل نگرش های غلط و عدم تامین نیازهای آنها توجه می شود. ارتباط رسمی و پایین به بالا بعنوان مكانیسمی جهت جلب مشاركت كارگران و اطمینان از توجه به نیازهای آنها در اتخاذ تصمیمات توصیه می گردد.

 طبقه بندی دیگری از مدیریت ایمنی و بهداشت به دو دیدگاه قدیم و جدید یا سنتی و نوین وجود دارد. مثالی از این طبقه بندی مقایسه میشل از دیدمان های قدیم و جدید می باشد(1993).

 مدل Worksafe مثال دیگری از طبقه بندی استراتژیهای مدیریت به دو گروه سنتی و نوین می باشد. دیدگاه جدیدی كه در این مدل به مدیریت ایمنی و بهداشت ارائه شده  یك استراتژی پیشگیری است با ساختاری انعطاف پذیر(واگذاری مسئولیت ها و كارگروهی)، سیستم های جامع و منسجم، نیروی كاری توانمند، حل و فصل مشكلات بر مبنای تجربه و یك سبك مدیریت باز و متعهدانه. اما نگرش قدیم كه تحت عنوان انفعالی  نامگذاری شده (مبتنی بر مقررات و استفاده از وسایل حفاظت فردی و سرزنش فرد حادثه دیده) دارای سیستم های غیرمنسجم وناقص بوده، شیوه مدیریت هدایتی و كنترلی است، كارگران مشاركتی در برنامه  ندارند و تجربه و مهارت عملی پرسنل ناچیز و محدود به متخصصین ایمنی و بهداشت می شود.

 این تنوع و گوناگونی در طبقه بندی نگرش های مدیریت ایمنی و بهداشت نشانگر دشواری هایی است كه بر سر راه طراحی شاخص های معتبر برای تشخیص و تمیز انواع استراتژی ها وجود دارد. با نگاهی دقیق به طبقه بندی های موجود می توان چهار دیدگاه را مشخص كرد. این دیدگاه ها عبارتند از:

 

1- دیدگاه فرد ایمن

2- دیدگاه محیط ایمن

3- دیدگاه سنتی مدیریت ایمنی و بهداشت

4- دیدگاه نوین مدیریت ایمنی و بهداشت

 

 

  • 1- دیدگاه فرد ایمن

ایده اصلی دیدگاه فرد ایمن تئوری دومینو هنریش و مطرح شدن اهمیت اعمال ناایمن در علت یابی حادثه بود. این دیدگاه زمینه ساز مطالعات استعداد حادثه یا فرد مستعد حادثه گشت كه در نیمه اول قرن حاضر بحث روز متخصصین بود اما بدلیل عدم دستیابی به نتایج قطعی و قابل اعتماد و نیز انتقاداتی كه به ساختار روش وارد بود این نظریه رد شد. استعداد حادثه كه با بی دقتی قرین است. عامل منازعه و جدال بین كارفرمایان و سازمان های كارگری بر سر توبیخ فرد قربانی بود (ساس و كروك 1981 ,لامه  1994). علیرغم رد شدن نظریه استعداد حادثه مفهوم رفتار فرد بعنوان مهمترین عامل حوادث همچنان به قوت خود باقی ماند. نقش مهم عمل ناایمن در علت یابی حادثه كه یك محبوبیت جهانی در بین مدیران منابع انسانی دارد توسط لامه تشریح شد و توسط ساس در ایدئولوژی مدیریت راه یافت. دیجوی یافته های تحقیقی را برای دفاع از این فرضیه كه سرپرستان حادثه را ناشی از عوامل درونی كارگر می دانند ارائه نمود. وی همچنین به مدیران توصیه می كند كه در پاسخ به این باور جهان شمول كه ایمنی یك مشكل كارگر-مدار است و سرپرست بلافصل كارگر مسئول عملكرد خوب یا بد او می باشد لذا باید سرپرست را مسئول و پاسخگوی ایمنی و بهداشت بدانند.

  

  • 2- دیدگاه محیط ایمن

تئوری های محیط ایمن، اعمال ناایمن را بعنوان عامل اصلی حوادث كه توسط هنریش مطرح شده نمی پذیرد. گر چه نظریه هنریش منتقدان كمی داشته اما برخی از نویسندگان با مفاهیم اصلی هنریش و معیارهای خود در پیشگیری حوادث در چالش بوده اند. وینر با اشاره به ماهیت ذهنی تشخیص علل حادثه و واژه های ایمن و ناایمن، گردآوری اطلاعات درباره اعمال ناایمن را موید وجود عمل ناایمن نمی داند(1991). به نظر وی نگرشی كه منجر به تقویت سرزنش نسبت به فرد حادثه دیده شود می تواند مانعی بر سر راه استفاده از روش های علمی در مبحث علت یابی حادثه گردد. كلتز  همانند وینر تاكید بر خطای انسان را مانع توجه به مسولیت مدیریت و انجام اقدامات اساسی می داند.

با تفكیك رهیافت های سنتی و نوین كه در پی خواهد آمد می توان دیدگاه های فرد ایمن و محیط ایمن را مشخص كرد.

  

  • 3- نگرش سنتی مدیریت ایمنی و بهداشت

نگرش سنتی مدیریت ایمنی و بهداشت بنظر می رسد همان دیدگاهی باشد كه توسط هنریش مطرح شد و تاكید آن بر آموزش مناسب و كافی كاركنان، انتخاب صحیح آنها و نظارت بر كنترل اعمال ناایمن می باشد (ری 1993). رحیمی نشان داد كه نگرش سنتی ریشه در ساختارهای تیلوریستی سازمان دارد و در عمل (مقررات ایمنی، كمیته های ایمنی, پوسترها و تحقیق حوادث) در مقایسه با تكنیك های مدرن مدیریتی ناكاراست(1995). وی نگرش سنتی را بعنوان یك نگرش انفعالی دانسته كه در آن به حذف نظام مند شرایط ناایمن كمتر توجه شده است. مدیریت حتی به مطابقت سازمان با حداقل استانداردهای موجود تمایلی ندارد.

 

ولتری  نیز  مطابقت با مقررات را مكمل نگرش سنتی می داند. نگرش سنتی مدیریت ایمنی و بهداشت به نظر داوسن و همكاران با بی توجهی به راهكارهای فنی كنترل كه تاكید بر لزوم تشخیص و كنترل خطر دارند سیستم های مدیریتی و انسانی را در پرده ابهام فرو برده است. داوسن و همكاران در تلاش برای ایجاد تعادل بین راهكارهای فنی و انسانی مفهوم  كنترل كننده های انگیزشی را عنوان كردند كه در آن ساختار  و فرآیندهای سازمانی بنحوی طراحی می شوند كه افراد را برای رسیدن به روش های فنی كنترل برانگیزند(داوسن وهمكاران 1987). آنها بویژه با تاكید بر مدیریت صفی، انگیزش را ناشی از اقدامات  یا الزامات اساسی می دانند كه شامل تعریف شفاف از مسئولیت و پاسخگویی، تطبیق انتظارات مدیران صفی با اولویت ها و خط و مشی های سازمانی، تعهد شفاف مدیریت ارشد و الزامات قانونی می شود.(1998)

 

  • 4- دیدگاه نوین مدیریت ایمنی و بهداشت

مدیریت نوین ایمنی و بهداشت  نتیجه تلفیق ایمنی و بهداشت با سیستم های جامع مدیریتی از قبیل TQM و غیره می باشد. این رهیافت بدنبال یك تغییر اساسی در ساختار مدیریت است تا آن را از تصمیم گیری فردی و سنتی بسوی سازمانی انعطاف پذیر، انطباق پذیر و آموزشی سوق دهد. همانطور كه ذكر شد انسجام و یكپارچگی مفهوم كلیدی در تفكر مدیریت مدرن است. همانند سیستم سنتی مدیریت ایمنی و بهداشت، در نگرش نوین نیز می توان چشم اندازهای فرد و محیط ایمن را مشخص كرد.

 هر یک از دیدگاه های مطرح شده دارای محاسن و معایبی كه با توجه به اتخاذ هر كدام توسط سیستم های مدیریتی شاهد نتایج متفاوتی از سیستم ها در حیطه مسایل ایمنی و بهداشت می‎باشیم.

 آنچه در این نوشتار مورد بحث قرار گرفت چهار دیدگاه موجود درباره مدیریت ایمنی و بهداشت بود. می توان مشخصات اصلی این سیستم ها را بصورت زیر خلاصه كرد:

 

مدیریت سنتی

- ایمنی و بهداشت مسولیت افراد كلیدی است كه شامل  سرپرست و متخصص ایمنی و بهداشت می شود .

 - كارگران ممكن است مشاركتی در ایمنی و بهداشت داشته باشند اما مشاركت آنها برای ایمنی و بهداشت حیاتی نیست یا اینكه كمیته های سنتی ایمنی و بهداشت تشكیل می گردد.

 

 نتیجه گیری:

در این مقاله انواع سیستم های مدیریت ایمنی وبهداشت و دیدگاه های صاحب نظران مورد بحث و بررسی قرار گرفت. با شناسایی سیستم های موجود و در نظر گرفتن شرایط و قابلییت های هر سازمان در مقوله ایمنی وبهداشت و بكارگیری نقاط قوت هر دیدگاه شاهد رشد و پویایی سیستم های ایمنی و بهداشت در هر سازمان بود. از دیدگاه نوین و انسجام و یكپارچگی آن می توان در مقابل نگرش سنتی كه شامل مقررات ایمنی، تحقیق حوادث و ... می باشد استفاده كرد. شرایط سازمانی، فرهنگی و اجتماعی می توان سیستم مناسب و كارآمد را انتخاب و در راستای دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت حرفه ای از آن بهره جست. همچنین می توان سیستم های موجود را مورد ارزیابی قرار داد و كارایی یا اثربخشی آنها را سنجید.

 

 

منابع :

1-John V.Grimaldi, Rollin H.Simonds. safety management.fifth ed.1989,indian ed .P:651

2-Thomase R.Krause .The Behavior –Based Safety Process,second ed. VNR,1997,P:256

3- دکتر لاهیجانیان همایون، سیستم های ایمنی، دانشگاه علم وصنعت،1379.

4- دکتر سلطانی ایرج، مدیریت فرایند حوادث، اینترنت.

5- احمدی نیلوفر، زیربنای استقرار سیستم ایمنی مبتنی بر رفتار، اینترنت.

 

  

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه