درآمدی بر چرخه مدیریت بحران در نواحی شهری با تاکید بر مرحله پیشگیری و آمادگی در برابر بحران

سید مناف هاشمی، پژوهشگر دوره دکتری برنامه ریزی شهری و معاون تحقیقات، توسعه و برنامه ریزی شهرداری تهران

 

مقدمه

امروزه مدیریت بحران از جمله مواردی است که لازم است در فرایند برنامه ریزی شهری مورد توجه ویژه قرار گیرد. بر این اساس در مقاله حاضر به این مهم و مواردی چند در این رابطه اشاره می شود.

 

1- مدیریت بحران1

بدیهی است که مدیریت بحران در برگیرنده یک سری عملیات و اقدامات پیوسته و پویا است که به طور کلی براساس اصول کلاسیک مدیریت شامل برنامه ریزی، سازماندهی، تشکیلات رهبری و کنترل است. مدیریت بحران مجموعه مفاهیم نظری و تدابیر عملی در ابعاد برنامه ریزی جهت مقابله با سوانح هنگام، قبل و بعداز سانحه است. این اصطلاح به نحوه مدیریت های سانحه و عواقبشان نیز می پردازد. در واقع در مدیریت بحران معمولا چندین سازمان و ارگان مختلف، درگیر انجام وظایفی می شوند که باید با هماهنگی کامل نسبت به پیشگیری از بحران، کاهش اثرات آن و آمادگی لازم جهت رویارویی با آن، اقدام نمایند. با توجه به ماهیت سوانح و بحران ها اهداف اصلی مدیریت بحران و سوانح عبارتند از:

 

1- نجات جان انسان ها

2- کاهش تعداد آسیب دیدگان

3- کاهش خسارت به اموال، دارایی ها و محیط زیست.

 

در راستای تحقق این اهداف لازم است در چارچوب یک برنامه و طرح مدون خطرات ممکن و روش های پیشگیری از آنها شناسایی و برنامه های اجرایی برای کاهش اثرات سوانح و بحران های آتی تهییه گردد. علاوه بر این لازم است طرح هایی به منظور آمادگی شهروندان برای مقابله با سوانح و بحران های احتمالی تهیه شود تا در صورت بروز آنها تلفات و خسارات احتمالی کاهش یابد. برنامه جامع و یکپارچه مدیریت بحران دارای اجزا و مراحلی است، که هر یک از مراحل آن باید در زمان خاص خود (قبل از بحران، در حین بحران و یا بعد از بحران) انجام شود، تا موفقیت برنامه در مقابله با بحران را تضمین نماید. در تقسیم بندی چرخه مدیریت یکپارچه بحران2 به چهار مرحله کلی تقسیم گردیده است که عبارتند از:

 

1- پیشگیری و کاهش اثرات3

2- آمادگی4

3- پاسخ و واکنش در برابر بحران5

4- بازگشت به وضعیت قبل از سانحه6

 

  • 1-1- برنامه پیشگیری و کاهش اثرات7

مرحله پیشگیری و کاهش اثرات بحران شامل برنامه های بلندمدت و یا میان مدت قبل از وقوع بحران است. فعالیت های صورت پذیرفته در این مرحله از چرخه مدیریت بحران عبارتند از:

 

1- فعالیت های لازم به منظور تحلیل و بررسی احتمال وقوع یک حادثه، نتایج احتمالی و اثرات آن بر زندگی، دارایی ها و اموال و محیط زیست، مانند تهیه نقشه های پهنه بندی خطر و ارزیابی مخاطرات. 

2- فعالیت هایی که احتمال وقوع یک بحران را کاهش می دهند و یا از بین می برند، مانند قانونگذاری صحیح و سختگیرانه ساختمان سازی در مناطق زلزله خیز و یا تعیین و حراست از حریم رودخانه ها.

3- فعالیت های طراحی و برنامه ریزی بلند مدت در راستای کاهش اثرات اجتناب ناپذیر بحران، مانند اجرای کدهای ایمنی ساختمان ها و یا مدیریت کاربری زمین.

 

اقدامات لازم به منظور دستیابی به یک برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران به قرار زیر است:

 

1- اولین گام در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، شناخت مخاطرات8 و بلایای موجود در سطح منطقه و اولویت بندی احتمال وقوع هریک از آنها، با توجه به سابقه تاریخی و مطالعات علمی انجام گرفته در تبیین احتمال خطر منطقه می باشد.

در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- چه مخاطراتی در سطح منطقه دارای اهمیت هستند؟

- اهمیت نسبی و اولویت بندی (تقدم) هر یک از آنها چگونه است؟

 

2- گام دوم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل مخاطرات9 به منظور دستیابی به نقشه پهنه بندی خطر بلایا در سطح منطقه است، که در راستای دستیابی به آن در ابتدا نقشه مناطق دارای احتمال خطر را برای هریک از مخاطرات شناخته شده در سطح منطقه تهیه می کنیم، سپس با روی هم گذاری اطلاعات حاصل از هرکدام از نقشه های تهیه شده، نقشه پهنه بندی خطر در سطح منطقه بدست می آید.

در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

 - مناطق مخاطره آمیز در برابر بلایا در سطح منطقه در کدام مناطق قرار گرفته اند؟

- چگونه می توان این مناطق را اولویت بندی کرد؟

 

3- گام سوم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل کالبدی10 منطقه مورد نظر در راستای دستیابی به پهنه بندی آسیب پذیری کالبدی در اثر وقوع بحران احتمالی است. به این منظور در ابتدا با توجه به شا خص های کالبدی (مانند: کاربری زمین، نوع سازه، عمر بنا، تعداد طبقات، مسیرهای دسترسی، میزان فضاهای باز و غیره) لایه های اطلاعاتی مورد نظر تولید می گردد، با روی هم اندازی لایه های مختلف نقشه ترکیبی وضعیت کالبدی منطقه حاصل می شود.

دراین مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

 

- بافت های آسیب پذیر بلحاظ کالبدی در برابر مخاطرات احتمالی در کجا قرارگرفته اند؟

- چگونه می توان این نواحی را منطقه بندی و اولویت بندی کرد؟

 

4- گام چهارم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل امکانات و تاسیسات بحرانی11 است.

در حقیقت در این مرحله تاسیسات بحرانی – تاسیساتی که یا در زمان وفوع بحران مسوول ارائه خدمات درجهت مهار بحران می باشند و یا آسیب پذیری آنها موجب گسترش ابعاد بحران می گردد؛ مانند: مدارس، بیمارستان ها، درمانگاه ها، پناهگاه ها، آتش نشانی و مراکز عملیات نجات، پلیس، تجهیزات مخابراتی، شبکه حمل و نقل، زیرساخت های شهری (آب، برق، گاز، تلفن، فاضلاب و غیره)، و غیره شناسایی و مورد ارزیابی قرار می گیرند. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- کدام تاسیسات بحرانی هستند و در کجاها مکان یابی شده اند؟

- از چه طریق این تاسیسات از لحاظ کالبدی و عملکردی در برابر اثرات مخاطرات (بحران ها) آسیب پذیرند؟

 

5- گام پنجم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل اجتماعی12 منطقه مورد نظر است.

در این مرحله در ابتدا مناطق نیازمند به رسیدگی خاص13 در زمان وقوع بحران شناسایی می  شوند. این مناطق بلحاظ بافت اجتماعی ساکن در آن در برابر وقوع بحران ها بسیار آسیب پذیر می باشند، در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- مناطق (واحدهای همسایگی) با نیازمندی بالا به خدمات خاص اجتماعی کدامند؟

- از چه طریق آنها در برابر اثرات مخاطره (بحران) آسیب پذیر می باشند؟

 

 6- گام ششم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل اقتصادی14 منطقه مورد نظر است.

در این مرحله در ابتدا بخشهای عمده اقتصادی فعال در سطح منطقه شناسایی می شود و مراکز اقتصادی15 مکانیابی می گردد، تا آسیب پذیری اقتصادی نسبت به اثرات مخاطرات احتمالی شناسایی و ارزیابی گردد. در حقیقت این مراکز اقتصادی نواحی هستند که در صورت وقوع بحران اثرات گسترده ای بر اقتصاد محلی می گذارد و بنابراین موقعیت های ایده آلی به منظور مورد هدف قرار گرفتن استراتژی ها خاص پیشگیری می باشند. در اینجا لازم است در جهت اجرای فعالیت های پیشگیری بعدی، مراکز اقتصادی که در نواحی پر خطر قرار گرفته اند شناسایی گردند، به این منظور با توجه به در اختیار بودن نقشه پهنه بندی خطر، نقاط مشترک آنها و مناطق مخاطره آمیز در غالب یک نقشه پهنه بندی با توجه به نوع فعالیت های اقتصادی تهیه می گردد. سپس واحدهای تجاری هدف شناسایی می شود و میزان آسیب پذیری اقتصادی منطقه نسبت به هر کدام از مخاطرات محاسبه می گردد. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- بخشهای اصلی اقتصاد کدام است و از چه طریق آنها در برابر مخاطرات (بحرانها) آسیب پذیر می باشند؟

- کارفرماهای اصلی در کجا مکان یابی شده اند و از چه طریق آنها در برابر اثرات مخاطرات (بحران) آسیب پذیر می باشند؟

 

7- گام هفتم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل زیست محیطی16 منطقه مورد نظر است.

در این مرحله در ابتدا محدوده ها و حوضه هایی که احتمال خطرات ثانویه17 بعد از بحران در آنها وجود دارد شناسایی می شوند، هدف این تحلیل شناسایی موقعیت هایی است که در آنها پتانسیل آسیب پذیری از اثرات ثانویه زیست محیطی سوانح وجود دارد مانند محدوده هایی که در آنها مواد خطرناک نگهداری می شوند و در آنها امکان تراوشات خطرناک بعدی نیز وجود دارد. سپس با توجه به در اختیار بودن نقشه پهنه بندی خطر، نقاط مشترک نواحی شناسایی شده و نواحی مخاطره آمیز درغالب یک نقشه پهنه بندی مشخص می گردد. در حقیقت به منظور انجام فعالیت های پیشگیری بعدی لازم است محدوده های خطر ثانویه، که در پهنه خطر با درصد بالا قرار گرفته اند، شناسایی شوند. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- انبارهای مواد خطرناک در کجا مکان یابی شده اند و از چه طریق آنها در برابر مخاطرات (بحرانها) طبیعی آسیب پذیر می باشند؟

- از چه طریق مناطق طبیعی حساس18 در برابر اثرات ثانویه مخاطرات (بحران) آسیب پذیر می باشند؟

 

8- گام هشتم در جهت رسیدن به برنامه پیشگری و کاهش اثرات بحران، تحلیل فرصت های کاهش اثرات (پیشگیری)19 است.

در این مرحله در ابتدا محدوده های توسعه نیافته شهر و نواحی اطراف آن که در گسترش آینده شهر قرار می گیرند شناسایی می گردند، سپس با توجه به در اختیار بودن نقشه پهنه بندی خطر، نقاط مشترک نواحی شناسایی شده و نواحی مخاطره آمیز در غالب یک نقشه پهنه بندی مشخص می گردد. در حقیقت در راستای انجام برنامه کاهش اثرات لازم است توسعه های آینده شهر در محدوده های کم خطرتر و ایمن تر انجام شود. سپس این محدوده ها با توجه به موقعیت قرارگیری، میزان آسیب پذیری در برابر بلایای احتمال و سایر شرایط محیطی منطقه بندی می شوند. و در نهایت با توجه به طرح های توسعه ای و نیازهای منطقه و تحلیل های انجام شده کاربری های مناسب و استانداردهای لازم برای محدوده های مورد نظر تدوین می گردد. در این مرحله سعی در یافتن پاسخ دو سوال زیر است:

- نواحی توسعه آتی شهر کجاها هستند؟

- به منظور کاهش آسیب پذیری آنها در برابر مخاطرات، چه کاربری هایی برای آنها مناسب است؟

 

  • 1-2 برنامه آمادگی در برابر بحران20

مرحله آمادگی در برابر بحران، بیشتر شامل فعالیت های کوتاه مدت قبل از وقوع بحران احتمالی است، تا در صورت رویارویی در برابر چنین وقایع پیش بینی نشده ای، امکانات اولیه به منظور امدادرسانی به بازماندگان و مسدومان احتمالی فراهم باشد، علاوه بر این در این مرحله سعی می شود با انجام فعالیت های کوتاه مدت (مانند آموزش) مسدومان احتمالی ناشی از وقوع سوانح را کاهش داد. در حقیقت فعالیت های صورت پذیرفته در این مرحله از چرخه مدیریت بحران عبارتند از:

- برنامه های متداول آمادگی اغلب مشتمل بر انبار کردن مواد غذایی، برپایی سرپناه های اضطراری، تهیه کردن دارو، وسایل و سایر تجهیزات و امکانات مورد نیاز در راستای مقابله با اثرات ناشی از وقوع وضعیت بحرانی است.

- آمادگی شامل آن دسته از فعالیت هایی که به منظور نجات انسان ها و تسهیل امدادرسانی می شوند نیز می گردد، که به جهت ماهیت خود در مرحله پیشگیری انجام نمی شوند.

اقدامات لازم به منظور دستیابی به یک برنامه آمادگی در برابر بحران به قرار زیر است:

 

1- اولین گام در جهت رسیدن به برنامه آمادگی در برابر بحران، تهیه یک برنامه پایه آمادگی در برابر بحران ها و سوانح است.

برنامه پایه آمادگی در برابر بحران ها و سوانح در حقیقت برنامه ای کلی و سطح بالا است که روش آمادگی در برابر بحران های احتمالی را مستندسازی می کند. اهداف تهیه این برنامه عبارتند از:

 

- طراحی، آماده سازی و تجهیز مرکز مدیریت بحران.

- تعریف وضعیت و شرایط بحرانی.

- تعریف وظایف و مسئولیت هر یک از سازمان ها و نهادهای دخیل در مدیریت بحران.

 

در حقیقت برنامه پایه آمادگی در برابر بحران ها و سوانح اولین برنامه ای است که در چارچوب مرحله آمادگی در برابر بحران، تهیه می گردد. این برنامه با تهیه سایر زیربرنامه­ها که هر کدام دلالت بر شرایط ویژه ای می کنند تکمیل می گردد.

 

2- گام دوم در جهت رسیدن به برنامه آمادگی در برابر بحران، تهیه برنامه اطلاع رسانی عمومی شرایط بحرانی است.

اهداف تهیه این برنامه عبارتند از:

- ارائه آموزش های لازم به منظور تقویت منابع انسانی به ویژه در سطح محلی.

- امکان اجرای بهتر برنامه های امداد و نجات.

- تقویت مشارکت مردمی از طریق آگاهی از وضعیت.

 

3- گام سوم در جهت رسیدن به برنامه آمادگی در برابر بحران، تهیه برنامه خدمات اجتماعی در شرایط بحرانی(ESSP)21 می باشد.

اهداف تهیه این برنامه عبارتند از:

 

- مراقبت و نگهداری از افراد جابجا شده در مراکز مخصوص پذیرش افراد.

- ارائه خدمات ثبت نام و دریافت درخواست های ردگیری افراد جابجا شده.

- تهیه غذا و امکانات رفاهی و بهداشتی برای افراد، اعم از سانحه دیده و تیم های عملیاتی.

- ارائه خدمات مربوط به کاهش فشار و استرس های روانی به افراد آسیب دیده و تیم های عملیاتی.

 

4- گام چهارم در جهت رسیدن به برنامه آمادگی در برابر بحران، تهیه برنامه تخلیه22 در شرایط اضطراری و بحرانی است.

نکته ای که در تهیه برنامه تخلیه باید به آن توجه شود این است که در حقیقت برنامه تخلیه شامل دو بخش کاملا مجزا است، که یکی از آنها تخلیه سریع و پیش بینی نشده و دیگری تخلیه قابل پیش بینی است. در تخلیه پیش بینی نشده رعایت اصول مسلم و بدیهی توسط افراد خانوارها می تواند جان افراد بسیار زیادی را نجات بخشد، در اغلب موارد در اینگونه حوادث یک شعاع ایمنی شکل می گیرد که به سبب ماهیت مسئله شروع عملیات حتی قبل از رسیدن تیم های امداد آغاز خواهد شد. اهداف تهیه این برنامه عبارتند از:

-        تعیین مسیرهای تخلیه.

-        تعیین مکان های تجمع افراد پس از تخلیه.

-        تهیه برنامه تخلیه سریع و پیش بینی نشده.

-        تهیه برنامه تخلیه قابل پیش بینی.

-        تهیه برنامه امنیتی و انتظامی.

 

5- گام پنجم در جهت رسیدن به برنامه آمادگی در برابر بحران، تمرین و آزمون برنامه های آمادگی در برابر بحران و تجدید نظر و به روز کردن احتمالی آنها است.

این مرحله به منظور هماهنگی هرچه بهتر و بیشتر سازمان ها و نهادهای درگیر در امر مدیریت بحران و مشخص شدن نقاط ضعف و کاستی های احتمالی برنامه تدوین شده صورت می پذیرد. اهداف تهیه این برنامه عبارتند از:

- ایجاد هماهنگی بین سازمان های دخیل در اجرای برنامه.

- آموزش به نیروهای مسئول در جهت هر چه بهتر انجام شدن برنامه.

- بر طرف کردن معایب احتمالی طرح با توجه به شرایط گوناگون در راستای جامع بودن برنامه.

- به روز کردن برنامه با توجه به نوآوری در تجهیزات و الگوهای برنامه ریزی و مدیریتی.

 

  • 1-3- برنامه پاسخ و واکنش در برابر بحران23

مرحله پاسخ و واکنش در برابر بحران شامل مجموعه فعالیت هایی است که بلافاصله بعد از وقوع یک بحران و حادثه غیر مترقبه شروع شده و متناسب با وسعت منطقه آسیب دیده ظرف چند روز پایان می یابد، به بیان دیگر این مرحله را می توان مجموعه فعالیت های کوتاه مدت پس از وقوع سانحه دانست. این دسته از فعالیت ها به منظور کمک به حادثه دیدگان در راستای کاهش تلفات و خسارات جانی و همچنین به دنبال تثبیت موقعیت و کاهش احتمال تخریب های ثانویه می باشد. اهداف این مرحله از چرخه مدیریت بحران عبارتند از:

- ارائه کمک های اورژانس به افراد آسیب دیده.

- احیای زیرساخت های حیاتی مانند آب، برق، تلفن و غیره

- اطمینان از ارائه خدمات حیاتی مانند پلیس، خدمات شهری و غیره

 

1- تخلیه سریع24، تخلیه سریع فرآیندی است که بلافاصله بعد از وقوع سانحه و بحران صورت می پذیرد.

این مرحله در حقیقت به منظور حمایت از بازماندگان در برابر حوادث ثانویه و ارائه بهتر خدمات به آنها انجام می شود. هدف دیگر در تخلیه برقراری آرامش نسبی محیط و ایجاد زمینه های لازم در جهت امداد و نجات هر چه بهتر و سریعتر به مصدومان احتمالی است. این مرحله مطایق با طرح های تهیه شده در مراحل قبلی مدیریت یکپارچه بحران انجام می شود.

2- جستجو و نجات25، جستجو و نجات مجموعه اقداماتی است که به شناسایی افراد آسیب دیده که ممکن است در بین آوارها قرار گرفته باشند و نجات آنها می پردازد.

در هر کدام از سوانح و بحران ها با توجه به شرایط محیطی و مسئله جستجو و نجات ممکن است متفاوت باشد. تجربه نشان داده است که درصد بالای امداد و نجات توسط بازماندگان از سانحه صورت می گیرد، بنابراین یکی از نکات مهم آموزش عمومی قبل از بحران است.

فرآیند و سلسله مراتب اقدامات انجام پذیرفته در مرحله جستجو و نجات عبارتند از:

 

- پیدا کردن افرادآسیب دیده در اثر سانحه.

- تثبیت مکان قرار گرفتن آنها.

- آزاد کردن و نجات آنها.

- تغذیه افراد.

- دادن کمک های اولیه به آنها.

 

3- ارزیابی بحران26، ارزیابی دامنه خسارات بحران یکی از مهمترین اقدامات مرحله پاسخ و واکنش در برابر بحران است.

ارزیابی سریع از وضعیت موجود پس از بحران معیاری است برای شناسایی وسعت و حوضه مناطق آسیب دیده و همچنین برآورد نیازها و کمبودهای موجود به منظور انجام عملیات امداد و نجات در سطح منطقه بحران زده. مهمترین اهداف این مرحله عبارتند از:

 

- مشخص کردن اندازه و ماهیت اثرات اصلی بحران و مکان یابی نیازهای اساسی.

- اولویت بندی اقدامات امداد و نجات.

- تخصیص منابع کمیاب بر حسب نیاز نواحی آسیب دیده.

- درخواست کمک های اضافی از شهرها و مناطق همجوار بصورت سریع و دقیق.

 

ارزیابی درست بحران و تشخیص نیازهای افراد آسیب دیده در کوتاه مدت بسیار مهمتر از ارزیابی جزئی و تعیین خسارت به ساختمان ها و اموال آسیب دیده است. ارزیابی ناقص و غیر کامل از نیازهای انسانی پس از وقوع بحران، یکی از مشکلات بارز در شکست و ناکارآیی اقدامات مرحله پاسخ و واکنش در برابر بحران است. مرحله پاسخ و واکنش در برابر بحران در حقیقت می بایست میان فشارهای وارده بر مردم و حمایت هایی که برای فائق آمدن بر مشکلات در جهت بازتوانی فوری انجام می گیرد، به نوعی تعادل برقرار سازد.

 

نتيجه گيري

مدیریت بحران در برگیرنده یک سری عملیات و اقدامات پیوسته و پویا است که به طور کلی بر اساس اصول کلاسیک مدیریت شامل برنامه ریزی، سازماندهی، تشکیلات رهبری و کنترل است. مدیریت بحران مجموعه مفاهیم نظری و تدابیر عملی در ابعاد برنامه ریزی جهت مقابله با سوانح هنگام، قبل و بعداز سانحه است. این اصطلاح به نحوه مدیریت های سانحه و عواقبشان نیز می پردازد. بر همين اساس است كه مي بايستي در مكان گزيني كاربري هاي شهري بطور اعم، و خدمات امدادي و سطوح پشتيباني پس از وقوع سانحه بطور اخص، در حوزه برنامه ريزي و مديريت بحران از سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي استفاده لازم صورت گيرد. بر اين اساس لازم است تا در فاز كاهش اثرات، فاز آمادگي، فاز واكنش (امداد و نجات)، و بازسازي پس از سانحه مورد توجه قرار گيرد.

 

منابع

عبداللهی، مجید (1383) مدیریت بحران در نواحی شهری، انتشارات سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، تهران.

گاتسچاک، جک (1383) مدیریت بحران، ترجمه علی پارسائیان، نشر ترمه، تهران.

حسینی، مازیار (1387) مدیریت بحران، نشر شهر تهران، تهران.

 

 ***

 

1- Disaster Management

2- Integrated Disaster Management

3- Mitigation

4- Preparedness

5- Response

6- Recovery

7- Mitigation Plan

8- Hazard Identification

9- Hazard Analysis

10- Physical Analysis

11- Critical Facilities Analysis

12- Social Analysis

13- Special Consideration

14- Economic Analysis

15- Economic Center

16- Environmental Analysis

17- Secondary Hazard Risk

18- Critical

19- Mitigation Opportunities Analysis

20- Preparedness Plan

21- Emergency Social Service Plan

22- Evacuation Plan

23-Response Plan

24- Emergency Evacuation

25- Emergency Search And Rescue

26- Disaster Assessment

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه