ارائه مدل پیشنهادی سیستم اطلاعات جغرافیایی در مدیریت بحران شهرهای کشور

 

مجتبی ولی بیگی، دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه تبریز

مهدی عبداللهی، کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه تبریز

علی اکبر تقی پور دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه تبریز

 

مقدمه

آسیب پذیری در مقابل  سوانح و بلایای طبیعی پدیده ای چند بعدی، چند سطحی و پویاست. در تحلیل آسیب پذیری لازم است که اولا علاوه بر تحلیل وضعیت فعلی، علل و عوامل ایجاد کننده، افزایش دهنده و همچنین کاهش دهنده آسیب پذیری بررسی شوند. ثانیا آسیب پذیری در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و اکولوژیکی (فیزیکی-محیطی)، و همین طور در سطوح مختلف فضایی- اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. ثالثا تعامل و مشارکت تمام سطوح مذکور لازم و ضروری است.

بنابراین تاکید بر ابعاد کالبدی و یا عامل خطر به تنهایی چه در تحلیل وضع موجود آسیب پذیری و چه در سیاست گذاری و تعیین راهبردهای کاهش آسیب پذیری کافی نیست. لذا توجه به فرایند آسیب پذیری در قالب علل و عوامل ایجاد، تشدید کننده و علل و عوامل موثر بر کاهش آسیب پذیری اهمیت زیادی دارد. در این ارتباط کاهش آسیب پذیری کلانشهرهای کشور  نیازمند توجه به ابعاد و سطوح مذکور در سیاست گذاری خرد و کلان مدیریت بحران است. آسیب پذیری چند بعدی، چند سطحی و پیچیده است لذا برنامه و سیاست های کاهش آسیب پذیری آن نیز باید چند بعدی، چند سطحی و با توجه به علل و عوامل اجتماعی اقتصادی باشد و هرگز توجه به عوامل ایجاد کننده، افزایش دهنده و کاهش دهنده آسیب پذیری فراموش نشود.

 

 

 

  جدول 1 : تغییر نگرش مدیریت بحران وسوانح (با براشت نگرش ,De Leon ٢٠٠٦)

 

در ایران سازمان ها و ارگان های دولتی و غیر دولتی سال هاست که اقدام به بنای پایگاه های مکان محور مبتنی بر GIS نموده اند اما تاکنون هیچ پایگاه فعالی که بتواند خدمات لازم را به مردم و مدیران فراهم سازد در هیچ شهری از کشور وجود ندارند. چرا که ضرورت تحلیل هزینه و فایده در طول زمان در قالب یک سیستم منسجم اطلاعات جغرافیایی درک نشده است. در شکل 1 رابطه معکوس هزینه و فایده سیستم اطلاعات جغرافیایی در طول زمان را با باز گشت سرمایه بخوبی نشان می دهد.

 

 

 

شکل 1: تحلیل هزینه و فایده در قالب GIS در طول زمان

 

بررسی اجمالی مسائل مربوط به مدیریت بحران زلزله از اولویت اقدامات دوره پیشگیری حکایت می کند. اما برنامه های ارائه شده، فاقد نگرش سیستمی بوده و کل نگر نمی باشند. پیشنهادات ارائه شده دستگاه ها جزئی نگر، بخشی، و غیر متکی به تعریف واحد از مسئله می باشد. اما نگرش و عملکرد مسئولین ذیربط در امر مدیریت شهری معطوف به اقدامات زمان بحران است. و استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی منحصر به چند سازمان بنابه ضرورت اسمی و عملکردی درحد رفع نیازهای کاری و تولید نقشه صورت می گیرد و اصولا فکر و اراده ایجاد داده هایی برای پیشگیری و یا زمان وقوع سوانح وجود ندارد.

طراحی و بکارگیری فن آوری های نوین اطلاعاتی نظیر سیستم اطلاعات جغرافیایی بنا به ضروریات مکانی و شرایط محل(GIS)  در مدیریت بحران و سوانح این امکان را فراهم می آورد تا کلیه اطلاعات مربوطه به همراه فاکتورهای دخیل در یک بانک اطلاعاتی واحد که دارای یک سیستم کامپیوتری برای داده های رقومی است، ذخیره گردد. در صورت عدم وجود این قابلیت، کلیه مراکز، ادارات، سازمان ها و نهادهای دولتی و مردمی که به نحوی در امر مدیریت بحران دخیل می باشند با مشکل عدم دسترسی به اطلاعات به روز در محدوده شهری مواجه خواهند بود. که به هنگام وقوع بحران این مساله خود را به صورت ضرر و زیان های جانی و مالی نمایان ساخته و انجام هرگونه پیش بینی، برآورد، تصمیم سازی و تصمیم گیری و برنامه ریزی برای فازهای مدیریت بحران را بامشکل مواجه خواهد کرد. تمامی تلاش پژوهش حاضر در این مطلب بود که، سیستم اطلاعات جغرافیایی، مکانیسم مناسبی را جهت متمرکز نمودن اطلاعات برای انجام فعالیت های برنامه ریزی در زمینه مدیریت بحران و سوانح طبیعی را فراهم می آورد.

بدیهی است با شناسائی مناطق، فرایند ها، علل و عوامل سوانح و بلایای طبیعی و تهیه نقشه پهنه بندی مرتبط با موضوعات مورد نظر، علاوه بر ارائه آمار دقیق، بهنگام و قابل اعتماد، امكان آنالیز دقیق هزینه ها، تعیین اولویت ها و برآورد زمان اجرای طرح ها فراهم می آید.

 

 2- طراحی و پیاده سازی سیستم اطلاعات مكانی(GIS) با نگرش سوانح و بلایای طبیعی

در حال حاضر بكارگیری سیستم های اطلاعات مكانی بعنوان ابزاری قوی جهت برنامه ریزی و كمك به مدیریت بهینه رونق بسیاری یافته است. از آنجائی كه در این سیستم ها، اطلاعات مكانی و موقعیت عوارض و نیز اطلاعات توصیفی كه عوارض مكانی را تشریح می نمایند در یك محیط ذخیره می شوند و امكان انجام تجزیه و تحلیل های مكانی، توصیفی و تجزیه و تحلیل های توأم مكانی و توصیفی نیز در این سیستم ها وجود دارد، می توان كاربردهای بسیاری را برای GIS متصور شد، كه از جمله آنها كمك به برنامه ریزی و مدیریت بهینه سوانح و بلایای طبیعی است.

تهیه یك GIS حوادث غیر مترقبه با در نظر گرفتن ضابطه های علمی و عملی، با استناد به روش مشخص و در نظر گرفتن نیازهای اساسی كوتاه مدت و دراز مدت به همراه توجه به كیفیت اطلاعات مورد استفاده در آن (از نظر صحت و دقت) كمك شایان توجهی به برنامه ریزها، تصمیم گیری ها و سیاستگذاری های مسئولین امرخواهد نمود.

 

مراحل طراحی و پیاده سازی

برای پیاده سازی سیستم اطلاعات جغرافیایی مراحل مختلفی در نظر گرفته شده اند كه شکل 2 ارتباط بین این مراحل را نشان می دهد.

 

 

شکل شماره 2 : طراحی GIS مدیریت بحران و سوانح طبیعی (وفائی نژاد، ایازی، ١٣۸٣)

 

2-1- شناخت و نیازسنجی

بعنوان اولین مرحله از طراحی و پیاده سازی سیستم اطلاعات مكانی سوانح و بلایای طبیعی، لازم است آشنایی كاملی با منطقه، نیازها، اطلاعات مكانی و توصیفی موجود، وظایف كاری هر قسمت، نحوه گردش كار و ... به دست آورد تا بتوان با تجزیه و تحلیل وضع موجود، بهترین روش ممكن برای طراحی GIS منطقه مورد نظرو دستیابی به وضعیت مطلوب و بهینه مدیریت اطلاعات را مشخص نمود. موارد فوق طی مرحله شناخت و نیازسنجی و با برگزاری جلسات متعدد كارشناسی و بررسی كاربردی به انجام می رسند.

 

2-2- تهیه پروژه هادی

تهیه یك پروژه هادی در محدوده های از منطقه، از دیگر مراحل در نظر گرفته است كه یكی از اهداف آن ارائه گوشه ای از قابلیت ها و توانائی های GIS است كه پس از تكمیل منطقه مورد نظر ارائه می شود.

 

2-3- تهیه مدل مفهومی

یكی از مراحل بسیار مهم در طراحی و پیاده سازی یك سیستم اطلاعات مكانی، تهیه مدل مفهومی است. طی این مرحله عوارض مكانی و توصیفی مورد نیاز شناسایی شده، روابط بین هستنده های موجود مشخص گردیده و در انتها مدل نهاد رابطه ای هستنده ها  تهیه و ارائه می گردد.

 

2-4- انتخاب محیط سخت افزاری و نرم افزاری مناسب

در این مرحله ابتدا مجموعه توابع و قابلیت هائی كه نرم افزارهای سیستم اطلاعات مكانی باید دارا باشند تا با استفاده از آنها بتوان توابع استانداردGIS و توابع مورد نیاز فعالیت های شهری را برآورده نمود، بررسی و ارزیابی گردند. در این مرحله با توجه به نرم افزار منتخب و ویژگیهای اطلاعاتی و عملیاتی موجود، بررسی های لازم جهت انتخاب سخت افزارهای مناسب نیز انجام خواهد گرفت به طوری كه هم بتوانند حجم زیادی از اطلاعات را پردازش نمایند و هم پاسخگوی نیاز یك واحد GIS كارآمد باشند.

 

2-5- تدوین مدل های مورد نیاز

در این مرحله كلیه نیازهای GIS منطقه، با توجه به نتایج مرحله شناخت و نیازسنجی، مشخص و تدوین می گردد. پس از آن نیازهایی كه توسط نرم افزار منتخب قابل انجام نیست مشخص شده و الگوریتم های پیاده سازی آن نیز طراحی می گردد تا بتوان با برنامه نویسی های لازم در محیط نرم افزار منتخب، حداكثر مدل های مورد نیاز را پیاده سازی نمود.

 

2-6- تدوین استاندارد

لازمه مدیریت بهینه با استفاده از سیستم اطلاعات مكانی، یكنواخت بودن اطلاعات مرتبط با GISدر تمامی سطوح است. طی این مرحله و با توجه به عدم همخوانی نقشه های مختلف موجود از نظر اسم لایه، رنگ لایه، سمبولها و ... استاندارد  GISمنطقه خاص عوارض مورد نیاز منطقه، جهت همسان سازی اطلاعات مرتبط با GIS تهیه خواهد گردید.

 

2-7- تدوین دستورالعمل های مورد نیاز

با توجه به ایرادات و خطاهای مختلف هندسی، منطقی و ویرایشی موجود در نقشه طی این مرحله راهكارهای عملی مناسب جهت حل مشكل و بهبود روند تولید و آماده سازی نقشه های خاص منطقه، در قالب تدوین دستورالعمل های مورد نیاز ارائه می‎گردد.

 

 

3- طراحی مدل منطقی با نگرش به موضوع سوانح و بلایای طبیعی

همانطور كه توضیح داده شده اولین مرحله پیاده سازی سیستم هایGIS، مرحله شناخت و نیازسنجی است. بدیهی است در سیستم GIS كه با نگرش به موضوع حوادث غیر مترقبه طراحی می گردد، این موضوع باید از مرحله نخست كه شناخت و نیازسنجی می باشد مدنظر قرار گیرد.

شناسایی مخاطرات و سوانح با معیارها و شاخص های تعریف شده و امكان تعریف معیارهای جدید در تشخیص سوانح، تهیه نقشه پهنه بندی و نمایش موقعیت مناطق، شرایط وفعالیت ها، برآورد مساحت و هزینه ها در مناطق مختلف شهری از مسائلی است كه باید در یك سیستم اطلاعات مكانی طراحی و پیاده سازی شود. قبل از پیاده سازی سیستم GIS، بایستی مدل مفهومی سیستم تهیه گردد. دراین مرحله عوارض مكانی توصیفی مورد نیاز شناسایی شده، روابط بین هستنده های موجود مشخص می گردد و در انتها مدل نهاد رابطه ای تهیه می گردد. در تهیه مدل مفهومی سیستمی كه با نگرش به سوانح و بلایای طبیعی طراحی می گردد، توجه به اطلاعات توصیفی كه بیانگر ویژگی های مخاطرات طبیعی می باشند از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در شکل 3 نمونه پیشنهادی GIS و ارتباط اجزای سیستم مبتنی بر مدیریت بحران و سوانح ارائه شده است. این سیستم امکان توسعه مولفه های موازی را همزمان داراست. از اجزای شاخص این نمونه می توان موارد زیر را بر شمرد.

١-ارتباط کاربران یا جستجو گران

٢- برقراری ارتباط متقابل بین پویشگر و سرور داده های کاربردی

٣- مدیریت الگوریتم تحلیلی داده های مکانی و غیر مکانی.

 

در این مدل پیشنهادی امکان گذر از مرحله ارزیابی به مرحله هشدار و پاسخگویی از طریق اضافه کردن رهنمودها و سیاست ها و ارزش های آستانه ای اساسی مدیریت بحران و سوانح به سادگی امکان پذیر است. چنین سیستمی با دسته بندی مجموعه اطلاعات ضروری به نمایش داده های فضایی و غیر فضایی پرداخته و با تحلیل و مدل سازی، تفسیر عملکردی را در خروجی برای کاربران و مدیران نمایش می دهد.

 

 

شکل 3 - نمونه پیشنهادی GIS و ارتباط اجزای سیستم مبتنی بر مدیریت بحران و سوانح

 

4- پیشنهادات

بر اساس نتیجه گیری فوق پیشنهاداتی به شرح ذیل ارائه می گردند.

- تدوین سند چشم انداز یکپارچه GIS شهرهای کشور با نگرش به تکنولوژی های تحلیلی فضایی

- تعریف شهرسازی با GIS و نه شهرسازی صرف

- نیاز سنجی و تهیه سخت افزارها و نرم افزارهای مورد نیاز در امر مدیریت بحران و سوانح طبیعی برای مراجع مرتبط

- مردمی کردن داده کاوی و داده دهی سیستم اطلاعات جغرافیایی به گونه ای که مرم رکن اساسی سیستم به شمار آید البته با بسترسازی و تعیین سلسه مراتب اطلاعات

- آموزش همگانی و فرهنگ سازی از ابزارهای اصلی ساختار مدیریت بحران شهر تلقی شود كه خود می تواند اثر قابل ملاحظه ای را بر كلیه فازهای مدیریت بحران و خصوصا فاز بازسازی كالبد فیزیكی و روحی روانی را به همراه داشته باشد

- ایجاد ساختار تشکیلاتی مشخص در سیاستگذاری و اجرای سیاست ها سوانح

- ترتیبات مالی برای اقدامات مورد نیاز بخش های پیشگیری، امدادرسانی فوری در شرایط اضطراری، بهسازی و بازسازی.

 

منابع:

- قدیری، محمود.( ١٣۸٤). آسیب پذیری به بحران، مسئله ای از جامعه یا برای جامعه؟ مطالعه موردی کلانشهر تهران.  اولین كنفرانس بین المللی مدیریت جامع بحران در حوادث غیرمترقبه: تهران .

- وفائی نژاد، علیرضا – ایازی.(١٣۸٣).سیدمحمد، طراحی و پیاده سازی سیستم اطلاعات مکانی GIS شهرداری ثامن مشهد، مجله نقشه برداری، سال پانزدهم، شماره ٧.

- De Leon, JCV. (٢٠٠٦). Vulnerability A Conceptual and Methodological Review, UNU Institute for Environment and Human Security (UNU-EHS), Studies of the University: Research, Counsel, Education, Publication series of UNU-EHS, No.٤.

 

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه