اثرات نوبت کاری بر سلامتی کارکنان

هادی راوش، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

 

چکیده:

نوبت کاری شامل کار در ساعت هایی غیر از ساعت کاری روزمره می باشد. کارکنان شیفت ممکن است بعدازظهر یا در نیمه شب به مدت طولانی کار کنند. دلایل زیادی برای ایجاد نوبت کاری وجود دارد. یکی از دلایل مهم این است که تکنولوژی مدرن امکان انجام بسیاری از فعالیت ها را در هر زمانی از شب یا روز فراهم آورده است. این تکنولوژی 24 ساعته نیازمند این است که سرویس های مهم در تمام ساعات مهیا باشند. سرویس های مهم شامل ایمنی عمومی، نیروی پلیس و آتش نشانی، دفاع نظامی،  صنایع تولیدی، سلامتی، حمل و نقل و تجهیزات عمومی از قبیل برق، آب و تلفن می باشند. صنایع دیگرنیز باید به طور شبانه روزی عمل کنند زیرا روند تولید به طور دائم است. بسیاری از محصولات شیمیایی وصنایع تولیدی معمولا ماشین آلات گران قیمتی دارند که به منظور سوددهی باید 24 ساعته کار کنند. در این مقاله با مرور اثرات نوبت کاری بر سلامتی کارکنان، راهکارهایی جهت سازگاری افراد با مشکلات مربوطه ارائه شده است.

 

واژگان کلیدی: نوبت کاری، جدول زمانی، راهکارهای سازگاری

 

مقدمه:

نوبت کاری در قرن اخیر به یکی از مهمترین موضوعات مطرح در سازمان ها، ادارات و صنایع تبدیل شده است. بعضی افراد به دلخواه نوبت کاری و ساعت های طولانی کار را انتخاب می کنند اما باید اشاره کرد که برای بسیاری از افراد این موضوع به دلیل نیاز اقتصادی مطرح می باشد. در صنایعی که پاداش کارکنان کم و سیستم اضافه کار برقرار است، زمانی که کار پاره وقت مورد نیاز می باشد یا بسته به شرایط کار، کارکنان به منظور کسب درآمدی مناسب مجبور به انجام کارهای طولانی مدت می شوند. وقتی افراد در ساعات غیر معمول فعالیت می کنند شرایط طبیعی آنها تغییر می کند. مقاله حاضر به توضیحاتی در ارتباط با این زمینه پرداخته است.

 

فواید نوبت کاری:

بعضی از افرادی که در جستجوی کارند به علت فقدان کار روزانه، به سادگی کارهایی که شامل نوبت کاری است را می پذیرند. برای چنین افرادی نوبت کاری بعد از ظهر و شب یک منبع در آمد پر منفعت محسوب می گردد. یکی از فواید قابل توجه نوبت کاری تفاوت حقوق آن به نظر می رسد. براساس آمار دیوان کار آمریکا این پاداش ها به ازای هر ساعت نوبت کاری عصر حدود 10 سنت و 13 سنت برای شیفت شبانه است.

 

شیفت کاری چگونه بدن ما را تحت تاثیر قرار می دهد؟

هر فردی سیکل خواب/بیداری طبیعی داراست که در طول این زمان اوج ها و افت هایی در روند بیولوژیکی او وجود دارد. این روندها دمای بدن، ضربان قلب، فشار خون، سطح هورمون ها و عملکرد روده ها را کنترل می کنند. انسان موثرترین نوبت کاری خود را در طول روز انجام می دهد زیرا دراین مدت دمای بدن بالاتر است و تمام فعالیت های بیولوژیکی بدن در حالت ماکزیمم قرار دارند. وقتی به عصر نزدیک می شویم این روندها کندتر می شوند که منجر به کاهش قدرت، هوشیاری و هضم غذا می گردد. نوبت کاری بدن شما را در تضاد با حالت طبیعی آن قرار می دهد. به عنوان مثال وقتی شما بعد از شیفت شبانه می خواهید بخوابید بدن شما ممکن است تصور کند که این زمان بیدار شدن است. به دلیل اینکه عادت های غذایی به علت شیفت کاری تغییر می کند، کارگران معمولا موارد زیر را تجربه می کنند:

 

- افزایش مشکلات روده ای نظیر یبوست، اسهال، عدم هضم غذا، درد یا سوزش در قلب، زخم معده

- عوض شدن عادت اشتهایی

- افزایش یا کاهش وزن در فرد

 

که این مشکلات به دلایل زیر رخ می دهند:

- با عجله غذا خوردن

- غذا خوردن به تنهایی و بدون خانواده و دوستان

- خوردن غذای ناکافی در روز و پر خوری کردن درنوبت کاری شبانه یعنی زمانی که روند هضم غذا کند است.

- مصرف زیاد کافئین از طریق خوردن قهوه، چایی، یخ چای، نوشابه یا شکلات در مدت کار به منظور تلاش برای بیدار ماندن

- تمایل به مصرف غذاهای پر چربی

 

چالش های غذایی که کارکنان نوبت کاری با آن روبه رو می شوند:

با توجه به اینکه سطح انرژی در پایان شیفت کاری کاهش می یابد مصرف کافئین به بیشترین مقدار خود می رسد. کافئین ممکن است هماهنگی بدن، تمرکز، الگوی رفتاری و خواب را تحت تاثیر قرار دهد. بعد از خوردن یک نوشابه حاوی کافئین، مقدار این ماده در خون بین 5 الی 45 دقیقه به بیشترین مقدار می رسد. اثرات آن نیز حدود 8 ساعت پس از مصرف باقی می ماند که این امر منجر می شود تا بعد از کار به سختی به خواب بروید. مصرف زیاد این ماده کلیه ها را به دفع بیشتر آب مجبور می کند. وقتی نوشابه های حاوی کافئین به جای آب مصرف شود احتمال کم شدن آب بدن زیاد می گردد. کم آبی بدن همچنین می تواند منجر به احساس خستگی شود. بهتر است در طول شیفت کاری خود یک بطری آب به همراه داشته و مرتبا از آن بنوشید.

بعضی اوقات انتخاب غذای مناسب برای کارکنان نوبت کاری سخت می شود. غالبا محل سرویس غذا در نوبت کاری شب بسته می باشد و فقط ماشین های خودکار فروش غذا که منبع چربی و خوراکی های شیرین هستند قابل استفاده اند که کارکنان معمولا به جای وعده غذایی از این گونه غذاها استفاده می کنند. خوراکی های حاوی مقدار زیاد شکر می توانند منجر به افزایش سریع انرژی شوند اما در ادامه نوبت کاری سبب احساس خستگی می گردند. سفارش غذای بیرون بر برای وعده عصرانه نیز بین کارکنان نوبت کار معمول است اما متاسفانه این غذاها نیز دارای چربی زیادی هستند. برای جلوگیری از این وضعیت سعی کنید غذاها و خوراکی های سالم تری را همراه خود سرکار ببرید. در محیط کار نیز می توان در ماشین های فروش خودکار از موادی نظیر غلات، بیسکویت کم نمک، شیر، آب میوه، سوپ، قوطی های کوچک لوبیای پخته و ... استفاده نمود.

 

چرا نوبت کاری و ساعت های طولانی کار خطرناک است؟

افراد زیادی با نوبت کاری یا ساعت های کار طولانی تحت تاثیر قرار می گیرند. تغییر وظائف، ساعت های طولانی و نوبت کاری خصوصا در شب سبب ایجاد یا افزایش محدوده خطرات OHS می شود. اگرچه نوبت کاری و ساعت کار طولانی در شیوه ای که هر کدام برسلامتی و ایمنی شغلی کارکنان تاثیر گذارند به یکدیگر شبیه نیستند اما ارتباط روز افزون آنها در شرایط کاری ما را برآن می دارد که این دو را با هم در نظر بگیریم. در ادامه به بررسی بیشتر خطرات مرتبط با نوبت کاری می پردازیم:

 

  • ساعت بیولوژیکی بدن :

نظیر دیگر موجودات زنده، انسان نیز ریتم های بدنی طبیعی دارد که به ساعت بیولوژیکی موسوم است و توسط مغز کنترل می شود. در طول 24 ساعت این ساعت بیولوژیک الگوی خواب/بیداری، دمای بدن، سطح هورمون ها، هضم غذا و خیلی کارهای دیگر را کنترل می کند. براساس زمان روز یا شب، بدن انسان برای دوره های بیداری و خواب، دمای زیاد و کم بدن و... برنامه ریزی می شود. بزرگسالان معمولا تمایل دارند تا نیمه شب بیدار بوده و به هنگام طلوع خورشید بیدار شده و در طول روز نیز بیدار باشند. این الگو هر 24 ساعت دوباره تکرار می شود. دمای بدن بین ساعت 2 الی 6 صبح کمترین مقدار است بنابرین توانایی تمرکز و انجام فعالیت نیز در این ساعات کم می باشد. شرایط کار/استراحت که نوبت کاری بوجود می آورد ساعت بیولوژیک بدن را مختل نموده و سبب نشانه هایی نظیر خستگی شدید می گردد. به طور کلی هیچگونه تطابق روانی برای اکثر کارکنان نوبت کاری شب بوجود نمی آید. بسیاری از این کارکنان از مشکلات خواب رنج می برند. به طور کلی برای بدن، سازگاری با سیستم تغییر نوبت طبیعی صبح، ظهرو شب راحت تر است.

 

  • مشکلات خواب:

خواب تنها به معنی خاموش کردن مغز نیست بلکه روند پیچیده ای می باشد که شامل مراحل خواب سبک و عمیق در طول یک سیکل خواب کامل می شود و برای بیشتر بزرگسالان حدود 8 ساعت به طول می انجامد. مراحل بعدی این سیکل برای حصول مجدد شرایط فیزیکی نرمال و تغییرات روانی بسیار مهم اند. بدون خواب کافی مغز انسان به طور خودکار برای تامین نیاز خود به حالت خواب می رود. این فرایند ممکن است چند ثانیه یا چند دقیقه، در حال ایستادن، کار با ماشین آلات یا در حالت رانندگی اتفاق بیافتد. خوابیدن در روز برای کارکنان شیفت شب سخت می باشد. اکثر این کارکنان یک تا دو ساعت کمتر از حالت نرمال خواب خود در شب می خوابند و کیفیت خواب خود را بسیار بد گزارش می کنند. این امرعمدتا به دلیل ناسازگاری ریتم بیولوژیکی بدن وعوامل خارجی اطراف (نور، غذا، سر و صدا، درجه حرارت) به هنگام استراحت می باشد.

 

  • خستگی:

خستگی از تلاش جسمی و روانی ناشی می شود. شدت خستگی بستگی به مقدار کار، مدت نوبت کاری، ساعت ها و تعداد روزهای قبلی کار و زمان روز یا شب دارد. کارهایی که نیازمند ایستادن به مدت زیاد، جابجایی مکرر وسایل با دست و کار سنگین بدنی  هستند می توانند سبب افزایش خستگی در نوبت های کاری طولانی گردد. کار یکنواخت یا کاری که نیاز به سطح هوشیاری زیادی دارد نیز می توانند خستگی را افزایش دهند. به منظور کاهش خستگی و کمبود خواب بایستی دستورالعمل هایی تهیه شده و روزهای استراحت بین روزهای کاری قرار گیرند تا به حصول شرایط روانی نرمال و نیروی تازه قبل از اینکه خستگی به حالت حاد خود برسد کمک نمود.

 

  • افزایش استفاده از داروها:

مصرف داروهایی نظیر کافئین، آمفتامین ها و قرص خواب توسط کارکنان به منظور غلبه بر اثرات خستگی از خطرات نوبت کاری می باشند. هرگونه سودمندی در استفاده از این داروها کوتاه مدت بوده در حالیکه اثرات بلند مدت آن بر سلامتی و ایمنی کارکنان می تواند خطرناک باشد. به خصوص کمبود خواب و خستگی می تواند اثرات ناشی از مصرف دارو را افزایش دهد. موادی نظیر آمفتامین ها بسیار خطرناک می باشند. علاوه بر خطر اعتیاد این داروها می توانند سبب فشار خون بالا، ناهماهنگی قلب و پریشانی روانی گردد.  

 

  • تداخل با زندگی خانوادگی و اجتماعی:

بسیاری از فعالیت های اجتماعی و خانوادگی در عصرها یا پایان هفته رخ می دهد. به دلیل اینکه کارکنان شیفت، بعدازظهرها یا در پایان هفته سر کارند یا در طول روز می خوابند معمولا روابط اجتماعی خود را از دست می دهند. وقتی از نوبت کاران در ارتباط با مشکلات زمان کار آنها سوال می شود معمولا اظهار می کنند که مهمترین مشکل از دست دادن خانواده و دوستانشان می باشد. بسیاری از نوبت کاران مشکل خواب دارند اما گاهی اوقات آنها دیدن افرادی نظیر همسر و فرزندان خود را به خواب کمتر ترجیح می‎دهند. زمان شیفت نه تنها خود کارمند بلکه بقیه اعضای خانواده او را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. به عنوان مثال فرزندان مجبورند در هنگام روز به دلیل اینکه پدر یا مادر شیفت کار آنها خواب است بدون سروصدا بازی کنند. 

 

با در نظر گرفتن موارد ذکر شده فوق، راهکارهای زیر جهت بهبود مشکلات نوبت کاری پیشنهاد می گردد.

 

راهکارهای سازگاری فردی:

- زمان خواب خود بعد از شیفت را تنظیم کنید.

این موضوع برای هر فرد متفاوت است. زمان های مختلف را امتحان کنید و ببینید کدامیک از آنها مناسب شماست. ایده خوبی است که بعد از اتمام شیفت خود به منظور افزایش مدت خواب هر چه سریعتر بخوابید.

 

- استراحت باید به معنی خواب باشد.

استراحت بدون خواب کافی نیست. مغز باید به خواب برود در غیر اینصورت شما در طول شیفت احساس خواب آلودگی می کنید. البته باید اشاره نمود اگر نتوانستید به خواب بروید سعی کنید حداقل 6 ساعت در رختخواب استراحت کنید.

 

- چٌرت بزنید:

علاوه بر خواب معمولی خود یک چرت در بعد از ظهر یا عصر قبل از شیفت شب می تواند با خواب آلودگی مبارزه کند. البته مدت زمان چرت نیز مهم است. با توجه به مطالعات انجام شده حداقل مقدار چُرت مناسب تقریبا به مدت 20 الی 30 دقیقه است اما اگر حدود 15 دقیقه بخوابید ممکن است خستگی بیشتری احساس کنید.

 

- از محافظ گوش (Ear Plug) به هنگام خواب استفاده کنید.

تلفن همراه و زنگ در را خاموش کنید و از محافظ گوش استفاده کنید. اگر در خانه می باشید نیز از خانواده خود بخواهید به هنگام خواب شما از وسایل پر سرو صدا نظیر جاروبرقی، ماشین لباس شویی و... استفاده نکنند.

 

- از خوردن غذای پرحجم و چرب قبل از خواب خودداری کنید.

غذاهای سنگین و چرب به دلیل ایجاد دلدرد مانع خواب می شوند. اگر می خواهید چیزی بخورید یک خوراک مختصر می تواند گزینه مناسبی باشد.

 

- بین کار، استراحتی کوتاه نمایید.

استراحت بین زمان کاری سبب رفع خستگی و حصول مجدد توانایی فیزیکی و هشیاری شما می گردد.

 

- مشورت کنید.

تغییر نوبت کاری می تواند به طور چشمگیری بر زندگی کاری، اجتماعی و شخصی کارکنان تاثیر بگذارد. با مشورت با مدیر یا سرپرست می توانید مشکلات خود را مطرح نموده تا در صورت توافق با تغییر شرایط، به وضعیت بهتری برسید.

 

سیگار نکشید.

افرادی که زیاد سیگار می کشند در ساعت های طولانی شیفت با مشکل مواجه می گردند و معمولا خواب خوبی ندارند. اگر سیگار را ترک کنید این وضعیت به تدریج بهبود می یابد.

 

منابع:

1- Health and Safety Guidelines for Shift work and extended working hours, ACTU OHS UNIT , September 2000.

2- Plain language about shift work , US department of health and human services , Public health service , July 1997.

3- Shift work and healthy eating , Canadian health network , Education & Awareness Raising.

4- The effects of shift work on the lives of employees , Monthly Labor Review , October 1981.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه