تبیین سیاست‌های كلی نظام جمهوری اسلامی ایران در زمینه «پیشگیری و كاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه»

مجید عبدالهی، دکترای جغرافیا و برنامه ریزی شهری

 

مقدمه

وقوع بلایای طبیعی نظیر سیل، زلزله، توفان و غیره، تاثیرات مخربی بر سكونتگاه های انسانی باقی گذارده و تلفات و خسارات سنگینی بر ساكنان آنها وارد ساخته است. بر اثر وقوع این بلایا، ساختمان ها و زیرساخت ها نابود و عوارض اقتصادی و اجتماعی پردامنه‌ای بر جوامع و كشورها تحمیل می‌شود. آسیب‌پذیری سكونتگاه های انسانی نسبت به بلایای طبیعی در اثر تمركز جمعیت و فعالیت های اقتصادی، وضعیت نابسامان و بی‌قاعده سكونتگاه های شهری و روستایی به طور مداوم افزایش می‌یابد. هنگام بروز حوادث طبیعی یا انسان ساخت در نواحی مسكونی (شهری و روستایی) بسته به شدت حادثه تمام و یا قسمت اعظمی از ناحیه دچار تخریب شده و یا به علل متعدد غیرقابل استفاده می گردد، تاسیسات زیربنایی همچون آب، برق، گاز، تلفن، شبكه ترافیكی و حمل‌ونقل و غیره قابلیت استفاده مطمئن را نداشته یا كاملا از بین می‌روند.

در این میان مهمترین مساله، وجود پتانسیل خطر حاكم بر هر منطقه است كه هر لحظه احتمال آزاد شدن آن نیز می‌رود. لذا از دیدگاه ایمنی بهترین و مناسب‌ترین اقدام لازم، جداسازی انسان از منطقه خطر است، چرا كه نمی‌توان خطر را محدود نموده یا به طور كامل تحت كنترل درآورد. در كشورهای مختلف الگوهای متفاوتی جهت برخورد و مقابله با بحران های طبیعی و انسان ساز رایج است و این كشورها سعی كرده‌اند تا با داشتن یك طرح جامع مدیریت بحران و برنامه‌ریزی پیش‌اندیشه، راهكارهای مناسب مقابله با بلایا و ابزار و تجهیزات و سازماندهی مناسب تعریف گردد.

لذا به منظور مقابله و پاسخگویی به بحران های احتمالی و لزوم اتخاذ تصمیم سریع، صحیح و اجرای عملیات موثر ضرورت دارد مجموعه ای از اقدامات و برنامه ها قبل، حین و بعد از بحران صورت می‌گیرد. این برنامه ها در چارچوب سیاست های كلان و چشم انداز مطلوب مدیریت بحران به وسیله مشاهده سیستماتیك بحران ها و تجزیه و تحلیل آنها در جستجوی یافتن ابزاری است كه به واسطه آنها بتوان از بروز بحران ها پیشگیری نموده و یا در صورت بروز آن در خصوص كاهش آثار آن، ایجاد آمادگی لازم برای مقابله، امدادرسانی سریع و بهبودی اوضاع در شرایط اضطراری اقدام نمود.

مطابق وظایف و برنامه های مجمع تشخیص مصلحت نظام و با هدف استفاده از تمامی پتانسیل های موجود در كشور برای مقابله با حوادث احتمالی و پیش اندیشی برنامه ها و اقدامات لازم در این زمینه، سیاست های كلی نظام در خصوص «پیشگیری و كاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیر مترقبه» در تاریخ 15/12/1383 تصویب و3/2/1384 از سوی مقام معظم رهبری جهت اجرا و كاربست  در برنامه ها و سیاست های كلان كشور ابلاغ گردید.

 

تبیین و طبقه بندی سیاست‌های كلی نظام براساس عناصر مدیریت بحران 

آسیب پذیری سرزمین ایران در برابر خطرات زلزله، سیل، رانش زمین و سایر حوادث و سوانح طبیعی سبب با اهمیت شدن موضوع مدیریت بحران در این كشور شده است. مدیریت بحران شامل اقداماتی در چهار مرحله كلی شامل آمادگی، پیشگیری، مقابله و پاسخگویی و بازسازی و بهبودی است. هریك از این مراحل در برگیرنده اقدامات گوناگونی است. تبعیت از این فرآیند و انجام درست و به هنگام اقدامات ضروری در هر یك از این مراحل سبب تقویت ایمنی و کاهش خسارات در شرایط بحرانی می‌شود.

بررسی سیاست‌های كلی نظام در زمینه «پیشگیری و كاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه» نشان می‌دهد كه این سیاست‌ها با در نظر گرفتن این فرآیند منطقی و تجربی مدیریت بحران برای ایمن سازی كشور و اطمینان دادن به ساكنان مناطق مختلف كشور تهیه و تنظیم شده اند. در یك دسته بندی كلی از سیاست‌های كلی نظام در زمینه «پیشگیری و كاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه» می توان سیاست‌ها را در چارچوب مراحل مدیریت بحران به شرح زیر تفكیك كرد. در ارایه این طبقه بندی با رعایت امانت از شماره های اصلی مصوبه ابلاغی استفاده شده است تا در صورت نیاز خوانندگان محترم بتوان آنرا ملاك عمل قرار داد.

 

1- آمادگی

این مرحله شامل اقداماتی است كه دولت ها، سازمان ها، جوامع و افراد را قادر می سازد تا در مواقع بحرانی به طور سریع و كارا پاسخ لازم را جهت مواجهه با بحران از خود نشان دهند. این فعالیت ها می تواند در قالب برنامه هایی قبل از وقوع سوانح آموزش داده یا به صورت عملی انجام شود. سیاست‌هایی كه در چارچوب این مرحله از بحران قرار می‌گیرند عبارتند از:

افزایش و گسترش آموزش و آگاهی و فرهنگ ایمنی و آماده‌سازی مسوولان و مردم برای رویارویی با عوارض ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیر‌مترقبه به ویژه خطر زلزله و پدیده‌های جوی و اقلیمی.

گسترش و تقویت مطالعات علمی و پژوهشی و حمایت از مراكز موجود، به منظور شناسایی و كاستن از خطرات اینگونه حوادث با اولویت خطر زلزله.

3-شناسایی پدیده‌های جوی و اقلیمی و نحوه پدیدار شدن خطرات و ارزیابی تاثیر و میزان آسیب‌ آنها از طریق تهیه اطلس ملی پدیده‌های طبیعی، ایجاد نظام به هم پیوسته ملی پایش و بهبود نظام‌های هشدار سریع و پیش‌آگاهی بلند‌مدت با استفاده از فناوری‌های پیشرفته.

 

2- پیشگیری

این جزء از سیستم مدیریت بحران شامل اقدامات و فعالیت هایی می شود كه هدف آن جلوگیری از وقوع یك بحران یا ممانعت از تشدید اثرات آن بر جامعه و تاسیسات حیاتی می باشد. اقدامات پیشگیرانه بسته به نوع حادثه و بحران احتمالی تعریف و اجرا می شود. در موضوع حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله و سایر حوادث مشابه این اقدامات به دو دسته اقدامات فیزیكی یا ساختمانی مانند احداث تاسیسات سیل بند، مقاوم سازی ابنیه و اقدامات مدیریتی مانند قطعه بندی و تفكیك اراضی، بیمه و غیره تقسیم بندی می شود. سیاست‌هایی كه در چارچوب این مرحله از بحران قرار می‌گیرند عبارتند از:

 

پیشگیری و كاهش خطر‌پذیری ناشی از زلزله در شهرها و روستاها و افزایش ضریب ایمنی در ساخت‌وسازهای جدید از طریق:

 

  • 1-1-  مكان‌یابی و مناسب‌سازی كاربری‌ها در مراكز جمعیتی شهری و روستایی و تاسیسات حساس و مهم متناسب با پهنه‌بندی خطر نسبی زلزله در كشور.

 

  • 1-2-  بهبود مدیریت و نظارت بر ساخت‌وساز با به كار‌گیری نیروهای متخصص و تربیت نیروی كار ماهر در كلیه سطوح و تقویت نظام مهندسی و تشكل‌های فنی و حرفه‌ای و استفاده از تجربه‌های موفق كشورهای پیشرفته زلزله‌خیز.

 

  • 1-3-  ممنوعیت و جلوگیری از ساخت‌وساز‌های غیر‌فنی و ناامن در برابر زلزله و الزامی كردن بیمه و استفاده از كلیه استانداردها و مقررات مربوط به طرح و اجرا.

 

  • 1-4- استانداردسازی مصالح پایه و اصلی سازه‌ای و الزامی كردن استفاده از مصالح استاندارد، با كیفیت و مقاوم و ترویج و تشویق فناوری‌های نوین و پایدار و ساخت سازه‌های سبك.

 

  • 1-5-  تهیه و تصویب قوانین و مقررات لازم برای جرم؛ و تخلف شناختن ساخت‌وسازهای غیر‌فنی.

 

 

كاهش آسیب‌پذیری وضعیت موجود كشور در برابر زلزله با محوریت حفظ جان انسان‌ها از طریق:

 

  • 2-1- تدوین و اصلاح طرح‌های توسعه و عمران شهری و روستایی متناسب با پهنه‌بندی خطر نسبی زلزله در مناطق مختلف كشور.

 

  • 2-2- ایمن‌سازی و بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های دولتی، عمومی و مهم، شریان‌های حیاتی و تاسیسات زیر‌بنایی و باز‌سازی و بهسازی بافت‌های فرسوده حداكثر تا مدت 10 سال.

 

  • 2-3- ارایه تسهیلات ویژه و حمایت‌های تشویقی (بیمه و نظایر آن) به منظور ایمن‌سازی و بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های مسكونی، خدماتی و تولیدی غیر‌دولتی.

 

 

3- مقابله یا پاسخگویی

این بخش از سیستم مدیریت بحران شامل مجموعه اقدامات و فعالیت هایی است كه جهت مقابله با سوانح و ارایه خدمات امداد و نجات صورت می گیرد و معمولا بلافاصله پس از وقوع بحران به مورد اجرا گذاشته می شود. در واقع این بخش جهت نجات جان انسان ها و حفاظت از اموال و دارایی های جامعه صورت می گیرد. سیاست‌هایی كه در چارچوب این مرحله از بحران قرار می‌گیرند عبارتند از:

 

  • 3-1- ایجاد مدیریت واحد با تعیین رئیس جمهور برای آمادگی دایمی و اقدام موثر و فرماندهی در دوره بحران:

 

  • 3-2- ایجاد نظام مدیریت جامع اطلاعات به كمك شبكه‌های اطلاعاتی مراكز علمی ـ پژوهشی و سازمان‌های اجرایی مسوول، به منظور هشدار به موقع و اطلاع‌رسانی دقیق و به هنگام در زمان وقوع حادثه.

 

  • 3-3- تقویت آمادگی‌ها و امكانات لازم برای اجرای سریع و موثر عملیات جست‌وجو و نجات در ساعات اولیه، امداد و اسكان موقت آسیب‌دیدگان، تنظیم سیاست‌های تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی و سازماندهی كمك‌های داخلی و خارجی در زمینه‌های فوق.

 

  • 3-4- در اختیار گرفتن كلیه امكانات و توانمندی‌های مورد نیاز اعم از دولتی و نهادهای عمومی غیر‌دولتی و نیروهای مسلح در طول زمان بحران.

 

 

4ـ بازسازی و بهبودی

این مرحله شامل اقداماتی است كه برای بازگرداندن حالت عادی به شرایط جوامع و كشورهای درگیر در بحران و پس از وقوع هر بحرانی انجام می‌شود. از ویژگی های مهم این بخش از سیستم مدیریت بحران طولانی بودن آن است كه گاهی 5 تا 10 سال به طول می‌انجامد. مجموع فعالیت های مهمی كه در این مرحله از سیستم قابل تفكیك است شامل استقرار مجدد، بازسازی و نوسازی می باشد. سیاست‌هایی كه در چارچوب این مرحله از بحران قرار می‌گیرند عبارتند از:

 

  • 4-1- تدوین برنامه‌های جامع علمی به منظور بازتوانی روانی و اجتماعی آسیب‌دیدگان و باز‌سازی اصولی و فنی مناطق آسیب‌دیده.

 

  • 4-2- گسترش نظامات موثر جبران خسارت نظیر انواع بیمه‌ها، حمایت‌های مالی و تشویقی، تسهیلات ویژه و صندوق‌های حمایتی.

 

نتیجه گیری

مطابق مبانی علمی و بنیادی مدیریت بحران می توان چارچوب تحلیل مدیریت بحران كشور را مبتنی بر دو گزینه الزامات و عناصر سیستم مدیریت بحران در هر كشور قرار داد و تحلیل را برآن استوار نمود. الزامات مدیریت بحران شامل برنامه ریزی، سازماندهی، آموزش، امكانات و تجهیزات است و وفق سیاست های كلی تعریف شده، ایجاد مدیریت واحد بحران در كشور با محوریت رییس جمهور برای آمادگی دایمی و فرماندهی موثر در دوره بحران مدنظر بوده است. تجربه كشور از سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی كه با بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مقارن گردید، همواره تلاش های متعددی را برای تعریف سازمان متناسب مدیریت بحران و تامین نیازهای كوتاه مدت و بلندمدت كشور مصروف داشته است. در این میان در نظر گرفتن شرایط اقتصادی و اجتماعی كشور و برنامه اولویت دار مختلف نیز به عنوان برخی از محدودیت های این مهم تلقی شده است.

اما همواره ایجاد ساختارهای سازمانی پس از مدتی دچار تغییرات اساسی گردیده است. در نظام سازمانی متناسب مدیریت بحران معمولا از مدل های مختلف نام برده می شود كه در تعبیر عام آن شامل مدل های متمركز و غیر متمركز می گردد. در مدل متمركز تمامی امور مدیریت بحران در قالب یك سازمان مسوول یا وزارت خانه خاص تعریف می شود كه نمونه آن را در كشورهای روسیه (وزارت امداد و نجات) و آمریكا (FEMA) می توان ذكر كرد. در مدل های غیر متمركز نیز ستاد و یا شورایعالی زیر نظر رییس جمهور وظیفه سیاستگذاری و برنامه ریزی كلان را به عهده داشته و سایر وزارتخانه ها و ارگان های دولتی و عمومی، وظایف تعریف شده خود را به انجام می رسانند. قانون تشكیل سازمان مدیریت بحران كشور و پیش بینی تشكیل شورایعالی با حضور رییس جمهور كه به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید را می توان اقدامی در جهت اجرای سیاست كلی و ساماندهی به وضعیت نظام سازمانی مدیریت بحران در كشور تلقی نمود.

در بخشی دیگر از الزامات، توجه به برنامه ریزی مدیریت بحران باید ملاك عمل قرار گیرد. این مفهوم تمامی 4 عنصر مدیریت بحران شامل آمادگی، پیشگیری، مقابله و بازسازی را در برمی گیرد. بخش عمده سیاست های تعریف شده در چارچوب این بخش قرار می گیرد. تحلیل روند توجه به اجزاء و عناصر مدیریت بحران در قوانین و مقررات نشان می دهد كه در گذشته رویكرد جبران خسارات همواره مد نظر برنامه ریزان و دولتمردان بوده است و تفكر غالب مدیت بحران به معنای صرف آن می باشد به این مفهوم كه هموار انتظار بروز حادثه را كشیده و به محض وقوع آن تلاش و برنامه ریزی برای مرتفع نمودن نیازهای جامعه آسیب دیده مورد امعان نظر قرار می گرفت. اما در سال های اخیر به خصوص در قانون برنامه چهارم و قوانین بوجه سنواتی رویكرد برنامه ریزان كشور به سمت تفكر مدیریت ریسك تغییر یافت. با توجه به وجود واحد مسكونی نامقاوم در شهرها و به خصوص روستاها از مجموع و وجود پهنه های وسیع بافت فرسوده اولویت دار در كلان شهرها و مراكز استان ها ضرورت توجه به رویكرد مدیریت ریسك در برنامه ریزی مدیریت بحران در كشور را نشان می دهد. لذا ضرورت دارد برنامه مدیریت بحران (Disaster Management Program) با اولویت نقاط آسیب پذیر و مراكز ویژه و حساس در كشور تهیه شود. برای انجام این مهم دسترسی به اطلاعات روز آمد و تشكیل پایگاه ها داده های مختلف زمین شناسی، اقلیمی و جوی و ... از ضروریات تلقی می شود.

در همین چارچوب و با توجه به وضعیت آسیب پذیری كشور از بلایای مختلف ضرورت دارد برنامه های آموزشی گسترده ای اعم از آموزش های نظری و عملی با اولویت نقاط آسیب پذیر و نوع حوادث احتمالی قابل بروز در هر ناحیه ارائه شود. نقش صدا و سیما در فرهنگ سازی و عینی كردن این آموزش ها بسیار بارز و چشمگیر است. ارایه این آموزش ها و تكمیل آن با مانورها و آموزش های عملی را می توان به عنوان هسته شكل گیری شهروند آماده و به دنبال آن شهر و روستای ایمن تلقی نمود. امروزه در بسیاری از كشورهای جهان بخش عمده فعالیت های مدیریت بحران از آموزش و ایجاد آمادگی تا كمك در فرآیند بازسازی توسط نیروهای داوطلب صورت می گیرد.

یكی دیگر از الزامات مدیریت بحران در چارچوب سیاست های تعریف شده تامین تجهیزات و امكانات مورد نیاز برای پیش بینی، پیشگیری و مقابله با حوادث احتمالی است. دسترسی به امكانات و تجهیزات در مدت زمان طلایی رسیدگی به آسیب دیدگان (حداكثر 48 ساعت اول بروز حادثه) و همچنین استفاده از دستاوردها و فناوری های نوین نیز می تواند دستیابی به هدف مدیریت بحران را كه همانا حفظ جان و مال شهروندان در برابر تهدید حوادث می باشد تا حد زیادی تضمین نماید. در سیاست های تعریف شده به استفاده از امكانات دستگاه های دولتی، نهادهای عمومی غیردولتی و حتی بخش خصوصی و مردم توجه و تاكید شده است كه بسیج این امكانات باعث هم‌افزایی و افزایش توان مقابله با شرایط اضطراری می شود.

لذا در مجموع سیاست های مذكور تلاش دارد در چارچوب الزامات مدیرت بحران نسبت به تحقق و استقرار نظام جامع مدیریت بحران در كشور با رویكرد مدیریت ریسك گام بردارد كه قطعا مساعی و همكاری نزدیك نهادهای قانونگذاری، اجرایی و قضایی در كشور در تحقق آن امری ضروری است.

 

منابع:

1- سیاست‌های كلی نظام جمهوری اسلامی ایران در زمینه «پیشگیری و كاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه»، مجمع تشخیص مصلحت نظام، 1384.

2- مدیریت بحران، تن برگ دیودونیه، ترجمه علی ذوالفقاریان اصل، انتشارات حدیث، 1373.

3- مدیریت بحران، اصول و راهنمای عملی برای دولت های محلی، جرالدجی هواتمر وتوماس ای درابک، ترجمه مرکز مطالعات برنامه ریزی شهرتهران، انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری،1383.

4- مدیریت بحران زمین لرزه در ایران، فریبرز ناطقی الهی، پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، چاپ اول، 1378.

 5- مدیریت سوانح و حوادث غیر مترقبه، دبلیو نیک کارتر، انتشارات مرکز مطالعات و پژوهش های ارتش بیست میلیونی، 1371.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه