بررسی جو ایمنی در شركتی پیمانكاری

محمد خندان، دانشجوی کارشناسی ارشد ارگونومی، گروه ارگونومی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی

موسی جباری قره باغ، دكترای بهداشت حرفه ای، دانشکده سلامت، ایمنی  و محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

امیر كاووسی، دكترای آمار، دانشکده سلامت، ایمنی  و محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

 

چكیده

زمینه و هدف از انجام پژوهش:

به منظور كاهش آمار حوادث در محیط های كاری و ایجاد محیطی امن و در نتیجه كاهش هزینه های مربوطه، افزایش بهره وری و از همه مهمتر حفاظت و صیانت از نیروی كار، در ایمنی بایستی رویكرد پیشگیرانه مد نظر قرار گیرد، نه واكنشی. یكی از ابزارهای مهمی كه در این مسیر می تواند به مدیران كمك كند «جو ایمنی» است. جهت كسب نتیجه مطلوب باید به ارزیابی و ارتقای آن اهمیت داده شود.

 

روش كار:

در كار حاضر به بررسی جو ایمنی با سطح اطمینان 90/0 در شركتی پیمانكاری  ایرانی در دو بخش عملكرد مدیریت و نگرش پرسنل پرداخته شده است. در قسمت بررسی عملكرد مدیریت از چک لیست ارایه شده توسط «جیمز ریزن» استفاده شد. در قسمت نگرش پرسنل از پرسشنامه 52 سوالی استاندارد شده استفاده شد كه بین 270 کارگر توزیع گردید. این پرسشنامه شامل چهار فاكتور اصلی می باشد: بررسی درونیات فرد، نگرش او در مورد گروه همكاران،  سرپرست مستقیم و مدیران شركت كه هر یك از این فاکتورها دارای زیر مجموعه هایی است.

 

 یافته ها و نتیجه گیری:

در مورد بررسی عملكرد مدیریت، نمره 11/7 كسب گردید. تجزیه و تحلیل نگرش پرسنل نیز حاکی از این می باشد که نگرش كاركنان در سه مورد مناسب بوده و تنها درمورد «مدیران شركت» متوسط پاسخ های منفی از متوسط پاسخ های مثبت بیشتر است.نتیجه گیری: در مورد عملكرد مدیریت شرایط خوب است، ولی می تواند بهتر شود.اما در مورد نگرش كاركنان، پس از تحلیل داده ها مشخص گردید فاكتور «مدیران شركت» از دید گاه پرسنل وضعیت مطلوبی ندارد.

 

واژه های كلیدی: جو ایمنی، نگرش پرسنل، تعهد مدیریت، ارتباطات، ارزیابی ریسك

 

1- مقدمه

جهت رسیدن به محیط امن و سالم نگهداشتن انسان (نیروی کار) و در نتیجه رسیدن به یک صنعت پویا که فاکتوری اساسی در توسعه پایدار است، باید به طور ریشه ای با حوادث مقابله کرد و علل ریشه ای و بنیادی آنها را حذف کرد. عامل فوق العاده مهمی که می تواند در این راه به ما کمک کند «فرهنگ ایمنی» است. با بررسی می توان دریافت كه ریشه اصلی اكثر حوادث در فاكتورهای انسانی و فرهنگ ایمنی سطوح مختلف پرسنل می باشد، اینجاست كه نقش فرهنگ ایمنی نمایان می گردد و به یك نتیجه می توان دست یافت و آن این اینست كه برای ایمن تر كردن محیط كار و كاهش تعداد حوادث و هزینه های ناشی از آنها بایستی به فرهنگ ایمنی توجه بیشتری شود تا بتوانیم به طور ریشه ای و اصولی با حوادث مقابله نماییم.

 

1-1- فرهنگ ایمنی1  و جو ایمنی2

عبارت فرهنگ ایمنی پس از حادثه چرنوبیل3 در سال 1986 رواج یافت. به علت وجود یک فرهنگ ایمنی ضعیف، خطاها و تخلفاتی رخ داد که باعث اختلال در فرآیندهای عملیاتی و نهایتا آن فاجعه بزرگ گردید.

کمیته نظارت بر مقوله ایمنی و تاسیسات هسته ای انگلستان4  فرهنگ ایمنی را اینگونه تعریف می کند:

«فرهنگ ایمنی محصول ارزش ها- گرایش ها- ادراکات- صلا حیت ها و الگوهای رفتاری فردی و گروهی کارکنان است که به وسیله آن میزان تبعیت کارکنان از سبک و شیوه مدیریت ایمنی و بهداشت سازمان مشخص می گردد.»

 

فرهنگ قوی ایمنی نتیجه موارد زیر است:

 

  • گرایشات مثبت محیط كار – از رئیس تا پایین ترین پرسنل
  • مراودات بین همه اعضا و نیروی كار
  • بهبود اهداف ایمنی به وسیله سنجش، تعاون و معنادار كردن آنها

 

جو ایمنی عبارتست از نگرش و ادراک کلی افراد سازمان در مورد شرایط مدیریت سازمان در رابطه با ایمنی، در حقیقت جو ایمنی لایه بیرونی و ظاهری فرهنگ ایمنی است5. البته معمولا جو ایمنی و فرهنگ ایمنی را مترادف هم می دانند و به اشتباه به جای یکدیگر به کار می برند (با توجه به تعریف ارایه شده در بالا). در ادامه، فرآیند و نتایج حاصل از بررسی جو ایمنی در یک شرکت پیمانکاری ارایه گشته است.

 

2- شرح فرآیند بررسی

2-1-       ابزارهای مورد استفاده

الف) چك لیست

به منظور بررسی عملکرد مدیریت در حوزه فرهنگ ایمنی از چک لیست استفاده شد. این چک لیست برگرفته شده از چک لیست ارائه شده توسط دكتر «جیمز ریزن» در سال 2000 است و دارای 20 سوال سه گزینه ای (بله، خیر، ؟ یا عدم اطلاع) می باشد. مورادی كه در این چك لیست مد نظر قرار گرفته است:

 

1- تعهد و اهمیت دادن به ایمنی                                       2- قانون             

3- آموزش                                                                  4- انگیزش

5- مدیریت ریسك                                                        6 - رسیدگی به حادثه6  

7- ارتباطات7

 

ب) پرسشنامه

در بررسی وضعیت کارکنان، کارکنان اجرایی/عملیاتی مورد ارزیابی قرار گرفتند. جهت بررسی ایشان، از ابزار پرسشنامه استفاده گردید. این پرسشنامه نیز بر اساس پرسشنامه ایست که توسط كمیسیون استانداردها و ایمنی راه آهن ارایه گشته است. در این مورد سعی در حفظ قالب سوالات بوده اما با توجه به شرایط موجود در ایران در برخی موارد از لغات و اصطلاحات دیگری استفاده شده است اما ساختار سوالات حفظ گردیده است. پرسشنامه ارایه شده شامل 52 سوال پنج گزینه ای (مقیاس لیكرت) است که شامل (خیلی موافق، موافق، نظری ندارم، مخالف، خیلی مخالف) می باشند.

در طراحی پرسشنامه به بررسی چهار موضوع اصلی پرداخته شده که هر یک از آنها نیز شامل چند بخش است و هر بخش شامل تعدادی سوال است. چهار موضوع اصلی عبارتند از:

 

1)      سرپرست مستقیم

2)      مدیران شرکت

3)      درونیات خود فرد

4)      گروه همکاران

 

2-2- جامعه و نمونه آماری  

جامعه آماری مورد بررسی در این مطالعه کلیه واحدهای عملیاتی در یکی از سایت های شرکت مربوطه بوده و با سطح اطمینان 0.90 و احتمال خطای 5% تعداد نمونه 270 نفر به دست آمد و این تعداد متناسب با تعداد کل کارکنان هر واحد عملیاتی بین آنها توزیع و در نمونه که به صورت سیستماتیک تعیین شد، حاضر گشتند.

 

2-3-  نحوه تجزیه و تحلیل داده ها

الف) چك لیست

جهت تجزیه و تحلیل چك لیست برای پاسخ های مختلف، نمره ای  به شرح زیر در نظر گرفته شد.

 

بله: موافق با مورد ذکر شده  Score 1))

؟ : همراه با شک و تردید -  عدم اطلاع  ( Score 0/5 )

خیر: مخالف با مورد ذکر شده ( Score 0 )

 

بنابراین نمره نهایی چك لیست عددی بین 20 و صفر است. برای نتیجه گیری بهتر دسته بندی به شرح زیر برای فواصل مختلف نمره ای در نظر گرفته شده كه هر یك معرف وضعیتی مشخص در سازمان مورد نظر است.

 

20-16 بسیار خوب                              15-11 وضعیت خوب است اما جا برای بهترشدن وجود دارد.

10-6  بد نیست، اما راه زیادی برای بهتر شدن می باشد.             5-1 وضعیت بسیار آسیب پذیر است.  

0 (صفر) بسیار بد

 

ب) پرسشنامه

یكی از مهمترین اقدامات در مورد پرسشنامه ها، تعیین روایی آنهاست. برای این منظور از نظرات كارشناسان مربوطه استفاده گردید. به این ترتیب كه پرسشنامه در اختیار چند تن از كارشناسان مربوطه قرار داده شد و پس از اینكه نظرات ایشان منتقل گردید، مواردی تصحیح گردیده و مجدد این كار تكرار شد تا اینكه به سوالاتی مقبول رسیدیم. در قسمت پرسشنامه، بنا بر بار سوال كه مثبت یا منفی است،  به طریق زیر عمل شده است.

در مورد سوالاتی كه بار مثبت دارند پاسخ های خیلی موافق و موافق به عنوان قسمت مثبت و مخالف و خیلی مخالف به عنوان منفی در نظر گرفته شده است. اما در مورد سوالاتی كه بار منفی دارند عكس این مطلب صادق است به این معنی كه پاسخ های مخالف و خیلی مخالف بخش مثبت و پاسخ های موافق و خیلی موافق بخش منفی را تشكیل می دهند. (مطابق با تجزیه و تحلیل ارایه شده توسط «كنجی ایتو» ، «توشیكو آبه» و .... ، در بررسی فرهنگ ایمنی كه در بیمارستان های ژاپن اجرا كرده بودند.)

در مورد تمام سوالات این كار صورت پذیرفته و در بین تمام نمونه ها در مورد یكایك سوالات این كار انجام شده به این ترتیب كه مجموع پاسخ های مثبت و منفی كه از طرف تمام نمونه ها برای یك سوال ارایه شده است را به دست آورده و بر تعداد كل نمونه ها تقسیم كرده و در 100 ضرب می نماییم و در مجموع درصد هر یك از چهار فاكتور اصلی و جزییات هركدام با توجه به درصد پاسخ های مثبت و منفی سوال تشكیل دهنده شان مشخص می گردد. به این ترتیب كه مجموع درصدهای مثبت (یا منفی) را بر تعداد سوالات تشكیل دهنده آن فاكتور تقسیم می نماییم و درصد مثبت (یا منفی) فاكتورها نیز  به دست می آید.

 

2-4-  تجزیه و تحلیل داده ها

الف) چك لیست

جهت تعیین کردن پایایی چك لیست مورد استفاده آنرا بین نمونه های انتخابی از بخش ایمنی، بهداشت و محیط زیست و واحد پروژه توزیع کرده و قابلیت اعتماد آن که به وسیله آلفای كرونباخ در نرم افزار SPSS16  محاسبه گردید، 88/0  بدست آمد.

نتایج حاصل از بررسی نشان داد كه عملكرد مدیریت در سطح دوم یعنی 15- 11 (وضعیت خوب است اما امكان بهترشدن وجود دارد) قرار دارد.

 

ب) پرسشنامه

بعد از اینكه پرسشنامه ها بین نمونه های انتخابی توزیع و جمع آوری گردید، مورد تحلیل قرار گرفت. لازم به ذكر است در بین پرسشنامه های تكمیل شده، در شش پرسشنامه  تمام گزینه های انتخاب شده، یكسان بوده (تمام پاسخ ها یا خیلی موافق یا موافق یا .... بود) كه جهت پرهیز از انحراف در نتایج، آنها كنار گذاشته شدند. در مجموع در این بررسی 6% در گروه سنی بالای 50 سال، 35% در گروه سنی 35-18 و 59 % نیز در گروه 50-36 سال بودند.

در ابتدا یك بررسی را در مورد چهار فاكتور اصلی، بین سه گروه سنی انجام داده و نظرات این گروه ها را مقایسه می نماییم و سپس تجزیه و تحلیلی را در بین تمام نمونه ها انجام می دهیم.

 

 

جدول(1): مقایسه فاكتورهای اصلی بین گروه های سنی مختلف

  

كل      بالای 50 سال    36-50      18-35                فاكتورها

75/6        74/99         71/35      82/84     مثبت

13/7        15/03        15/62      10/31      منفی    :   درونیات فرد

73/5         100          71/17         72/8   

8/25           0              9/25         7/85               :گروه همكاران        

59/9        79/3        59/66      55/34

 13/8        11/69      15/28      11/21             : سرپرست مستقیم

41/93         62/5       43/29       34/94  

26/82       10/73        26/2        29/6              :  مدیران شركت

 

همانگونه كه در جدول نمایان است، در مورد فاكتور درونیات فرد گروه سنی 18-35 سال بهترین وضعیت را داشته، از این نظر كه میانگین پاسخ های مثبت آن از میانگین كلی فاكتور بیشتر و میانگین پاسخ های منفی آن از میانگین كلی منفی فاكتور كمتر است. در حالیكه دو  گروه سنی دیگر  دقیقا وضعیتی متضاد دارند. در مورد فاكتور گروه همكاران، گروه بالای 50 سال بهترین وضعیت را داشته و گروه سنی 36-50 سال بدترین وضعیت را داراست؛ ولی گروه دیگر میانگین منفی كمتری از میانگین كل این فاكتور دارد، اما میانگین مثبت آن نیز از میانگین كلی مثبت كمتر است. گروه سنی بالای 50 سال در فاكتور سوم یعنی سرپرست مستقیم نیز دارای بهترین وضعیت است و  گروه سنی 36-50 سال بدترین وضعیت را دارا می باشد. در فاكتور مدیران شركت، باز هم بهترین وضعیت در  گروه بالای 50 سال می باشد و گروه 36-50 سال بعد از آن می باشد. گروه سنی 18-35 سال هم به لحاظ درصد پاسخ مثبت و هم به لحاظ درصد پاسخ منفی و مقایسه آنها با میانگین كلی مثبت كه برابر با 41/93 % و منفی كه آن نیز معادل است با 26/86 % ، در بین گروه های سنی مختلف دارای بدترین حالت است.

 

پس از بررسی فاكتورهای اصلی بین گروه های سنی مختلف، به بررسی فاكتورهای اصلی و زیر مجموعه های هر یك در بین تمام نمونه ها پرداخته شده است.

در مقایسه با میانگین كلی مثبت كه برابر با 54/29 % است، تنها فاكتور مدیران شركت كمتر از آن می باشند و در مورد میانگین كلی منفی كه معادل با 20/36 % است، فاكتور مدیران شركت تنها فاكتوری است كه دارای پاسخ منفی بیش از میانگین منفی است و اینها همه حاكی از آن است كه در مجموع فاكتور مدیران شركت وضعیتی مطلوب ندارد. اما سه فاكتور دیگر در مجموع قابل قبول می باشند.

                                                                                                         

  نمودار (1)

 

 

 

در قسمت فاكتور درونیات خود، با مقایسه نتایج حاصل با میانگین متوجه خواهیم شد كه دو بخش ایمنی در سطح كلان و ایمنی در سطح خرد، به لحاظ هر دو  پاسخ مثبت و منفی نسبت به میانگین وضعیت مطلوبی دارند (منفی كمتر از میانگین و مثبت بیشتر از آن)، اما دو بخش دیگر یعنی رضایت از شغل و رفتار در نقطه مقابل می باشند؛ به این مفهوم كه پاسخ مثبتشان از میانگین مثبت كمتر و پاسخ منفی آنها از میانگین منفی بیشتر می باشد. (نمودار 1)

بخش های فاكتور سرپرست عبارتند از: آگاهی كه پاسخ مثبت آن در مقایسه با میانگین كلی این فاكتور در قسمت پاسخ مثبت كه برابر با 59/9 % می باشد كمتر از آن است و مناسب نمی باشد و پاسخ منفی آن هم در برابر میانگین منفی این فاكتور (فاكتور سرپرست مستقیم) كه 13/8 % است بیشتر از آن می باشد و از این نظر نیز مناسب نیست. بخش بعدی قانون است كه آن هم در مقایسه با میانگین های مثبت و منفی در هر دو مورد نا مطلوب است. بخش انگیزه نیز دارای وضعیتی مشابه با دو بخش قبل است. اما دو بخش دیگر یعنی ارتباط با سرپرست و بخش عملكرد و توانایی مورد قبول می باشند.

 

نمودار (2) : درصد پاسخ ها به بخش های مختلف فاكتور مدیران شركت در تمام نمونه ها

 

 

 

 

فاكتور چهارم، یعنی مدیران شركت دارای بیشترین زیر مجموعه می باشد و این بخش ها عبارتند از (به ترتیب موجود در نمودار 2): عملكرد و توانایی مدیران- ارتباط با مدیران – انگیزه- قانون- آگاهی- مشاركت- آموزش-  بررسی حوادث- محیط و شرایط كار.

در بین بخش های مختلف این فاكتور، چهار بخش محیط و شرایط كار، مشاركت، قانون و عملكرد و توانایی مدیران در مقایسه با میانگین های مثبت و منفی وضعیت و شرایط مطلوبی ندارند؛ پاسخ مثبت كمتر از میانگین كلی مثبت و پاسخ منفی آنها بیش از میانگین كلی منفی است.

بخش های بررسی حوادث و ارتباط با مدیران پاسخ مثبتشان از میانگین كلی پاسخ مثبت فاكتور كمتر، ولی پاسخ منفی شان در برابر میانگین كلی پاسخ منفی كمتر بوده و مناسب است. اما سه بخش انگیزه، آگاهی  و آموزش در مقایسه با میانگین كلی پاسخ مثبت مقداری بیشتر و در برابر میانگین كلی پاسخ منفی مقداری كمتر داشته و وضعیتی مطلوب دارند.

 

3- نتیجه گیری

بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه ای كه توسط مدیران شركت تكمیل گردید و همچنین پرسشنامه پرسنل شركت می توان نتیجه گرفت كه در قسمت مدیران شركت و در زمینه های تعهد مدیریت، عملكرد ایشان، اجرای قانون و مشاركت دادن كاركنان در امور مربوطه در این شركت وضعیت مطلوب نمی باشد. همچنین است در مورد ارتباط با ایجاد انگیزه و آگاهی دادن توسط سرپرستان و اجرای قوانین توسط ایشان- سرپرستان- و در مورد پرسنل نیز می توان بیان داشت كه رضایت از شغل در بین آنها مطلوب نیست.

 

منابع:

1-     Laura T. Pizzi, Pharm.D. -Neil I. GoldfarbDavid B. Nash, M.D., M.B.A.- Promoting a Culture  of Safety- Available From: http://www.ahrq.gov/Clinic/ptsafety/index.html

 

2-     Wilson. Pace - Measuring a Safety Culture: Critical Pathway or Academic Activity? -  2007 January

 

 

3-     Professor James Reason – TP 13844 - Score Your Safety Culture TP 13844 2000

 

4-     Safety culture network – rail safety & standards board - Sample Questionnaire –Available From:   http://rssb.info-exchange.com/sample.asp

 

5-     M. D. Cooper Ph.D. - Towards a Model of Safety Culture- 2000- Available From:

      http://www.behavioural-safety.com/articles/Towards_A_Model_Of_Safety_Culture/

 

6-     Douglas A. Wiegmann, Hui Zhang, Terry von Thaden, Gunjan Sharma, and Alyssa Mitchell

 

7-     A Synthesis of Safety Culture and Safety Climate Research- - June 2002

 

8-     Thomas R. Krause, Ph.D. - How Leadership Is Changing the Safety Culture at NASA

 

9-     HSE-Attitudes towards health and safety: a quantitative survey of stakeholder opinion-January – February 2004

 

10-  Dr. Cooper – practicalitiest of conducting a safety climate survey ….. –Oct 1998 –p.3

 

11-  Project Leader: S Gadd- Safety Culture: A review of the literature - HSL/2002 –p.1-9

 

12-  Dr. cooper- Improving safety culture –applied behavioural siences-2001-p: 1-59, p: 200-224      

 

13-  Health and Safety Executive-Evaluating the effectiveness of the Health and Safety Executive's Health    and Safety Climate Survey Tool- 2002

 

14-  Health and Safety Executive – A review of safety culture and safety climate literature for the development of the safety culture inspection toolkit- Health and Safety Executive 2005

 

16-  Sexton, J.B., Thomas, E.J. and Grillo, S.P. - The Safety Attitudes Questionnaire (SAQ)- Guidelines for Administration- January 11, 2003- p: 4-6

 

17-  IAEA -Self-assessment of safety culture in nuclear installations Highlights and good practices- November 2002

 

18-  IAEA -.Safety culture in nuclear installations-December 2002- p: 3-15

 

19-  Teem u Reiman & Pia Oedewald- The assessment of organizational culture a methodological study -   2002

 

20-  Kenji Itoh, Toshiko Abe, Henning Boje Anderson and Naomi Kitazawa - a questionnaire based survey of safety in Japanese hospitals

 

 ***

 

1- Safety culture

2- safety climate

3- Chernobyl

4- Advisory Committee on the Safety of Nuclear Installations (ACSNI)

5-  Guldenmund - 2000

6- Accident investigation

7- communication

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه