سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها

حسن کرد، کارشناس اداره کل راه وترابری خراسان رضوی

 

چکیده

در جهان سالانه تعداد بیشماری در اثر حوادث رانندگی کشته شده و خسارات زیادی بر كشورها وارد می‌آید. به طور كلی عوامل سه گانه انسان، خودرو و جاده بصورت مشترک در بروز حوادث موثر می‌باشند. بر این اساس  در هرگونه برنامه‌ای به منظور ارتقای ایمنی و کنترل تصادفات باید به این سه عامل توجه شده و همزمان در هر سه عرصه اقدامات مقتضی بعمل آید.

در این راستا در بهبود وضعیت ایمنی، نیاز به تنظیم استانداردها، تدابیر و روش‌هایی برای مدیریت نهادهای مرتبط با ایمنی و كنترل فعالیت‌های مربوطه می‌باشد. سیستمی كه ملاك تدابیر، سیاست‌ها، استانداردها و روش‌های مناسب كنترلی جهت بهبود وضع ایمنی جاده‌ها است، سیستم مدیریت ایمنی نام دارد.

دراین مقاله ضمن بررسی سیستم‌های مدیریت ایمنی درصنعت، سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها و روش پیاده‌سازی آن مورد بررسی قرار می‌گیرد و نیز با توجه به مشکلات و مسایل اساسی ایمنی راه‌ها در ایران الگوی پیشنهادی برای سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها در ایران ارایه می‌شود.

 

1- مقدمه

جامعه ماشینی و صنعتی همزمان با ایجاد تسهیلات رفاهی برای انسان‌ها، مخاطرات ناشی از ورود ماشین‌ها به زندگی انسان را نیز به همراه داشته است. هر جا كه استفاده از ماشین‌آلات مطرح می‌شود، باید به خطرات ناشی از آن نیز توجه شود و به منظور رساندن خطرات به حداقل قابل قبول با توجه به ماهیت كار بایستی روش‌های مناسب در نظر گرفته شود. در مبحث ایمنی صنعتی، استانداردهایی تحت عنوان سیستم‌های مدیریت ایمنی به منظور شناسایی و كنترل خطرات ناشی از كار وجود دارند كه به صورت سیستماتیك ضمن شناسایی مشكلات و خطرات خط‌مشی مناسب برای كاهش آنها را ارایه كرده و ساز و كار لازم برای حصول اطمینان از رسیدن به اهداف را ایجاد می‌كند.

صنعت حمل و نقل به عنوان یكی از صنایع مهم همواره مورد توجه كشورها بوده است. حوادث جاده‌ای نتیجه یك سری عوامل مرتبط به هم هستند كه به سه عامل انسان، خودرو و محیط بستگی دارند. كاهش حوادث جاده‌ای و كم كردن  تلفات ناشی از آنها بدون توجه همزمان به این سه عامل ممكن نخواهد بود. برای رسیدن به حمل و نقل ایمن علاوه بر ایجاد و بهبود تسهیلات زیر بنایی راه، راه‌حل‌های دیگری هم وجود دارد كه تمام این اقدامات به عنوان استراتژی‌ها و برنامه‌های ایمنی در قالب سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها مطرح می‌گردند. در سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها تمام عوامل موثر در ایمن‌سازی حمل و نقل در یك ساختار قرار گرفته، روابط و تاثیرات آنها بر هم بررسی می‌گردد و در نهایت در جهت افزایش سطح ایمنی، تحقق استراتژی‌ها و حصول اهداف مشخص تنظیم می‌شوند.

 

2- سیستم مدیریت ایمنی در صنعت

اقدامات ایمنی در صنعت در آغاز بیشتر به صورت واكنشی و بر مبنای خطرات پیش آمده در كار و شناسایی و رفع آنها آنجام می‌گرفت. در این سیستم خطرات پیش آمده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و اقدامات اصلاحی مورد نیاز برای آنها طراحی و اجرا می‌شود. پس از اجرا مجددا با توجه به حوادث جدید به‌وجود آمده، این فرآیند انجام می‌گیرد.

در برخی صنایع به دلیل هزینه بسیار بالای تحمیل شده از سوی حوادث كه در برخی موارد غیر قابل جبران است، استفاده از این روش ممكن نمی‌باشد. بر این اساس روش‌هایی برای شناسایی و كنترل سیستماتیك خطرات در طول عمر پروژه ایجاد شده كه از آن به ایمنی سیستم تعبیر می‌شود.

ایمنی سیستم، به كار بردن مهارت‌های فنی و مدیریتی ویژه برای شناسایی و كنترل خطرات در سراسر دوره عمر یك پروژه، برنامه و یا یك فعالیت خاص است. به عبارت دیگر ایمنی سیستم فرآیند پیشگیری است؛ به این معنا كه شرایط كاری سیستم از بعد خطرات بالقوه بررسی می‌شوند و با ایجاد تغییرات لازم در طراحی و نیز تامین وسایل ایمنی و آموزش لازم به پرسنل سعی می‌شود كه امكان وقوع حوادث به كمترین میزان خود برسد.

در سال 1996 استاندارد BS8800 در مورد پیاده‌سازی و اجرای یك سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت حرفه‌ای منتشر شد. این سیستم به منظور صدور گواهینامه طراحی نشده بود، بلكه راهنمای استقرار این سیستم به شمار می‌آمد. در سال 1999 استاندارد ارزیابی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای تحت عنوان «OHSAS18001» ایجاد شد كه براساس سیستم‌های مدیریت كیفیت و چرخه بهبود مستمر بود. این استاندارد با استانداردهایISO9001 سیستم مدیریت كیفیت و نیز سیستم مدیریت زیست محیطی سازگاراست تا امكان ادغام سیستم‌های مختلف در سازمان وجود داشته باشد. با پیاده كردن این سیستم سازمان‌ها موفق به اخذ گواهینامه مدیریت ایمنی می‌شوند كه نشان دهنده انطباق فعالیت سازمان با اصول ایمنی سیستم است. ساختار  OHSAS18001مانند سایر مدل‌های متداول سیستم‌های مدیریت مشتمل بر شش بخش زیر می‌باشد:

 

  • نیازمندی‌های عمومی
  • خط‌مشی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای
  • طرح‌ریزی
  • اجرا و عملیات
  • بررسی و اقدام اصلاحی
  • بازنگری مدیریت

  

3- ایمنی راه‌ها

كاهش حوادث جاده‌ای تا حد قابل قبول براساس شاخص‌های تعریف شده  نظیر تعداد  تصادفات به ازای وسایل نقلیه، تعداد تصادفات به ازای طول راه‌ها، بهبود رفتار ترافیکی رانندگان و بهبود وضعیت جاده‌ها مطرح می‌باشد.

 

4- عوامل موثر در تصادفات جاده‌ای

تصادفات معمولا دلیل واحدی ندارند، بلکه نتیجه اندرکنش عوامل متعددی هستند. بطور کلی می‌توان علل عمده تصادفات را در انسان، خودرو، محیط (شامل جاده و عوامل جوی) خلاصه کرد. براساس تحقیقات انجام شده علت اصلی اکثر تصادفات را عوامل انسانی تشکیل می‌دهند. بر این اساس می‌توان گفت که عامل انسانی به تنهایی حدود 65 درصد تصادفات و در اشتراک با سایر عوامل حدود 95 درصد تصادفات را باعث می‌شود. در مورد عوامل انسانی فاکتورهایی چون وضعیت سلامت جسمی، وضعیت روحی روانی، میزان تعهد به قوانین، میزان آموزش فرد و چگونگی اعمال سیاست‌های تنبیه و تشویق موثر هستند. در خصوص عامل خودرو می‌توان به نقایصی که در اثر طراحی نامناسب، ساخت و یا نگهداری غلط ایجاد می‌شوند اشاره کرد و در مورد جاده نیز می‌توان بر نقایص زمان طراحی و ساخت و عدم نگهداری مناسب راه و یا وجود شرایط نامساعد جوی مثل مه یا بارندگی یا عدم وجود نور کافی اشاره کرد.

 

5- سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها

در واقع بخشی از کل سیستم مدیریت راه‌ها است که مدیریت بر ریسک‌های موجود در راه‌ها را در بر می‌گیرد. این سیستم شامل ساختار سازمانی، طرح‌ریزی، توزیع مسوولیت‌ها، تعیین روش‌ها و فرآیندها و نحوه بررسی و بازنگری می‌باشد.

در مدلی که در سال 1993 در کنفرانس ایمنی راه‌ها در شیلی توسط عده‌ای از متخصصان براساس  مدل ارایه شده توسط آلفردو دل‌واله در سال 1992 مطرح شد، مدیریت بر 9 عرصه از سیستم‌های اجتماعی (مرتبط با  ایمنی راه‌ها) پیشنهاد شد که در ذیل به آنها اشاره می‌شود:

 

  • رانندگان، آموزش و صدرو گواهینامه
  • مدیریت کیفیت وسایل نقلیه
  • مدیریت راه‌ها و اماکن عمومی
  • مدیریت حمل و نقل
  • اقدامات قانونی
  • اقدامات قضایی
  • کنترل تصادفات و بیمه‌ها
  • پژوهش و فناوری اطلاعات
  • آموزش و ارتباطات

 

6- اجزای سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها

اجزای سیستم مدیریت ایمنی را می‌توان به سه بخش اولیه، ثانویه و متولیان تقسیم کرد.

 

الف- اجزای اولیه

اقدامات اولیه که برای توسعه ایمنی انجام می‌شود تحت عنوان اجزای اولیه تعریف شده و تمرکز اولیه برنامه ایمنی بر روی آنها خواهد بود كه بصورت برنامه‌های کوتاه مدت اجرا می‌شود.

 

ب- اجزای ثانویه

خروجی‌های مورد نظر برنامه‌های ایمنی تحت عنوان اجزای ثانویه تعریف شده و جزو نیازهای ضروری ایمنی هستند. این اجزا در قالب برنامه‌های بلند مدت و میان مدت اجرا می‌شوند.

 

ج- متولیان و شرکای ایمنی

به‌منظور تامین ارتباط مناسب، ایجاد رویکرد جامع و هدفمند، تعیین اختیارات و مسوولیت‌ها، ایجاد زمینه‌های بررسی و افزایش دانش و آگاهی عمومی نسبت به ایمنی، متولیان ایمنی وارد سیستم می‌شوند. برای تحقق سیستم مدیریت ایمنی نیاز به توسعه فرهنگ ایمنی در بین مشاورین و پیمانکاران است که در این زمینه مشاورین در طراحی، مسایل ایمنی را در نظر می‌گیرند و استراتژی‌های ایمنی را برای هر کدام از بخش‌هایی که در آن مشغول به طراحی و مطالعه هستند مد نظر قرار می‌دهند. پیمانکاران نیز زمینه لازم را برای در نظر گرفتن مسایل ایمنی در کلیه کارهای اجرایی به‌وجود می‌آورند.

 

7- نحوه پیاده سازی  سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها براساس مدل OHSAS18001

مراحل ذیل در پیاده‌سازی سیستم مد نظر قرار می‌گیرد:

 

-  شناخت پیشینه سیستم مدیریت ایمنی راه، فلسفه وجودی و ماموریت آن

 

- تدوین استراتژی وخط‌مشی ایمنی راه‌ها

شامل چشم‌انداز، ارزش‌ها، متولیان و ذینفعان سیستم مدیریت ایمنی، آنالیز مشكلات، شناخت محیط داخلی و خارجی سیستم، آنالیز نقاط قوت وضعف (فرصت و تهدید)، ارایه راهکارها و استراتژی‌های کلی و پیامدهای اصلی ایمنی، اولویت‌بندی استراتژی‌ها، ایجاد فرهنگ استراتژیک ایمنی راه‌ها، ارزیابی و بازنگری استراتژی و خط‌مشی ایمنی راه‌ها

 

- طرح‌ریزی ایمنی

شامل طرح‌ریزی برای شناسایی خطر، ارزیابی و کنترل ریسک، طرح‌ریزی برای برآوردن الزامات قانونی و سایر الزامات، تدوین استانداردها، خط‌مشی‌ها، سیاست‌ها، تعیین تخصص‌ها، صلاحیت‌ها، وظایف، تدوین اهداف، برنامه‌های عملی ایمنی راه‌ها

 

- سازماندهی و مدیریت سیستم برای اجرا و عملیات

شامل تعیین ساختار اجرایی و مسوولیت‌ها در سیستم، آموزش، آگاهی، شایستگی لازم در پرسنل و شرکای سیستم، مشورت و ارتباطات، مستندسازی، کنترل مدارک و داده‌ها، کنترل عملیاتی، واکنش و آمادگی در شرایط اضطراری.

 

- بررسی واقدام اصلاحی

شامل اندازه‌گیری عملکرد و نظارت، حوادث، رویدادها، عدم انطباق‌ها، اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه، سوابق و مدیریت سوابق، بازرسی ایمنی راه‌ها.

 

- بازنگری مدیریت

 

8- مشکلات اساسی ایمنی راه‌ها در ایران

موارد ذیل از جمله مشكلات اساسی به‌شمار می‌روند:

 

  • رشد آمار تصادفات و تلفات ناشی از آنها
  • افزایش تولید اتومبیل و عدم تناسب شبکه راه‌های کشور با آن
  •  ضعف خودروهای تولیدی از نظر ایمنی و عدم رعایت استانداردهای ایمنی در تولید بعضی خودروها
  •  ضعف فرهنگ ایمنی و فقدان سیستم آموزش مناسب در سنین مختلف
  •  ضعف در آموزش رانندگان حرفه‌ای و بروز رفتارهای خطرناک از سوی آنان و پایین بودن سطح تحصیلات آنها
  •  ضعف در سیستم امدادرسانی تصادفات
  •  نبود سیستم مناسب جهت جمع‌آوری اطلاعات تصادفات
  •  ضعف قوانین
  •  عدم وجود سیستم مناسب بازرسی ایمنی برای راه‌های در حال ساخت و راه‌های موجود
  •  عدم هماهنگی كافی بین نهادهای مختلف مرتبط با تصادفات در کشور و انجام برخی اقدامات موازی بدون توجه به اولویت‌بندی و اثربخشی آنها
  •  ضعف توان تخصصی در زمینه ایمنی راه‌ها و مدیریت آن به‌خصوص در سطوح محلی

 

9- الگوی پیشنهادی برای سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها درایران

درشکل 1 ساختار سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها براساس مدل  OHSAS18001نشان داده شده است.

  

 شکل 1- ساختار سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها

 

 

سازمان‌های عضو در سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها در سطوح مختلف نیز در جدول 1 نشان داده شده است.

 

جدول 1- سازمان‌های درگیر در ایمنی راه‌ها درسطوح مختلف

سایر سازمان‌های عضو

سازمان‌های اصلی عضو

متولی اصلی ایمنی راه‌ها

سطح فعالیت

وزارت ارتباطات، وزارت کار، سازمان تبلیغات اسلامی، نهضت سوادآموزی، وزارت دفاع، سندیکاهای شرکت‌های پیمانکار و مشاور راهسازی و ساختمانی، سازمان بهزیستی، کمیته امداد، نمایندگان رسانه‌های جمعی

وزارت راه، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، نیروی انتظامی، وزارت کشور، سازمان صدا و سیما، وزارت بهداشت، وزارت صنایع، وزارت آموزش وپرورش، وزارت علوم و تحقیقات، وزارت ارشاد، قوه قضاییه، کمیسیون راه و ترابری مجلس، بیمه، هلال احمر

رییس جمهور

ملی

اداراه کل ارتباطات، اداره کل کار، سازمان تبلیغات، دانشگاه‌ها، دادگستری، کمیته امداد، بهزیستی، رسانه‌های استانی، نمایندگان مشاورین و پیمانکاران، نهادهای مردمی ایمنی راه‌ها، مراکز معاینه فنی، صنف تعمیرکاران خودرو، موسسات آموزش رانندگی، صنف نمایندگی‌های فروش خودرو

استانداری، اداراه کل راه و ترابری، اداره کل حمل ونقل و پایانه‌ها، پلیس راه استان، اداره کل صداوسیما، هلال احمر، اداره کل ارشاد، نمایندگان استانی مجلس، سازمان آموزش و پرورش، ادارات کل بیمه

استاندار

استانی

مخابرات، سازمان تبلیغات، پادگان‌ها، بسیج، کمیته امداد، بهزیستی، پیمانکاران محلی، دانشگاه‌ها، موسسات معاینه فنی و تعمیرات خودرو، موسسات آموزش رانندگی، شوراهای محلی و روستاها، روزنامه‌های محلی، ادارات کار

فرمانداری، اداره راه، پلیس راه منطقه، راهنمکایی و رانندگی، هلال احمر، مراکز بهداشت، آتش‌نشانی، شهرداری، اداره آموزش و پرورش، اداره ارشاد، بیمه‌ها

فرماندار و ادارات راه وترابری

محلی

  

 نحوه ارتباط بین اجزای سیستم مدیریت ایمنی راه‌ها و سطوح اداری نیز در شكل 2 نشان داده شده است.

 

 

شکل 2- چهارچوب اداری وسطوح سیستم مدیریت ایمنی راهها درایران

 

10- نتیجه‌گیری

با توجه به بحرانی بودن موضوع تصادفات در ایران لزوم نگرش همه‌جانبه و مشارکت تمام نهادهای مرتبط در ایمنی امری ضروری است. در این رابطه لازم است در چهارچوب برنامه‌ای مدون و با استراتژی مشخص، تمام زمینه‌های وقوع تصادفات مدیریت شوند.

 

منابع

1- Management Systrms For Road Safety, 2005, http://www.absoluteastronomy.com/encyclopedia/m/ma/ management systrms for road safety.

2- Guidelines for developing a safety management system for road safety, 2003, ttp://www.ltsa.govt.nz/roads/sms/ipenz.pdf.

3- سالنامه آماری حمل و نقل جاده‌ای، 1383، دفترفن‌آوری اطلاعات سازمان راهداری، تهران،1384.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه