اسکان موقت در زلزله

مهدی احمدی کمرپشتی، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد جویبار

بهزاد پورمحمد، موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران

 

مقدمه

فلات ایران از دیدگاه زمین‏ساختی، در ناحیه ای بسیار فعال قرارگرفته است، از نظر لرزه ‏خیزی در مقیاس جهانی نیز ایران در بخش میانی کمربند زلزله خیز آلپ – هیمالیا واقع شده است.

تکنوتیک فلات ایران، گویای آن است که بخش عمده ی مناطق آن در معرض خطر وقوع زمین لرزه های کوچک و بزرگ می باشد. همین امر باعث شده تا ایران یکی از مستعدترین کشورهای لرزه خیز جهان محسوب گردد، به‏ گونه ای که بر اساس آمار و اطلاعات موجود در سال های گذشته، بیش از 10 درصد تلفات جانی آن ناشی از زلزله بوده است. در حال حاضر نیز سالانه بیش از 9000 زلزله ی كوچك و بزرگ توسط دستگاه‏های پیشرفته ی لرزه‏نگاری در ایران به ثبت می رسد، كه تعدادی از این زلزله‏ها توسط مردم نیز حس می گردد و اثرات مخربی هم به همراه دارند.

عموما هنگام وقوع زلزله، اماکن مسکونی یا بخش‏ های زیادی از منطقه ی وقوع زلزله، دچار تخریب شده و به علل متعدد غیرقابل استفاده می گردد و نیز تاسیسات زیر بنایی آن مکان همچون آب، برق، گاز، تلفن، شبکه های ترافیکی، وسایل حمل و نقل و غیره، قابلیت استفاده  مطمئن را از دست می دهند. در این میان یکی از مسایل مهم، وجود پتانسیل خطر حاکم بر محل حادثه دیده است که ممکن است هر لحظه آزاد شود. برای این منظور از نظر ایمنی، بهترین و مناسب ترین اقدام، جداسازی انسان از منطقه خطر است. به همین خاطر شناسایی قبلی و برنامه ریزی در به‏کارگیری محل هایی امن و مناسب جهت تمرکز و استقرار آسیب دیدگان پس از زلزله و یا در هنگام احتمال وقوع زلزله ( در هنگام هشدار و پیش‏بینی احتمالی وقوع) در تمامی مناطق شهری، روستایی و جمعیتی کشور زلزله‏خیزی همچون ایران به‏ خصوص در شهر تهران و سایر مناطق خطر‏پذیر کشور لازم است.

البته بعد از تمرکز و تجمع آسیب دیدگان در مناطق امن از پیش تعیین شده، ارایه خدمات مناسب بعدی به آنها نیز الزامی است. بنابراین سرعت عمل، هماهنگی واحدها و توزیع یکسان خدمات به آسیب دیدگان در محل های اسکان موقت (اردوگاه) بسیار اهمیت دارد. لذا مکان های اسکان موقت یا اضطراری به عنوان جایی امن برای جامعه  آسیب دیده، باید دارای شرایط لازم برای سکونت افراد از جنبه های مختلف زیرساختی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی و انتظامی باشد، تا در قالب یك برنامه ملی و محلی مدیریت بحران، بتوان پس از بازسازی مناطق آسیب دیده، آن مکان ها را به راحتی تخلیه کرده و یا برای موارد دیگر مورد استفاده قرارداد.

 

1- ضرورت اسکان موقت و ملاحظات مربوط به آن

بعد از وقوع حوادث طبیعی از جمله زلزله و نیز در هنگام احتمال رخداد آن (مرحله پیش بینی و هشدار) جهت ساماندهی مردم و جلوگیری از سرگردانی آنها و برنامه ریزی، به دلیل زمان‏بر بودن بازسازی دایمی واحد های مسکونی تخریب شده آنها و برگرداندن وضع بحرانی شهر، روستا و سایر مناطق جمعیتی به شرایط عادی، نسبت به اسکان موقت مردم اقدام می نمایند. اسکان موقت معمولا توسط چادر، کانکس و یا ساختمان های پیش‏ ساخته  کوچک صورت می گیرد. دراین مرحله عده ای از مردم و بستگان آنها نیز در خانه های خود که مقاوم و سالم مانده اند، ساكن شده و یا در مكان های عمومی همچون مساجد، مدارس و سالن های ورزشی كه سالم مانده اند، سكونت می یابند.

بهترین راه برای اسکان موقت مردم، بر‏پا نمودن چادر و کانکس در نزدیکترین و امن ترین محل به ساختمان تخریب شده در اثر زلزله است. ولی از آنجایی که بعد از زلزله اصلی شاهد پس لرزه هایی می باشیم و تاسیسات زیربنایی (آب، برق، گاز و مخابرات) نیز خسارت دیده و امکان استفاده از آنها نمی باشد، تجربه نشان داده ایجاد اردوگاه های محلی در پارک ها و فضاهای باز در محلات داخل و اطراف شهر، بهترین نوع اسکان موقت خواهد بود. اگر چادرها و کانکس های اسکان موقت در مجاورت اماکن تخریب شده باشد، در عملیات آواربرداری اولیه و ثانویه، چادرها و کانکس های اسکان موقت مستقر در نزدیکی منازل تخریب شده، دست و پاگیر می باشند، ولی مردم به دو دلیل تمایل دارند در کنار خانه های تخریب شده ی خود اقامت موقت داشته باشند، اول به خاطر حفاظت از اسباب، اثاثیه و اموال زیر آوار مانده خود، دوم به ‏دلیل اینكه در بازسازی و آواربرداری اماكن خود حضور مستمر داشته باشند.

به هرحال، بلافاصله پس از برپا نمودن چادر و یا کانکس و استقرار مردم آسیب دیده در این محل ها، تامین آب شرب و بهداشتی توسط تانکر سیار، ثابت و یا از طریق ایجاد شبکه خطوط انتقال اضطراری و شیر برداشت با مراقبت های بهداشتی خاص و مداوم در محل های اسکان موقت، پیش بینی فضاهایی برای تخلیه زباله، جمع ‏آوری و حمل مرتب زباله های جمع‏آوری شده، تامین سیستم روشنایی اضطراری در فضاهای عمومی، چادرها و یا کانکس ها، تامین خطوط تلفن عمومی، تامین حمام و یا توالت بهداشتی و اقداماتی نظیر آن ضرورت پیدا می‏کند.

از طرفی، تامین نیازهای عمومی مردم شامل البسه، پوشاک، لوازم گرمایی، سرمایی، روشنایی، مواد خوراکی همچون کنسروجات (در روز های نخست)، ظروف، لوازم پخت و پز جهت تامین غذای گرم (در روزهای بعد)، تامین لوازم بهداشتی، تامین شیر خشک و...، نیز باید مد نظر قرار گیرد.

به مرور زمان، راه‏اندازی مهد های کودک، مراکز بهداشتی و درمانی سیار، نانوایی ها، فروشگاه های سیار، ایجاد پاسگاه های انتظامی و محلی، راه اندازی اداراتی که قبلا نیز در منطقه فعالیت داشته اند (حتی به صورت موقت)، راه اندازی ستادهای تدارکات محلی، راه اندازی سرویس ایاب و ذهاب عمومی و تدارک گروه های آمار، ثبت و احوال، مدد جویان، روانشناسان و کارشناسان بهداشتی در اردوگاه های محلی ضروری است.

ممكن است، مرحله اسکان موقت چند ماه حتی چند سال طول بکشد (در زلزله ی 1995 کوبه ی ژاپن 5 سال، در زلزله ی1382 بم حدود 2 سال) و اگر بتوان در این مدت زمینه اشتغال بازماندگان حادثه را نیز فراهم آورد و این افراد را در آواربرداری و بازسازی دخیل نمود، بسیار مفید خواهد بود. از طرفی در مرحله اسکان موقت، به منظور جلوگیری از هرج و مرج بایستی بلافاصله از طریق مقامات محلی، مدارک و مستندات بررسی و بازماندگان و متوفیان بومی شناسایی شده و برای آنها کارت ها و دفترچه هایی صادر نمود و هرگونه خدمات به آنها بر اساس این کارت ها و دفترچه ها كه بیانگر هویت آنهاست، صورت گیرد. زیرا تجربه نشان داده، در این مرحله سوء استفاده توسط افراد غیربومی و غیرآسیب دیده به وفور انجام می شود (نمونه بارز آن زلزله 1382 بم و زلزله 1388 هائیتی و شیلی).

 

2- محل های اسکان موقت

به طور معمول بعد از وقوع زلزله، حادثه  دیدگان در مکان هایی که اردوگاه یا محل اسکان موقت نامگذاری می گردد، پناه داده شده و یا به عبارتی اسکان می یابند. این مکان ها به دو شکل متمرکز و غیرمتمرکز بوده و اکثر کارشناسان نیز استفاده از اردوگاه های متمرکز را پیشنهاد می کنند.

مزیت این نوع محل ها (اردوگاه ها یا محل های متمرکز) این است که در آن علاوه بر محافظت افراد درمقابل سرما، گرما، باران و شرایط نامساعد جوی، تامین امنیت عاطفی و روحی بین خانواده های آسیب دیده ایجاد می شود و ارائه خدمات بهداشتی، پزشکی، غذایی و...، نیز به سهولت انجام می پذیرد.

 

 

 

 

شکل1- اسکان آسیب دیدگان پس از زلزله سال 1383 مازندران

 

در بسیاری از موارد و آن‏هم به دلایل گوناگون، از جمله به دلیل نامناسب بودن شرایط محدوده آسیب دیده و یا عدم وجود فضای مناسب در فواصل ساختمان های تخریب شده، محل های اسکان موقت اضطراری در مکان هایی نزدیک به محل حادثه برپا می شوند. یعنی در مکان هایی که شرایط لازم برای اردوگاه را داشته و امکانات لازم جهت ارایه خدمات به فرد آسیب دیده در آنجا مهیا باشد. برای ایجاد محل های اسکان موقت (اردوگاه) شرایطی لازم است که، می توان به ایمنی مکان های انتخاب شده، شرایط ایجاد تسهیلات ضروری و تاسیسات مورد نیاز اشاره نمود.

عموما هنگام وقوع زلزله، مکان های مسکونی یا قسمت‏ های زیادی از منطقه ی وقوع زلزله، دچار تخریب شده و به علل متعدد غیر قابل استفاده می گردد و نیز تاسیسات زیر بنایی آن مکان همچون آب، برق، گاز، تلفن، شبکه های ترافیکی، وسایل حمل و نقل و غیره، قابلیت استفاده مطمئن را از دست می دهند. در این بین مساله مهمی به‏ وجود می آید و آن‏ وجود پتانسیل خطر حاکم بر محل حادثه دیده است. برای این منظور از نظر ایمنی، بهترین و مناسب ترین اقدام، جداسازی انسان از منطقه خطر است. به همین خاطر وجود یک منطقه امن که آسیب دیدگان در آنجا متمرکز شوند، لازم است. البته بعد از تمرکز و تجمع آسیب دیدگان در منطقه امن، ارایه خدمات مناسب بعدی به آنها نیز الزامی است. بنابراین سرعت عمل، هماهنگی واحدها و توزیع یکسان خدمات به آسیب دیدگان در محل های اسکان موقت (اردوگاه) بسیار اهمیت دارد.

 

3- مدیریت محل های اسکان موقت:

برای مدیریت محل های اسکان موقت نیز باید واحدهای کاری مختلفی تعریف شود و هر یک از این واحد ها نیز شرح وظایف مشخص و از پیش تعریف شده ای داشته باشند. به همین سبب استاندارد نمودن فعالیت ها و هماهنگ سازی اقدامات لازم در اداره امور اردوگاه ها امری ضروری است.

مدیریت اردوگاه از چند جهت حایز اهمیت است:

 

3-1- از نظر آسیب دیدگان و جامعه آسیب دیده

پس از بحران زلزله، بازماندگان حادثه از لحاظ روحی و عاطفی در وضعیت فوق العاده ای قرار دارند و نیاز به مراقبت ویژه داشته، شاید کمترین همدردی ممکن و ارایه خدمات اولیه در آنها، نقش تعیین‏کننده ای داشته باشد. ارایه کمک و خدمات مورد نیاز به افراد آسیب دیده (آن هم به موقع) در ساعات اولیه وقوع زلزله، می تواند تلفات انسانی و آسیب های اجتماعی را به میزان قابل ملاحظه ای کاهش دهد.

 

3-2- از نظر مالی و اقتصادی

مدیریت اردوگاه و مکان های اضطراری با نظارت دقیق بر نحوه ی کمک رسانی، می تواند از هدر رفتن مایحتاج اولیه، تجهیزات و سایر امکانات به میزان قابل توجهی جلوگیری کند.

 

3-3- از نظر فنی

با شناخت و اشراف کامل بر کلیه خدمات مورد نیاز منطقه بحران زده و افراد سانحه دیده و با توجه به مکان‏یابی اردوگاه، بایستی در خصوص مدیریت گروه های تدارکات، امداد و نجات، خدمات پزشکی، خدمات بهداشتی، امنیتی، حفاظتی، اسکان، مخابرات، ترابری و ...، اقدام لازم را انجام داد.

 

4- ویژگی های محل اسکان موقت یا اضطراری:

محل‏های اسکان موقت به عنوان محل سکونت موقت افراد آسیب دیده، باید دارای شرایط خاصی باشد. در پیدا کردن این محل باید خصوصیات طبیعی (توپوگرافی، زمین‏ شناسی، شیب و غیره)، دسترسی و همجواری با کاربری ها از نظر مطلوبیت و سازگاری را در نظر گرفت. از طرفی پس از مراجعه افراد به این مکان، باید شرایط استقرار افراد آسیب دیده و خدماتی که لازمه زندگی در چنین مکان هایی است نیز، برای آنها فراهم گردد.

در روش استاندارد سازی از حداقل مساحت مکان یا فضای باز مورد نیاز یک خانواده آسیب دیده تا نحوه چیدمان سرپناه ها (چادرها یا کانکس ها) و همچنین فضاهای بهداشتی، فرهنگی و سایر فضاهای لازم سخن به میان می آید، که هر کدام نیز ضوابط و دستورات خاصی داشته كه در بیشتر کشورهای دنیا به یک شیوه عمل می شود. البته در کشور ما باید توجه به فرهنگ اسلامی و اجتماعی حاکم بر جامعه نیز مدنظر قرار گیرد. توجه به نیاز گروه های مختلف سنی به خصوص کودکان و سالمندان در اردوگاه نیز بسیار اهمیت دارد. همچنین لازم است، ضوابط و مقرراتی برای اداره امور اردوگاه تدوین و اطلاع‏رسانی مناسب در این خصوص قبل از بحران و پس از آن به مردم صورت گیرد، تا این ضوابط موثر واقع شده و مردم آسیب دیده به آن پای بند باشند. تصمیم برای تعطیلی این فضاها پس از سرمایه گذاری‏های فراوان، نیاز به تامل و برنامه ریزی خاصی دارد. ممکن است در ایجاد این مکان خاص به گونه ای برنامه ریزی گردد که، پس از برآورده نمودن نیازهای عمومی در زمان اضطرار به راحتی آنرا تعطیل کرد. یعنی اینکه هزینه های صرف شده در این مکان ها به صورت موقت صورت گرفته و با انتقال و جمع نمودن تجهیزات و زیر ساخت های موقت آن، تنها فضای باز باقی بماند. به طور مثال اردوگاه های اضطراری که با نصب چادرها ایجاد می شوند و خدمات موجود در آنها (مانند خدمات بهداشتی و...) به صورت موقت ارایه می گردند، از این دسته می باشند.

 

 

شکل2 و 3- اسکان آسیب دیدگان پس از زلزله سال 1384 هرمزگان

 

به عبارت دیگر این مکان ها، دارای تاریخ مصرف خاصی می باشند. اما در این بین مکان هایی نیز وجود دارند که هزینه های صرف شده در آنها به‏ گونه ای است که آنها را به مکان هایی دایمی (با تفکر برنامه ریزی بلند مدت) تبدیل می نماید، لذا نمی توان، علی رغم صرف چنین هزینه هایی به راحتی این مکان ها را تعطیل کرد.

باید دانست که وجود چنین مکان هایی بعد از حادثه بسیار حایز اهمیت بوده، زیرا ممکن است از دل یک بحران، یک بحران دیگر شکل گیرد. برای همین منظور باید از همین امروز به فکر آمادگی برای احداث چنین مکان هایی بود (مثل آماده‏ سازی اردوگاه های قدس سپاه و اردوگاه های ارتش و پارک هایی که تحت مدیریت شهرداری ها در سراسر کشور می باشد). در اصل ایجاد اینگونه مکان ها به صورت موقت به منظور پشت سرگذاشتن شرایط بحرانی و با هدف ارائه خدمات اساسی در یک جامعه آسیب دیده است. از این رو برنامه ریزی قبلی برای تاسیس و راه اندازی آنها، امری ضروری است. نکته ی قابل ذکر دیگر این که، بعد از اتمام آخرین مرحله مدیریت بحران (جبران خسارت و بازسازی نقاط آسیب دیده)، افراد و خانوارهایی که در چنین فضاهایی اسکان یافته‏اند، به محل های امن و دایمی منتقل شده و سپس اردوگاه های اضطراری غیرقابل استفاده و یا مورد استفاده برای سایر موارد غیرمسكونی قرار گرفته و یا به كلی تعطیل می شوند.

لذا مکان های اسکان اضطراری به عنوان جایی امن برای جامعه  آسیب دیده، باید دارای شرایط لازم برای سکونت افراد از جنبه های مختلف زیرساختی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی و انتظامی باشد، تا در قالب یك برنامه ملی مدیریت بحران، بتوان پس از بازسازی مناطق آسیب دیده، آن مکان ها را به راحتی تخلیه کرده و یا برای موارد دیگر مورد استفاده قرارداد.

 

منابع:

1- مجله پیام هلال شماره های 114 و130، موسسه آموزش عالی علمی، کاربردی جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، سال های 1384 و 1386.

2- نشریه های آموزشی و اطلاع رسانی پیام بحران، معاونت مهندسی و پدافند غیرعامل سازمان صنایع هوا فضا، سال‏های 1384-1387.

3- مقاله درس های آموخته شده از زلزله بم، بهزاد پورمحمد، 1383.

                  

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه