مدیریت اردوگاه اضطراری

دكتر همایون لاهیجانیان، دکتر مجید عبدالهی و دکتر محمد شمس

 

مقدمه

هنگام بروز  حوادث طبیعی یا حوادث ناشی از فعالیت‌های انسانی در نواحی مسكونی (شهری و روستایی) تمام ناحیه یا بخش اعظمی از آن دچار تخریب شده و به علل متعدد غیرقابل استفاده می‌گردد. تاسیسات زیر بنایی همچون آب ، برق ‌‌، گاز ، تلفن، شبكه ترافیكی و حمل و نقل و غیره یا قابلیت استفاده مطمئن را از دست می‌دهند یا كاملا از بین می‌روند. در این میان مهمترین مساله وجود پتانسیل خطر حاكم بر منطقه است كه هر لحظه احتمال آزاد شدن آن و بروز حادثه وجود دارد. لذا از دیدگاه ایمنی بهترین و مناسب‌ترین اقدام لازم ، دور كردن انسان از منطقه خطر است، چرا كه نمی‌توان خطر را محدود كرد یا تحت كنترل در آورد. به همین دلیل وجود یك منطقه امن برای متمركز شدن آسیب دیدگان در هنگام وقوع حادثه ضروری بنظر می‌رسد. البته پس از متمركز ساختن و تجمع آسیب دیدگان در منطقه امن ، ارایه خدمات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مجموعه این مسایل تحت عنوان اردوگاه اضطراری مورد بررسی قرار می‌‌گیرند.

با توجه به اینكه سرعت عمل ، هماهنگی واحدها و توزیع یكسان خدمات به آسیب دیدگان در این اردوگاه بسیار حائز اهمیت می‌باشد، تنها یك مدیریت آگاه آن هم با یك برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند موفق عمل نماید.

ایجاد یك ساختار مطمئن ، موثر و مجهز به منظور مدیریت اردوگاه‌های اضطراری و همچنین اسكان آسیب دیدگان فاجعه از برنامه‌های مدیریت بحران به شمار می‌آید. در این رابطه نتایج این مقاله به منظور استاندارد نمودن فعالیت‌ها و هماهنگ سازی در اداره امور اردوگاه‌های اضطراری استفاده می‌گردد تا به عنوان یك ابزار مدیریتی برای اشخاصی به كار رود كه مسوولیت هدایت برنامه‌ها و فعالیت‌های اردوگاه‌های اضطراری را به هنگام سوانح بزرگ و بحران‌ها بعهده دارند. امید است این رهنمودها نقش موثری در بهبود شرایط بحران و اثربخشی دستگاه‌های مسوول در این زمینه داشته باشند.

 

اهداف

هدف اصلی مقاله  ارائه اطلاعات و رهنمودهای لازم در مورد مدیریت اردوگاه های اضطراری است. سایر اهداف عبارتند از :

1- مشخص كردن نقش و مسوولیت‌های كارمندان مدیریت اردوگاهها و ارایه رهنمودها و اطلاعات مورد نیاز جهت مدیریت موثر؛

2- حصول اطمینان از همخوانی برنامه مدیریت اردوگاه اضطراری با شرایط موجود مدیریت بحران در كشور ؛

3- ارایه اطلاعات مفید به منظور تقویت برنامه‌های آموزشی موجود در زمینه مدیریت اردوگاه‌ها ؛

4- ارایه راهنمایی‌هایی لازم در جهت خدمات موثر و كافی در اردوگاه‌ها هنگام بروز سوانح بزرگ.

 

دیدگاه‌ها

مدیریت اردوگاه اضطراری از دیدگاه‌های مختلف حائز اهمیت است ‍:

الف دیدگاه انسانی و اجتماعی :  بازماندگان حادثه پس از بحران در شرایط روحی و روانی خاصی قرار دارند و نیازمند مراقبت ویژه می‌باشند. كمترین همدردی ممكن‌، ارایه خدمات اولیه مورد نیاز است و مدیریت اردوگاه اضطراری نقش تعیین كننده‌ای در ارایه این خدمات دارد. ارایه خدمات مورد نیاز افراد سانحه دیده آن هم به موقع و در ساعات اولیه بروز بحران، می‌تواند تلفات انسانی و آسیب‌های اجتماعی را به میزان قابل توجهی كاهش دهد.

ب دیدگاه اقتصادی : مدیریت اردوگاه اضطراری با نظارت دقیق بر نحوه كمك رسانی می‌تواند از هدر رفتن مواد اولیه و تجهیزات و سایرامكانات به میزان قابل توجهی جلوگیری نماید.

ج دیدگاه فنی : مدیریت اردوگاه اضطراری با داشتن شناخت كامل در زمینه خدمات مورد نیاز منطقه بحرانی و افراد سانحه دیده و مكان گزینی مناسب برای اردوگاه می‌تواند به بهترین نحو مدیریت گروه‌های تداركات، امداد و نجات، خدمات پزشكی و ارایه خدمات بهداشتی و مددكاری ، تاسیسات، امنیتی و حفاظتی، اسكان، مخابرات و ترابری را به انجام برساند.

بدیهی است مكان یابی و استقرار هر یك از گروه‌ها و تجهیزات مربوطه، چگونگی خدمات رسانی گروه‌ها، چگونگی ارتباط بین گروه‌ها، چگونگی درخواست آسیب دیدگان از گروه‌ها و نظارت بر كار گروه‌ها و غیره همه نیازمند یك برنامه مدیریتی ویژه می‌باشد.

 

برنامه ریزی اردوگاههای اضطراری

اولین مرحله پس از بروز هر سانحه، واكنش یا پاسخ به آن است كه در طی آن عملیات امداد آغاز می‌گردد. كار با انجام مراحل جستجو ، نجات ، كمكهای اولیه، تغذیه ، اسكان اضطراری و غیره ادامه می‌یابد. این مراحل به هم وابسته بوده و براساس شرایط محیط و نوع حادثه، تقدم و تاخر پیدا می‌كنند. گاهی اوقات نیز با توجه به نوع و شدت حادثه برخی از مراحل آن حذف می‌گردد. با ملاحظه‌ اجمالی چرخه مدیریت سوانح مشخص می‌شود كه اسكان آسیب دیدگان یكی از مراحل واكنش یا پاسخ به سوانح می‌باشد.

معمولا آسیب دیدگان حوادث پس از بروز حوادث و بلایای طبیعی در اماكنی كه اردوگاه تلقی می‌شوند اسكان می‌یابند. این اردوگاه‌ها در دو نوع متمركز و غیر متمركز موجودند كه در شرایط بحرانی استفاده از اردوگاه‌های متمركز به دلیل ارایه متمركز و بهینه خدمات، پیشنهاد می‌گردد. در این اردوگاه‌ها ضمن محافظت از افراد در مقابل سرما، گرما یا باران وسایر شرایط جوی نامساعد، نسبت به ایجاد و تامین امنیت عاطفی و روانی اعضای خانواده و ارایه خدمات بهداشتی، پزشكی و غذایی اقدام می‌گردد.

گاهی اوقات اردوگاه‌های اضطراری به دلایل گوناگون از جمله نامناسب بودن محدوده مسكونی آسیب دیده یا عدم وجود فضای مناسب در فواصل ساختمانهای تخریب شده، در نزدیكترین مكان به محل حادثه ایجاد می‌شوند؛ یعنی در مكان‌هایی كه شرایط لازم برای ایجاد اردوگاه را داشته باشند و امكانات لازم جهت ارایه خدمات به افراد آسیب دیده در آنجا وجود داشته باشد.

در تعیین مكان اردوگاه باید شرایط و ضوابطی را رعایت نمود تا این مكان قادر باشد ایمنی لازم را برای آسیب دیدگان فراهم آورد. همچنین شرایط ایجاد تسهیلات ضروری، تاسیسات مورد نیاز ، تشكیلات لازم و سرانجام مسایل و مشكلات اردوگاه‌های اضطراری باید به گونه‌ای باشد كه با توجه به نوع ساكنین آن و تعداد اسكان یافتگان قابل تعدیل و تغییر باشد.

لازم است واحدهای مختلفی برای مدیریت اردوگاه اضطراری تعریف شوند و هر یك شرح وظایف مشخص و از پیش تعریف شده‌ای داشته باشند تا هنگام شروع كار اردوگاه بتوانند افراد مراجعه كننده را به بهترین نحو سازماندهی كنند.

ایجاد یك ساختار مطمئن، موثر و مجهز به منظور مدیریت اردوگاه‌های اضطراری و اسكان آسیب دیدگان فاجعه از برنامه‌های مدیریت بحرا ن به شمار می‌آیند. به همین منظور استاندارد نمودن فعالیت‌ها و هماهنگ سازی اقدامات لازم در اداره امور اردوگاه‌ها امری ضروری است.

خط‌مشی اردوگاه اضطراری باید به نحوی تدوین شود كه با سیاست عملی دولت در راستای اهداف پیشگیرانه و تسكین مشكلات ناشی از بلایای طبیعی و دیگر سوانح، قرار گیرد و متناسب با برنامه ملی اردوگا‌ه‌ها، تدارك لازم جهت تهیه وسایل و مایحتاج جامعه آسیب دیده صورت گیرد.

در برنامه‌ریزی مدیریت اردوگا‌ه‌ها باید همكاری و هماهنگی لازم بین وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مسوول دولتی و غیردولتی وجود داشته باشد و مدیریت و نظارت بر برنامه اردوگا‌ه‌های اضطراری در قالب كمیته‌ای ویژه صورت گیرد. حمایت از برنامه‌هایی كه هدف آنها سرعت بخشیدن به تجدید اسكان حادثه دیدگان بی‌خانمان است، باید در راس فعالیت‌های این اردوگاه‌ها قرار گیرد.

 تأمین اعتبار لازم جهت ساخت و نگهداری اردوگا‌هها از سوی دولت و ارایه آموزش‌های لازم به افرادی كه به عنوان مدیران و كاركنان اردوگاه‌ها انتخاب می‌شوند، بسیار ضروری می‌باشد . برنامه‌های آموزشی و اطلاع رسانی عمومی كمك می‌كنند مردم در سطح بالایی از آگاهی راجع به مسایل اردوگاه‌ها و عوامل مرتبط با آنها قرار گیرند.

چنین برنامه‌هایی باید شامل تعریف نقش و مسوولیت دولت در مدیریت اردوگاهها ، فعال سازی یا تعطیلی اردوگاهها ، محل، نوع و مقررات اردوگاهها و تعریف مسوولیت ساكنین اردوگاهها باشند .

توجه به نقش و جایگاه سازمان‌های غیردولتی كه دارای تخصص‌های لازم در زمینه مدیریت اردوگاه و منابع فیزیكی هستند لازم است . مدیر اردوگاه باید از میان افرادی كه در جامعه خوشنام هستند و برای ایفای نقش مدیریتی مناسب‌اند و آموزش‌های ضروری را فرا گرفته، انتخاب شود. البته لازم است این فرد با اصول و شرایط بحران و مدیریت اضطراری نیز آشنایی داشته باشد.

در شكل‌دهی اردوگاه اضطراری لازم است عناصر مدیریت بحران و اجزای آن و همچنین عناصر محیطی مد نظر قرار گیرند. یكی از اجزای كلیدی مدیریت در اردوگاه اضطراری، عنصر تخلیه است. تخلیه افراد در صورت قابل پیش‌بینی بودن بحران، قبل از بروز آن انجام می‌شود، در غیر این صورت بعد از بروز بحران‌های غیر قابل پیش‌بینی مانند زلزله صورت می‌‌پذیرد كه در واقع انتقال افراد از منطقه آسیب دیده به نقاط امن است.

یكی از عوامل عمده در رابطه با تخلیه، داشتن درك روشن و جامعی از تهدید سانحه است. تنها در این صورت است كه تصمیم گیرندگان می‌توانند تصمیماتی منطقی اتخاذ نمایند. شدت بروز سانحه احتمال تخلیه را افزایش یا كاهش می‌دهد. آگاهی عمومی و آمادگی مردم نیز از عوامل اثرگذار بر تخلیه است.

یكی دیگر از موارد مورد توجه در مدیریت بحران انتقال افراد جامعه آسیب دیده است. عوامل مؤثردر انتقال افراد عبارتند از قابلیت تحرك ، كنترل و هماهنگی نقل و انتقال و پذیرش جامعه آسیب دیده در نقطه‌ای دیگر جهت زندگی.

اردوگاه به عنوان محل سكونت موقت افراد آسیب دیده باید دارای شرایط خاصی باشد. در مكان‌یابی این محل باید شرایط طبیعی (توپوگرافی، زمین ‌شناسی، شیب و غیره) و دسترسی و همجواری با كاربری‌های مناسب از نظر مطلوبیت و سازگاری را در نظر گرفت.

همچنین نكاتی مانند نحوه ورود و ثبت نام در اردوگاه، شرایط استقرار افراد آسیب دیده و چگونگی ارایه خدمات لازم برای زندگی در چنین مكانی باید مد نظر قرار گیرند. خدمات ضروری اردوگاه‌ها شامل خدمات رفاهی، غذایی، بهداشتی، درمانی، مددكاری و غیره می‌با‌شد.

مدیریت اردوگاه اضطراری با انتخاب یك مدیر  و تعریف یك برنامه مدیریتی و تعیین یك گروه برای پیشبرد امور و ارایه خدمات مورد نیاز پناهجویان باید حتی‌الامكان محیط امنی را برای افرادی كه از نظر فیزیكی و روانی آسیب دیده‌اند ، فراهم نماید. اسكان پناهجویان، تامین آذوقه و سرپناه ، توزیع مایحتاج اولیه، تامین ایمنی و امنیت، دفع فاضلاب و زباله وحتی توجه به تفریحات وارایه سرگرمی‌های لازم از جمله خدمات ستادی است كه باید در اردوگاه‌ها ارایه شوند.

اجزای مدیریت اردوگاه اضطراری را گروه‌های مختلفی از جمله گروه بهداشت، درمان، مشاوره و توانبخشی ، تغذیه ، ترابری، اسكان، امنیتی و انتظامی ، انبارداری ، خدمات امدادی، فرهنگی ، اجتماعی ، تدارك و توزیع پوشاك و غذا تشكیل می‌دهد. اجزای فیزیكی اردوگاه نیز باید منطبق با استانداردهای فنی و مهندسی، فرهنگی، اجتماعی، ایمنی و انتظامی باشند؛ این استانداردسازی كمك فراوانی به ارایه هر چه بهتر خدمات می‌نماید.

در شیوه‌های استانداردسازی از حداقل مساحت اردوگاه یا فضای مورد نیاز یك خانواده تا چیدمان سرپناه‌ها (چادرها) و فضاهای بهداشتی و فرهنگی و سایر فضاهای لازم  سخن به میان می‌آید. هر كدام از این موارد ضوابط و مقررات خاصی دارند كه در بیشتر كشورهای دنیا به یك شیوه‌اند. در كشور ما با توجه به فرهنگ اسلامی و اجتماعی حاكم بر جامعه، نكات ویژه‌ای نیز باید مد نظر قرارگیرد.

 توجه به نیازمندی‌های گروه‌های مختلف سنی به خصوص كودكان و سالمندان نیز باید در دستور كار قرار گیرد. همچنین ضوابط و مقرراتی برای اداره امور اردوگاه تدوین شود و اطلاع رسانی در این خصوص قبل از بحران و پس از بحران صورت گیرد تا مردم بتوانند با تبعیت از قوانین و مقررات اردوگاه به بهبود شرایط حاكم بر آن كمك كنند.

اصولا تاسیس و ایجاد هر مكانی با هدف و انتظارات خاصی صورت می‌گیرد. طبیعی است پس از ارایه خدمات ویژه كه برای چنین فضاهایی تعریف می‌شود، تعطیلی این مكان‌ها نیز مطرح می‌گردد. تصمیم بر تعطیلی این فضاها پس از سرمایه‌گذاری‌های فراوان نیاز به تأمل و برنامه‌ریزی خاص دارد. ممكن است در ایجاد یك مكان خاص به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود كه پس از برآورده نمودن نیازها به راحتی بتوان آنرا تعطیل نمود. یعنی هزینه‌های صرف شده در این مكان‌ها به گونه‌ای باشند كه با انتقال و جمع نمودن تجهیزات و زیر ساخت‌های موجود، تنها فضایی باز باقی بماند. اردوگاه‌های اضطراری كه با نصب چادر ایجاد می‌شوند و خدمات موجود در آنها (مثلا خدمات بهداشتی) به صورت موقت ارایه می‌شود، از این دسته می‌باشند. به عبارت دیگر این مكان‌ها دارای تاریخ مصرف خاص می‌باشند. اما در این میان مكان‌هایی وجود دارند كه هزینه‌های صرف شده در آنها به گونه‌ای است كه آنها را به مكان‌هایی دایمی (با تفكر برنامه‌ریزی بلند مدت) تبدیل می‌نماید. لذا نمی‌توان با صرف چنین هزینه‌هایی به راحتی تصمیم به تعطیلی آنها گرفت.

 

نتیجه گیری

اردوگاههای اضطراری به صورت موقت جهت پشت سر گذاشتن شرایط بحرانی ایجاد می‌شوند. هدف از ایجاد آنها ارایه خدمات اساسی و پایه به جامعه آسیب دیده است. اردوگاه اضطراری به عنوان مامن جامعه آسیب دیده باید شرایط لازم برای سكونت افراد از جنبه‌‌های مختلف زیر ساختی، فرهنگی ، اجتماعی و امنیتی انتظامی را داشته باشد. پس از اینكه آخرین مرحله مدیریت بحران كه جبران و بازسازی نقاط آسیب دیده است به انجام می‌رسد، افراد جامعه كه در چنین فضاهایی اسكان یافته‌اند به مسكن دایمی خود منتقل می‌شوند و اردوگاه اضطراری تعطیل می‌گردد.

 لازم است شرایط خاصی برای تعطیلی اردوگاه مد نظر قرار گیرد كه مهمترین این شرایط فراهم شدن زمینه‌ها و زیر ساختارهای لازم برای اسكان دایمی جامعه آسیب دیده است. باید شرایط اجتماعی، فرهنگی ، بهداشتی و امنیتی و انتظامی مناسب فراهم شده باشد تا بتوان به راحتی افراد آسیب دیده را به سكونت‌گاه‌های دایمی هدایت نمود.

 

مراجع:

1-Shelter &Site Planning , UNDP&DHA, Training & Program, UN, 1997.

2- Disaster Management in Metropolitant Area, Nagoya, Japan, International  conference, 1993.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه