جایگاه ساختار و بافت شهری در کاهش آسیب پذیری پس از زلزله در چرخه مدیریت بحران

 

دکتر سید مناف هاشمی، پژوهشگر دوره دکتری برنامه ریزی شهری و معاون برنامه ریزی و توسعه شهرداری تهران

مهندس عصمت السادات هاشمی، کارشناسی ارشد مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست؛ دانشکده محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران

 

 

عناصر كالبدی ساختار شهری و آسیب پذیری

بدیهی است كه مفاهیمی مانند ساختار شهر بافت شهر فرم شهر تراكم و شبكه های ارتباطی شهر می توانند در ارتباط با اهداف كاهش آسیب پذیری شهر در برابر زلزله و سوانح طبیعی تاثیر گذار باشند و در بستر همین امر است كه لازم به نظر می رسد این مفاهیم مورد ساماندهی و طراحی قرار گیرند:

 

ساختار شهری

توزیع فضایی عناصر شهری چگونگی كنار هم قرارگیری و تركیب عناصر و عملكردهای اصلی شهر ساختار شهر را شكل می دهد. تقسیمات كالبدی ساختار شهری (كوی محله برزن و منطقه) و نوع و چگونگی مركزیت عناصر شهری و تك مركزی یا چند مركزی بودن شهر نیز را می توان از وجوه ویژه ساختار شهری دانست. در این میان بدیهی است كه میزان مقاومت ساختارهای گوناگون شهری و حتی مقاومت هر یك از این عناصر در ساختارهای گوناگون دارای تفاوتهای ملموسی است. از آنجا كه بحث در میزان اثر پذیری ساختارهای شهری گوناگون در برابر زلزله و آسیب پذیری احتمالی آن نیازمند تحقیقی جامع و مانع است در این رساله مورد بررسی دقیق قرار داده نمی شود. در هر حال باید گفت كه ساختار شهری متفاوت مقاومت های گوناگونی در برابر بلایای طبیعی دارند و شاید بتوان گفت كه ساختار چند مركزی بیش از ساختار تك مركزی در برابر بلایای طبیعی مقاومت نشان می دهد.

 

بافت شهری

بافت شهری را شكل اندازه و چگونگی تركیب كوچكترین اجزای تشكیل دهنده ساختار شهر می دانند كه بر حسب نوع بافت شهری می توان انتظار مقاومت های خاصی را در برابر بلایای طبیعی داشت. این امر از آن جهت است كه بافت شهر در میزان و چگونگی نحوه استفاده كاربران از شهر یا منظم و نامنظم بودن شك اندازه و چگونگی تركیب كوچكترین اجزای تشكیل دهنده شهر تاثیر دارد. بر این اساس است كه بافت منظم شهری نسبت به بافت نامنظم مقاومت بیشتری دارد و علاوه بر این درجه ایمنی بافت گسسته در برابر خطر بلاهای طبیعی بیشتر از درجه ایمنی بافت پیوسته انتظار می رود. شایان ذكر است كه واكنش هر نوع بافت شهری در هنگام وقوع بلایای طبیعی در قابلیت های گریز و پناه گیری ساكنان در امكان دهی خدمات رسانی و كمك رسانی نیروهای امدادی و یا چگونگی پاك سازی و بازسازی و حتی اسكان موقت تاثیر مستقیم دارد.

دامنه این تاثیرات نه تنها در طراحی ساختمان بلكه در طراحی شهری و مدیریت بحران نیز گسترده و حائز اهمیت فرض می شود. در ارزیابی و قطعه بندی اراضی شكل هندسی قطعات زمین (منظم و نامنظم) مساحت قطعات زمین شهری و ابعاد و تناسبات طولی و عرضی قطعات در رابطه با كاربری زمین و نوع مالكیت (اختصاصی یا مشاع) می بایستی مورد توجه قرار داده شود. تاثیرات این مشخصات به طور مستقیم بعلت تاثیر در مشخصه های ساخت و ساز و شبكه راه ها در ضریب آسیب پذیری و یا كارایی بافت موثر خواهند بود.

 علاوه بر این الگوی تركیب فضاهای باز و بسته و نسبت سطح ساخته شده به فضای باز مهمترین ملاك كارایی و سنجش خواهند بود. از طرف دیگر، تعداد واحدهای ساختمانی مجزای درون هر قطعه و نوع محصوریت آن به علت تخریب ساختمان در فضای باز در آسیب پذیری موثر می شود.

در بافت های شهری غیر از قطعه­ بندی اراضی و نوع و چگونگی ساخت و سازهای شهری در مقیاس ضوابط و استانداردهای معماری می توان به نقش اساسی شبكه راه­ها و شریان های ارتباطی در هنگام وقوع سوانح طبیعی و زلزله اشاره كرد كه در مرحله كاهش اثرات احتمالی تخریبی زلزله و حتی در فرایند چرخه مدیریت بحران نیز تاثیرات اساسی دارد. در راه های فرعی الگوی راه مشخصات كالبدی آن شامل طول و عرض مطرح است.

 الگوی راه عامل آسیب پذیری فرض نمی شود ولی در عین حال شایان ذكر است كه مشخصات كالبدی آن كه بطور عمده ناشی از الگوهای همجوار راه و ساختمان می شود، در میزان و چگونگی آسیب پذیری راه های ارتباطی درون بافت تاثیر می گذارد. بخش عمده قابلیت های بافت شهر بالاخص در بخش های مسكونی ناشی از مشخصه های همجواری از اجزای بافت و بعبارت دیگر شاخص های تركیب عناصر و اجزاء آن فرض می شود. چگونگی تركیب و انتظام قطعات در تشكیل انواع بافت ها و شاخص های آسیب پذیری آن مطرح می شود. تركیب منظم قطعات هم شكل و هم اندازه به یك بافت منظم می انجامد كه بعلت تاثیر انتقال یكنواخت نیروها در ساختمان های مجاور احتمال كاهش آسیب را به دنبال دارد. غیر از الگوی تركیب قطعات در یك بافت شهری الگوی همجواری ساخت و سازها و فضاهای باز قطعات مجاور از شاخص های دیگر در باب آسیب پذیری بشمار می رود.

از دیگر شاخص های آسیب پذیری و قابلیت بافت تركیب راه ها و قطعات زمین و ساخت و سازهای موجود در كاربری ها را می توان نام برد چنانچه با این مشخصه نحوه مجاورت قطعات تفكیكی با گذر همجواری فضای باز و ساخته شده هر قطعه با گذر و نیز درجه محصوریت معابر نیز بایستی مورد توجه قرار گیرد. از دیگر شاخص ها و سنجه های بخشی قابلیت بافت الگو و اندازه بلوك های شهری و الگوی تركیب راه ها و بلوك های شهری را می توان نام برد كه به همراه نظم قطعه بندی ها و راه های فرعی درون بلوك های شهری در میزان فشردگی یا نظمواره ساخت و سازهای درون آن تاثیر دارد.

علاوه بر این بایستی به این نكته نیز اشاره شود كه الگوی فضای باز در كل سطح بافت بخش های مسكونی عامل دیگری در افزایش كارایی بافت هنگام وقوع سوانح طبیعی قلمداد می شود كه در این میان موقعیت و سطح قرارگیری فضاهای باز شهری در همجواری با ساختمان ها یا عوارض طبیعی با توجه به وسعت آن می تواند موجب آسیب پذیری فضاهای باز شود.

 

تراكم های شهری

در رابطه با تراكم شهری و آسیب پذیری شهر در برابر زلزله می توان به دو اصل زیر اشاره كرد:

1- هر اندازه تراكم جمعیت در شهر كمتر باشد آسیب پذیری شهر در برابر زلزله كمتر می شود.

2-هر اندازه تراكم شهری بطور متعادلتری در سطح شهر توزیع شده باشد بر درجه ایمنی شهر در برابر بلایای طبیعی و خاصه زلزله افزوده می شود.

بر عكس می توان اشاره داشت كه تراكم جمعیتی بالا در شهر به معنای تلفات و خسارت های بیشتر به هنگام وقوع بلایای طبیعی است كه دلایل آن بسته شدن راه ها و معابر و كاهش امكان گریز از موقعیت های مخاطره آمیز و دسترسی به مناطق ایمن و تخلیه مجروحان و آسیب دیدگان از راه های ارتباطی است.

بطور كلی تراكم های انسانی نقش غیر قابل انكاری در رابطه با شاخص های مختلف رفاهی بهداشتی و آموزشی دارند ولیكن رابطه تراكم جمعیت با آثار بلایای طبیعی قدری پیچیده تر است. با استناد به روش استقرایی و استدلالی روشن است كه تراكم جمعیت هیچگونه نقشی در شدت (تخریب) ندارد بلكه اهمیت تراكم ها مربوط به بعد از رخ دادن تخریب است.

از سوی دیگر، مكان فیزیكی تراكم های انسانی بسیار تعیین كننده بشمار می رود. اگر دامنه آسیب پذیری شهر در بخش های مختلف متفاوت باشد در بخش های مقاوم و ایمن شهر افزایش تراكم ها به هر اندازه كه ظرفیت ها پاسخگو باشند از نظر آسیب پذیری در برابر بلایای طبیعی مورد تهدید قرار نمی گیرند زیرا تا تخریبی صورت نگیرد خطر جدی نیز تراكم های انسانی را تهدید نمی كند.

 

زیرساخت های شهری

آسیب تاسیسات زیر بنایی شهر مانند شبكه های آب برق گاز و مخابرات می تواند تلفات ناشی از سوانح طبیعی و زلزله را افزایش دهد، بعنوان مثال آسیب شبكه گاز شهری و تاسیسات مربوط می تواند سبب نشت گاز در فضا شود و آتش سوزی های بزرگی را ایجاد كند چنانچه در بلایای طبیعی ناشی از زلزله در كوبه ژاپن اتفاق افتاد. نحوه محافظت از مخازن گاز شهری در برابر زمین لرزه باید بر چند اصل متكی باشد:

 

1- پیشگیری از وقوع بلایای ثانویه (آتش سوزی پس از وقوع زلزله).

2- مكان یابی و ساخت مخازن و تاسیسات ارتباطی گاز شهری در مناطق مطمئن و با حداقل امكان تخریب و تلفات انسانی.

3- قابلیت مرمت سریع سیستم گاز رسانی شهری.

 

مخازن گاز شهری بایستی بطور منطقی در سطح شهر توزیع شود و تا حد امكان بصورت متمركز در نظر گرفته است. در این میان در نظرگیری فضاهای خالی دور از مخازن گاز شهری به منظور ایجاد نقاط ایمن در سطح شهر بصورت متمركز نیز لازم بنظر می رسد. تجهیزات و تاسیسات گاز شهری باید با استفاده از كدهای لرزه ای مناسب تقویت و مستحكم شده باشند و سیستم كنترل مركزی نیز برای این تجهیزات در نظر گرفته شود. بر این اساس همه تجهیزات ضروری از قبیل سوئیچ های انسداد گاز كف آتش نشانی شیرهای هیدرانت و سایر تجهیزات اطفاء و امداد در دسترس باشد. در مورد تجهیزات آبرسانی نیز اقداماتی لازم بنظر می رسد كه در جدول یک به آنها اشاره شده است:

  

جدول 1- اقدامات لازم در خصوص تجهیزات آبرسانی

 

 

 

برنامه ریزی

بر اساس طرح قبلی و مطابق با استانداردهای بین المللی.

در نظرگیری عوامل اجتماعی مانند جمعیت ترافیك و صنایع.

در نظرگیری استقرار ذخایر و منابع ساختمان ها و شبكه لوله كشی در برنامه و طرح آبرسانی شهری.

در نظرگیری داده های لرزه ای از قبیل لرزه خیزی شهر توزیع و پراكندگی گسل ها طرح لرزه خیزی و مقاومت خاك در طرح آبرسانی شهری.

منابع آب

در نظر گیری دو منبع آب سطحی و چاه ها و منابع آب ذخیره در انباره های آب شهری برای جایگزینی در مواقع وقوع بحران و زلزله.

مقاوم سازی

مقاوم سازی ساختارهای سیستم ذخیره سازی آب شامل چاه های خانگی ایستگاه های پمپاژ آب منابع ذخیره آب و مخازن.

شبكه لوله كشی

قابلیت كنترل شبكه آبرسانی شهری و توزیع آن با یك سیستم مركزی

وجود شبكه برق اضطراری در كنار مخازن آب برای استفاده از سیستم پمپاژ پس از وقوع بحران.

 

 در رابطه با تجهیزات برق رسانی نیز بایستی در مكان یابی تاسیسات مربوطه دقت نظر بعمل آید چنانچه لازم بنظر می رسد تا انباره هایی بعنوان برق اضطراری برای هنگام وقوع و پس از سانحه در نظر گرفت شود.

 

شبكه و شریان های ارتباطی شهری

شبكه ارتباطی شهر نقشی اساسی در كاهش میزان آسیب پذیری شهر در برابر زلزله دارد چنانچه در صورت تخریب كمینه شبكه و شریان های ارتباطی از تلفات زیادی در هنگام وقوع سوانح و بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله كاسته می شود.

 

كاربری اراضی شهری

برنامه ریزی كاربری زمین می تواند نقشی اساسی در كاهش میزان آسیب پذیری شهر در برابر سوانح طبیعی بطور اعم و زلزله بطور اخص داشته باشد، چنانچه در صورت رعایت همجواری ها در تعیین كاربری های شهری و عدم قرارگیری كاربری های نامتناجس و ناسازگار در كنار یكدیگر امكان تخلیه سریع اماكن فراهم می شود.

از سویی دیگر، اگر كاربری ها در ساختار شهری به گونه ای توزیع شوند كه سبب عدم تمركز در نقاط ثقل شهری و مناطق حساس درونی شهر گردند، می توان انتظار داشت در فرایند چرخه مدیریت بحران علاوه بر كاهش آسیب پذیری شهر در برابر بلایای طبیعی در فرایند امداد و حتی بازسازی پس از سانحه نیز تاثیرگذار باشد. در این میان بسیاری از كاربری های اراضی شهری نقشی اساسی در كاهش میزان و گستره آسیب پذیری شهر دارند كه تحت عنوان كاربری ویژه از آنها یاد می شود. این كاربری ها شامل مدارس دانشگاه ها بیمارستان ها مراكز امدادرسانی مراكز مدیریت شهری و كارخانجات و مخازن سوخت می شوند، چنانچه مدارس و ادارات و دانشگاه ها بدلیل حجم انبوه جمعیت درون آنها و كارخانجات و مخازن سوخت به دلیل ایجاد خطرات احتمالی برای مناطق اطراف و كاربری های همجوار و مراكز امدادرسانی و بیمارستان ها بدلیل نقش كلیدی در فرایند درمانی و امداد و نجات آسیب دیدگان از حساسیت و اهمیت ویژه ای برخوردار می شوند كه می بایستی در نحوه همجواری كاربری های درونی شهر و مكان یابی و همچنین نحوه استقرار آنها دقت نظر لازم بعمل آید.

در این میان توزیع متعادل و متناسب و مكان گزینی برخی از كاربری های شهری مانند مراكز امدادرسانی و مدیریت بحران و بیمارستان ها در ساختار شهری دارای چنان اهمیتی می شود كه بایستی در رابطه با مكان و مسیرهای ارتباطی با این كاربری ها دقت نظر لازم صورت گیرد چنانچه نمی توان انتظار داشت بدون توجه كافی و تدقیق نظر در رابطه با مكان یابی و استقرار این كاربری ها در شهر بتوان اقدامات مداخلاتی بهینه و كارامدی در رابطه با مدیریت بحران و امداد و نجات آسیب دیدگان صورت داد. در این رابطه نیز ضروری است تا با تخصیص اراضی بدون شیب و هموار در ارتباط مستقیم و بلاواسطه با شبكه معابر و در عین حال عدم همجواری با مناطق آسیب پذیر شهری برای انتقال و اعزام مناسب آسیب دیدگان به این مراكز و یا عدم ایجاد توده ها و گره های ترافیكی در نقاط همجوار آنها آسیب پذیری شهر در برابر سوانح طبیعی و زلزله را تا حد ممكن كاهش داد و در نتیجه موجبات افزایش درجه ایمنی شهر در برابر خطر بلایای طبیعی را افزایش داد.

مسكن نیز از مهمترین كاربری های شهری بشمار می رود كه درصد انبوهی از آسیب پذیری شهر در برابر زلزله و سوانح طبیعی به نوع ساخت و سازهای مسكن شهری و رعایت استانداردهای طراحی معماری و نحوه و چگونگی ساخت و سازهای آن بستگی دارد. بر این اساس نوع مقولات مرتبط با نقش كاربری های مسكونی در كاهش آسیب پذیری شهر در برابر زلزله را در مولفه هایی نظیر نوع ساخت و ساز مسكن میزان تراكم مسكونی سلسله مراتب همجواری با كاربری های مجاور و وجود یا عدم وجود وسایل اطفاء حریق و مكمل های دسترسی مانند پلكان فرار در ساختمان های مسكونی و جزییات و دیتایل های اجرایی دانست.

 علاوه بر این مكن قرارگیری مجتمع های مسكونی و نقاط همجوار آنها نیز در كاهش آسیب پذیری تاثیر دارد چنانچه مسكن باید از كاربری های خطر آفرین نظیر كارگاه های صنعتی به دور باشد. همچنین باید از طرح های ساده برای ساخت مسكن استفاده نمود و اصل عدم همجواری كاربری های ناسازگار را در مكان یابی و استقرار مجتمع های مسكونی و كاربری های مرتبط با آن رعایت كرد. استفاده از مصالح سبك و برقراری امكان تخلیه سریع مناطق مسكونی در كاهش آسیب پذیری بین مناطق تاثیرگذار می شود (احمدی، 1376، ص 66). در واقع می توان به این نكته اشاره كرد كه مناطق مسكونی به مثابه آزمایشگاهی است كه در فرایند تنش های شدید زمینی و آسیب پذیری محیط مصنوع شهری به دو شكل (تلفات) و (تخریب) تاثیر می پذیرد (بحرینی، 1375، ص 7).

فضاهای باز شهری از دیگر كاربری های اساسی شهر بشمار می رود كه می تواند در فرایند مدیریت بحران و اقدامات مداخلاتی پس از وقوع سانحه مانند امداد و نجات و حتی اسكان موقت ابتدایی پس از سانحه بعنوان فضاهای پشتیبان عمل نماید. بر همین اساس است كه كمیت و كیفیت فضاهای باز شهری و نحوه توزیع آنها در سطح شهر نقشی اساسی در كاهش آسیب پذیری شهر در برابر بلایای طبیعی دارد. این امر از آن جهت است كه فضاهای باز می توانند به عنوان محلی برای پناه گیری اسكان موقت و جمع آوری مصدومان و كمك های مردمی عمل كنند و هر اندازه این فضاها دارای ارتباط مستقیم و نزدیكتری با مناطق مسكونی باشند و مسیرهای ارتباطی آنها قابل دسترسی و سهل الوصول تر باشد بر افزایش ایمنی شهر در برابر سوانح طبیعی تاثیر مثبت دارد. علاوه بر این هر اندازه درجه محصوریت این فضاها كمتر باشد مقاومت شهر در برابر بلایای طبیعی افزایش چشمگیری می یابد.

از سویی دیگر میزان و چگونگی اثرگذاری زلزله بر ساختار شهری را بایستی در میزان (تلفات) و (تخریب) مورد ارزیابی قرار داد كه بر این اساس است كه شاخص ها و مولفه های آسیب پذیری شهر در برابر زلزله را می توان از این 2 بعد اساسی مورد بازبینی قرار داد. در جدول دو به شاخص ها و سنجه های آسیب پذیری شهری در برابر زلزله و سوانح طبیعی بر اساس 2 بعد اساسی تلفات و تخریب اشاره می شود:

  

جدول 2- شاخص ها و سنجه های آسیب پذیری شهری در برابر زلزله و سوانح طبیعی

 

شاخص ها و سنجه های آسیب پذیری شهر در برابر زلزله

عوامل موثر بر شاخص تخریب

عوامل موثر بر شاخص تلفات

تراكم مساحت مسكونی

درصد و میزان شیب زمین

نوع مصالح ساختمانی

تركم انسانی در ساختمان های مسكونی

عمر ساختمان

ارتفاع طبقه های ساختمانهای شهری

زمان استفاده از كاربری

عمر ساختمانهای شهری

تعداد ساختمانها در هر مدول هكتاری

تعداد و نوع مصالح ساختمانی

تراكم مساحت مسكونی

دوره استفاده از كاربری

 

از میان عوامل تاثیرگذار بر شاخص های فوق الذكر دوره استفاده از كاربری اهمیت بیشتری دارد چنانچه بعنوان مثال درصد بیشینه تلفات در زلزله اخیر بم مربوط به مناطق مسكونی بوده است كه دلیل آن در زمان استفاده از كاربری و زمان حدوث زلزله نمایان می شود. دوره استفاده از كاربری های شهری نیز به 3 دسته تقسیم می شود:

 

1- اشغال پیوسته: كاربری كه در تمام ساعات شبانه روز استفاده كننده دارد، مانند كاربری مسكونی.

2- فعال در شب و روز: كاربری هایی كه در تمام ساعات شبانه روز فعالیت دارند ولی از نظر نوع فعالیت در شب و روز متفاوت نیستند مانند بیمارستان ها قرارگاه نیروهای نظامی و انتظامی و غیره.

3- خالی در شب: كاربری هایی كه فعالیت آنها به طول روز محدود می شود مانند كاربری های تجاری اداری و آموزشی.

 

 

تصویر 1- جایگاه كاربری اراضی شهری در چرخه مدیریت بحران و بلایای طبیعی

 

بنیادی ترین نظریه در برنامه ریزی جهت كاهش آسیب پذیری كاربری زمین در اصل عدم توسعه پراكنش و گسترش اراضی در معرض خطر بلایای طبیعی خلاصه می شود، چنانچه بایستی از توسعه و گسترش اراضی واقع در نواحی خطرساز جلوگیری بعمل آورد و در دیگر قسمتها نیز كاربری های مورد نظر با خطرهای موجود و موانع آن تطبیق داده شود.

 

تراكم­ های شهری

هر چه تراكم در سطح شهر كمتر باشد و این تراكم در سطح شهر توزیع شده باشد آسیب پذیری شهر در برابر بلایای طبیعی كمتر خواهد بود. بر عكس تراكم جمعیتی بالا در شهر به معنای تلفات و خسارات بیشتر به هنگام وقوع بلایای طبیعی است و این علاوه بر از بین بردن تعداد بیشتری از مردم در اثر فروریختن آوارها به دلیل بسته شدن راه ها و معابر و كاهش امكان گریز از موقعیت های خطرناك و دسترسی به مناطق امن و نیز مشكل شدن تخلیه مجروحان در اثر راه های ارتباطی است. همچنین تراكم های بالای شهری به معنای كمبود فضای خالی برای اسكان موقت آسیب دیدگان است.

بطور كلی تراكم های انسانی نقش غیر قابل تردیدی در رابطه با شاخص های مختلف رفاهی بهداشتی و آموزشی و دسترسی به امكانات دارد. لیكن رابطه تراكم جمعیت با آثار بلایای طبیعی قدری پیچیده تر است. با استناد به روش استقرایی و استدلالی روشن است كه تراكم جمعیت هیچ گونه نقشی در شدت تخریب ندارد بلكه اهمیت تراكم ها مربوط به بعد از رخ دادن تخریب است. به عبارت دیگر از آنجا كه ترتیب زمانی آثار بلایای طبیعی به صورت زیر است لذا اهمیت تراكم های انسانی در آخرین مرحله بسیار تعیین كننده است.

از طرفی، مكان فیزیكی تراكم های انسانی بسیار تعیین كننده به شمار می رود. اگر دامنه آسیب پذیری شهر در بخش های مختلف متفاوت باشد در بخش های مقاوم و ایمن شهر تراكم ها به هر اندازه كه ظرفیت ها پاسخگو باشد از نظر آسیب پذیری در برابر بلایای طبیعی مورد تهدید قرار نمی گیرد زیرا تا تخریبی صورت نگیرد خطر جدی نیز تراكم های انسانی را تهدید نمی كند. این مساله تنها در بحث تراكم های انسانی صدق می كند و نقض مطالب گفته شده در خصوص نقش آسیب پذیری شهر با توجه به مكان یابی دوری و نزدیكی به گسل ها نمی باشد.

 

تاسیسات و زیر ساخت های شهری

آسیب دیدن تاسیسات زیربنایی می تواند تلفات ناشی از بلایای طبیعی را در یك شهر افزایش دهد. آسیب دیدن شبكه گاز می تواند سبب نشت گاز در فضا شده و آتش سوزیهای بزرگی را ایجاد كند كه نمونه آن در زلزله كوبه اتفاق افتاد.

مقابله و محافظت از مخازن گاز شهری در برابر زمین لرزه باید بر اساس 3 اصل متكی باشد:

 

1- پیشگیری از وقوع بلایای ثانویه (مثل آتش سوزی های بعد از بلایای طبیعی)

2- مكان یابی و تاسیس مخازن در نواحی مطمئن

3- قابلیت مرمت سریع سیستم

 

برای دوری از بلایای ثانویه مسدود كردن همه مخازن بهترین كار است ولی به دلیل این كه تاثیراتی را روی زندگی مردم دارد نیاز به یك سیستم پیشرفته برای انجام این كار احساس می شود. در زمینه تاثیرپذیری سیستم گاز شهری از بلایای طبیعی نكته مهم این است كه آیا بلایای طبیعی بر روی كل سیستم اثر دارد تا درباره اثرات آن برنامه ریزی لازم صورت گیرد.

مخازن گاز شهری باید بطور طبیعی در سطح شهر پراكنده شود. همه تجهیزات گاز شهری باید با استفاده از كدهای لرزه ای مناسب تقویت و مستحكم شده باشند و یك سیستم كنترل مركزی داشته باشند. اگر بخشی از سیستم گاز شهری آسیب ببیند، بطور طبیعی مقداری گاز از آن نشت كند. در نتیجه باید همه تجهیزات ضروری از قبیل سوییچ های انسداد گاز، كف آتش نشانی، شیرهای هیدرانت در سطح شهر به اندازه كافی در نظر گرفته شود.

 

خدمات شهری

بر خلاف تعریف شهرداری ها از خدمات شهری؛ خدمات شهری به طیفی از تسهیلات گفته می شود كه هر كدام نیاز خاصی از شهروندان را برای زندگی مطلوب در محیط مصنوع برآورده می نمایند. خدمات آموزشی بهداشتی و درمانی ایمنی حمل و نقل شهرسازی فضای سبز و پارك ها فقط بخشی از این دسته از خدمات بشمار می روند. اگرچه برخی از این خدمات مانند خدمات آتش نشانی و اورژانس اصولا برای واكنش به سوانح ایجاد شده اند، ولی واقعیت این است كه مدیریت بحران ارتباط نزدیكی با كلیه خدمات شهری به صورت مستقیم و غیر مستقیم دارد.

 

نتیجه گیری و جمع بندی

تعیین مشخصات كالبدی (تیپ ساختمانی، تركیب كالبدی، قطعات و راه ها) و مشخصات عملكردی (نوع كاربری ها و تراكم جمعیتی) در هریك از مقیاس های شهری با توجه به میزان آسیب پذیری و محدودیت های مكان طبیعی جهت افزایش امكانات گریز و پناه مردم (تیپ ساختمانی مناسب، تراكم ساختمانی كم، استفاده از راه ها به عنوان فضاهای گریز و پناه) از جمله روش های كاهش آسیب پذیری بشمار می رود. در حقیقت برنامه ریزی شهری باید كاربری های شهری را به صورتی جانمایی كند كه این كاربری ها اولا به صورت سكونتگاه مقاوم در برابر زلزله عمل نمایند، و ثانیا شرایط لازم را برای اجرای هرچه بهتر طرح مدیریت بحران تسهیل كند.

 

در واقع، وضعیت بد استقرار عناصر كالبدی و كاربری های نامناسب شهری شبكه ناكارامد شهر، بافت های فشرده شهری، تراكم های شهری بالا، وضعیت بد استقرار تاسیسات زیربنایی شهری و كمبود و توزیع نامناسب فضاهای باز شهری و مواردی از این قبیل، نقش اساسی در افزایش میزان آسیب های وارده به شهرها در برابر زلزله دارند. عناصری مانند ساختار شهر، بافت شهر، فرم شهر، تراكم های شهری، شبكه های ارتباطی شهر و مكان گزینی عناصر شهری، از جمله عوامل موثر در آسیب پذیری می باشند.

 

شكل، اندازه و چگونگی تركیب كوچكترین اجزای تشكیل دهنده شهر بافت شهری را مشخص می سازد. هر نوع بافت شهری به هنگام وقوع زلزله مقاومت خاصی دارد. در ارزیابی و قطعه بندی اراضی، شكل هندسی قطعه، ابعاد و اندازه قطعه، تناسب طول و عرض قطعه، در رابطه با كاربری زمین و نوع مالكیت ملاك مورد سنجش قرار می گیرد.

 

مشخصات ساخت و ساز درون هر قطعه زمین، الگوی تركیب فضاهای باز و بسته و نسبت سطح ساخته شده به فضای باز، مهمترین ملاك كارایی و سنجش خواهد بود. شبكه راه های فرعی نیز نقش مهمی در كارایی بافت هنگام وقوع سوانح طبیعی دارد. در مسیرهای فرعی الگوی راه ، مشخصات فیزیكی آن شامل طول و عرض مطرح است. غیر از الگوی تركیب قطعات در یك بافت شهری، الگوی همجواری ساخت و سازها و فضاهای باز قطعات مجاور، نیز از شاخص های دیگر در ارزیابی آسیب پذیری و قابلیت بافت شهری است. از دیگر شاخص های بخشی، قابلیت بافت الگو و اندازه بلوك های شهری، الگوی تركیب راه ها و بلوك های شهری، نحوه مجاورت قطعات تفكیكی با گذر، همجواری فضای باز و ساخته شده هر قطعه با گذر و نیز درجه محصوریت معابر می باشد. الگوی فضاهای باز در كل سطح بافت بخش های مسكونی، عامل دیگری در افزایش كارایی بافت هنگام سوانح طبیعی است.

 

منابع:

1- بحرینی، سید حسین، (1375) برنامه­ ریزی کاربری زمین در مناطق زلزله خیز نمونه­ شهرهای منجیل، لوشان، رودبار، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، مرکز مطالعه با سوانح طبیعی ایران.

2- حمیدی، ملیحه (1374) «نقش برنامه­ریزی و طراحی شهری در کاهش خطرات و مدیریت بحران»، مجموعه مقالات کنفرانس بین المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله، جلد دوم.

3- عبداللهی، مجید (1383) مدیریت بحران در نواحی شهری، سازمان شهرداری­ ها و دهیاری.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه