نكات مدیریتی و بهداشتی در شرایط بحران

شاهین جهاندوست و علی فروغی

 

مقدمه

آنچه كه در زیر می‌آید نكات مدیریتی و بهداشتی است كه برای شرایط بحران (زلزله، سیل و ...) می‌تواند مفید واقع گردد. این نگارش نتیجه مشاهدات مستقیم وگردآوری اطلاعات درمنطقه بحرانی شهر بم در مدت پانزده روز حضور در منطقه (پس از گذشت حدود سه ماه از زلزله) توسط گروه بهداشت محیط اعزامی از شهرستان شبستر می‌باشد. بسیاری از این موارد با صرف حـداقل هزینه می‌تواند بهترین نتیجه را در بر داشته باشد.

 

نكات

1- لازم است تمامی افراد جامعه قبل از وقوع هر بحرانی دارای هویت مشخص و قابل حصول سریع باشند تا بلافاصله در منطقه بحران زده از سایر افراد غیر بومی شناخته شوند و ارایه خدمات به آنها سریع و سهل باشد.

2- بلافاصله به افراد بحران زده كارت شناسایی بحران داده شود.

3- ستاد بحران كشوری در تمام شرایط از آمادگی‌های لازم برخوردار باشد و با پیگیری‌های مداوم همیشه لیست منظمی از وسایل و امكانات، افراد ماهر و كارگران مورد نیاز هر نوع بحران و محل تامین آنها را داشته باشد. لازم است همه مندرجات به روز و دارای استاندارد مشخص و تعریف شده‌ای باشند و در شرایط بحران، برای انطباق با این استانداردها تلاش شود.

4- همواره مانورهای آزمایشی برای ایجاد آمادگی در افراد و كاهش خسارت‌های ناشی از بحران به اجرا در آیند و اصول بهداشتی، ایمنی، اقتصادی، اجتماعی تمرین گردند.

5- سازمان‌های مربوطه نسبت به آموزش افراد داوطلب و استخدامی همت گمارند تا در شرایط بحران كار آمدتر باشند. این دوره‌ها باید در دو بعد تئوری و عملی تشكیل شده و با فن‌آوری روز و با حداقل امكانات بكار گرفته شوند.

6- تمامی افراد امدادگر اعم از متخصص و عادی باید دارای كارت شناسایی در معرض دید و لباس فرم مخصوص باشند. پیشنهاد می‌شود در انتخاب رنگ لباس‌های هر سازمان دقت كافی به‌عمل آید و با توجه به درجه فنی و كاری، افراد علامت مشخصه‌ای از نظر كلاه و …داشته باشند.

7- برای تمامی مناطق كشوری از نظر امنیت به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده باشد كه بلافاصله با حداقل مراتب اداری، نیروهای امنیتی به منطقه اعزام شوند و مسوولیت امنیت آن را بعهده گیرند (چه ازنظر ورود افراد غیر بومی به منطقه و چه از نظر امنیت داخلی).

8- مدیریت در منطقه بحرانی بهتر است به‌طور متمركز باشد و از ایجاد سازمان‌های كاری با فعالیت‌های موازی احتراز گردد.

9- لازم است در مسایل خاص منطقه بحران حتما از نظرات افراد متخصص استفاده شود تا برنامه تهیه شده كارآمدتر و قویتر باشد.

10- زمان درمنطقه بحرانی بسیار مهم است، لذا در برنامه‌ریزی‌ها باید نهایت دقت و ظرافت بعمل آید تا امكانات و نیروهای لازم در حداقل زمان ممكن به منطقه اعزام شوند.

11- مشاركت مردم منطقه در حل هر نوع مساله بسیار مهم است. پس لازم است افراد را در شرایط عادی از نظر فكری، تقویت نمود تا در شرایط بحران مفید واقع شوند. همچنین طوری برنامه‌ریزی شود كه وضعیت روحی و نقاط قوت و ضعف افراد مد نظر قرار گیرد.

12- از موزیك، سرودهای حماسی، تئاتر، مسابقه، ورزش و … جهت تقویت روحیه افراد و برانگیختن حس همنوع و وطن‌پرستی آنها برای حیات مجدد استفاده شود.

13- نظارت دقیقی بر نحوه توزیع، كاربرد و نگهداری وسایل و امكانات و نیروها اعمال گردد تا كمترین ضایعات به سیستم وارد بشود.

14- وضعیت امدادگران از نظر امكانات غذایی، پوشاك و بهداشتی در حد قابل قبولی باشد تا روحیه كاری آنها تحلیل نرود و بگونه‌ای هم مرفه نباشند تا نسبت به موضوع بی‌علاقه شوند یا در اذهان افراد بحران‌زده به‌گونه‌ای نامطلوب جلوه كند.

15- درهنگام بكارگیری هر نوع وسیله و امكانات به مكان، زمان بكارگیری، تراكم جمعیت، نحوه دسترسی افراد و چگونگی دفع پساب یا مواد زاید جامد آن در صورت وجود، دقت كافی بعمل آید تا عواقب آن مزید مشكلات نباشد.

16- برای هر منطقه كشوری به‌ویژه شهرهای بزرگ و با تراكم جمعیت بالا شرایط بحرانی پیش‌بینی شود و برنامه‌های جابجایی افراد، استقرار نیروها و امكانات و… را بصورت یك طرح از قبل تعیین شده تدوین گردد. فصول سرد و گرم سال، عادات غذایی، تنوع محصولات، وجود بیماری‌های بومی منطقه یا بیماری‌های مطرح در شرایط بحران و… همگی نیاز به مطالعات اولیه و راهكار دارند.

17- كالاهای مصرفی به گونه‌ای طراحی شوند كه زایدات تولیدی آن دارای حداقل وزن، حجم و آسیب‌رسانی به محیط باشد و امكانات و تاسیسات بكار گرفته شده دارای انعطاف پذیری مطلوبی نسبت به خرابی، جابجایی، استفاده مجدد و غیره داشته باشند.

18- تنوع غذایی افراد در نظر گرفته شود تا خطر ابتلا به بیماری، سوء تغذیه و .... حداقل شود.

19- نقشه كلی از شبكه لوله‌كشی آب و ‏فاضلاب، برق، گاز، مخابرات، سایر منابع آبی (چشمه، قنات، چاه‌های آب و… كه مردم در شرایط عادی و بحران به سراغ آنها می‌روند) وجود داشته و براحتی در دسترس باشد.

20- سازمان‌هایی كه با سلامتی مردم مستقیما در ارتباط هستند، اختیارات و امكانات مناسبی داشته باشند .

21- دراصول شهرسازی برای نقاطی با تراكم جمعیتی بالا، فضاهای سبز و بازی در نظر گرفته شود تا در شرایط بحران بتوان در اسكان مردم بحران زده از این فضاها استفاده نمود.

22- از اسكان انفرادی مردم در نقاط پرت پرهیز شود و حتما در فضاهای باز، كم خطر و نزدیك خیابان‌های اصلی اسكان داده شوند. این مساله به تامین امنیت و خدمت‌رسانی منظم به افراد بحران زده، كمك می‌كند.

23- ایجاد امكاناتی نظیر حمل ونقل مطلوب، تلفن، آب وغذا، گشایش معابر و برق در روحیه افراد اثر بسیار مطلوبی دارد.

24- در كمپ‌های تشكیل یافته، انتخاب افرادی به عنوان نماینده كه مورد نظر كل اهالی كـمپ نیز باشد ضروری است و انـجام یكـسری فعالیت‌ها (امور بهداشتی، توزیع كالاها و ...) توسط این افراد با جلب مشاركت‌های مردمی، تاثیر بسزایی در ارایه خدمات و رضایت مردم دارد.

25- جلسات منظمی باتوجه به نوع فعالیت‌ها روزانه، دو روز یكبار و ... تشكیل شود.

26- وجود اكیپ‌های كاری سازمان‌های مختلف با تمام تجهیزات لازم در محل بحران و مجهز به وسایل ارتباطی منطبق با شرایط (بی‌سیم) ضروری است.

27- برنامه‌ریزی در تمامی امور لازم و از اصول لاینفك می‌باشد.

28- تلفن‌های ضروری مسولین مربوطه و محل اسكان آنها فهرست‌وار در اختیار تیم‌ها و مراكز كاری باشد.

29- در توزیع كالا یا ارایه خدمات رعایت عدالت مهم است.

30- دریافت آموزش‌های لازم برای كلیه نیروهای اعزامی ضروری است و شایسته است به طریقی برنامه‌ریزی شود تا با نیروهای قبلی به مدت دو روز كاری مشتركا فعالیت نمایند.

31- تجهیزات و نیروهای كاری در حد امكان از مناطق همجوار تامین گردد تا از برخی هزینه‌های جاری كاسته شود.

32- تیم‌های مسوول در امر بهداشت با نیروهای مجرب و امكانات لازم و كافی باید بلافاصله تشكیل شده و به منطقه بحران زده اعزام گردند.

33- بررسی خطوط آب، برق، تلفن و ترمیم سریع آنها از بروز خطرات و صرف هزینه‌های مجدد پیشگیری می‌كند و در ارایه خدمات سهم بسزایی دارد.

34- با اطلاع رسانی از طریق نصب پلاكارد، بلندگوی سیار و... می‌توان مردم را متوجه نقاط پرخطر نموده و از آن نواحی بر حذر داشت.

35- فاضلاب‌ها و آب‌های راكد كانون آلودگی، بیماری و تكثیر و جلب حشرات و جوندگان می‌باشند. لذا لازم است در اولویت كاری، نسبت به خشكانیدن آبهای راكد، جلوگیری از تولید و یا گشایش مسیر و جوی‌های تجمع و در نهایت گندزدایی آنها اقدام نمود.

36- جمع آوری زباله بلافاصله بعد از اسكان مردم با یك مدیریت قوی آغاز گردد. دراین راستا شایسته است مشاركت قوی مردمی بكار گرفته شود (چه در مراحل تولید، چه جمع آوری و دفع).

37- تیم‌های مبارزه با حیوانات ولگرد تشكیل شود و در تمامی مناطق عملیات همزمان انجام شود و نسبت به جمع‌آوری لاشه‌های آنها نیز هماهنگی‌های لازم بعمل آید.

38- بیماری‌های بومی منطقه، بیماری‌های شایع در مناطق بحرانی و بیماری‌های واگیردار كه در حال حاضر در بعضی كشورها شیوع دارند، توسط نیروهای مجرب شناسایی و راهكارهای مبارزه با آن ارایه و اجرا گردد.

39- تهیه كلیه نیازهای دارویی، شیمیایی، بهسازی و پیشگیری در منطقه بحران زده به مقدار كافی، یكی از اولویت‌های مهم است.

40- در تامین و مصرف سموم شیمیایی جهت مبارزه با عوامل بیماری‌زا باید دقت كافی بكار رود: چه از نظر میزان مصرف، بهترین نوع مصرف (مه پاشی، گوارشی، تدخینی … )، محل مصرف، نوع سم از نظر كیفیت تاثیر و توجه به تاریخ مصرف آن و رعایت نكات ایمنی و تامین آنتی توكسین‌های لازم.

41- باید در نصب سرویس‌های بهداشتی از نظر نوع، تعداد، محل نصب، كنترل فاضلاب آن (حفر چاه‌های جاذب یا ترانشه با ظرفیت مناسب)، كنترل بهداشتی و تعیین مسوول نگهداری آن دقت كافی به‌عمل آید. در این زمینه نقش مشاركت مردمی در حفظ كمیت و كیفیت آنها چشمگیر خواهد بود.

42- دسترسی به وسایل و امكاناتی از قبیل: لجن كش، جرثقیل و كفی، نیروهای كارگری، مقنی و متخصص بهداشتی و بهسازی شدیدا محسوس و لازم است.

43- وضعیت تغذیه، مسكن، دسترسی به سرویس‌های بهداشتی امدادگران در كیفیت كاری آنها اثر مثبتی دارد و در امداد رسانی آنها موثر است.

44- ظروفی كه برای غذا، آب و ... در نظرگرفته می‌شود بهتر است دارای كمترین حجم و وزن بوده و قابلیت تجزیه در محیط زیست را داشته باشند.

45- گروه بیماریابی در منطقه فعال باشند، و در صورت مشاهده بیماری، ظرافت و دقت لازم را در خصوص علت، عامل، شدت بیماری و میزان شیوع، تراكم افراد، عوامل محیطی- بهداشتی محل، ارتباط افراد مبتلا با سایرین و ... بكار گیرند.

46- در توزیع امكانات یا سرویس‌های بهداشتی، اولویت برای مناطق پرجمعیت در نظر گرفته شود و عدالت رعایت گردد.

47- پیگیری و نظارت مستمر بر رعایت شرایط ایمنی از نظر حفاظت از آلودگی منابع آبی موقت (تانكرهای آب)، توالت‌ها، حمام‌ها، محل سكونت و كمپ‌ها بعمل آید.

48- استفاده از تجزیه و تحلیل آماری و كشف ارتباط بروز بیماری با عوامل محیطی و بهداشتی كمك شایانی در كنترل بیماری‌ها خواهد داشت.

49- استفاده از ابزارهای كمك آموزشی مختلف برای ارایه آموزش مستمر افراد (رابطین بهداشتی و افراد عادی) ضروری است.

50- مساله شكستگی لوله و قطعی آب لوله‌كشی كه باعث سیفوناژ معكوس شده و آلودگی محیط را به شبكه مكش می‌كند مهم است و باید سریعا نسبت به رفع آن اقدام شود. چرا كه مردم آگاهانه یا ناآگاهانه جهت استفاده به آنها مراجعه می‌كنند.

51- اكیپ‌های بهداشتی بایستی نسبت به كنترل مواد غذایی اصناف و فروشندگان و حتی مراكز پخش مواد غذایی بین مصیبت دیدگان دقت نمایند و به دلیل حساس بودن منطقه، اقدام‌های جدی انجام دهند (نمونه برداری، توقیف، تعطیلی محل كسب و ...) و در این زمینه آموزش‌های لازم به مردم ارایه شود.

52- كلیه تانكرهای سیاری كه كار آبرسانی را انجام می‌دهند از قبیل تانكرهای آتش‌نشانی، شهرداری (فضای سبز) و شرب، در محل آبگیری كلرزنی شوند و محتویات خودروهای یاد شده پس از كدزنی در دفتر ثبت گردد.

53- با افراد مصیبت دیده‌ای كه جهت تامین هر نوع نیاز مراجعه می‌كنند با ملایمت برخورد شود.

54- منطقه تحت پوشش سریعا شناسایی شده و نقشه موقعیت منابع آبی، تجمع افراد، موسسات، مراكز اداری و كمپ‌ها تهیه گردد.

55- شناسایی مناطق خطرزا (محل تلنبار زباله، اجساد، لاشه‌های حیوانات، مواد غذایی فاسد در مقادیر قابل ملاحظه، تجمع حیوانات اهلی و وحشی، گنداب‌ها، سرویس‌های بهداشتی، كشتارگاه‌ها، مراكز تولید یا بسته بندی غذا، یخ، بستنی و …) محل شكستگی یا قطعی آب لوله‌كشی و مناطق فاقد آب لازم است و این محل‌ها باید تحت كنترل قرار گیرند.

56- آمار تانكرهای آب، سرویس‌های بهداشتی، ساختمان‌ها یا چادرهای اسكان افراد با كد شناسایی و محل جایگیری، تعداد افراد و همچنین موجودی‌ها و نیازها در دسترس باشد.

57- جلسات با توجه به اهمیت كاری با رعایت تناوب زمانی مناسب برای اولیای امور، متخصصین هر رشته و سایرین برگزار شود.

58- تجهیز كمی و كیفی آزمایشگاه‌های آب، مواد غذایی و پاتوبیولوژیك با حضورافراد مجرب از الزامات كنترل بیماری‌ها می‌باشد.

59- آموزش‌های لازم در خصوص نحوه نگهداری اغذیه، پخت یك وعده‌ای غذا، نحوه گرم كردن كامل غذا جهت مصرف در وعده‌های بعدی، ضدعفونی سبزیجات و میوه‌ها، مصرف آبلیمو، نارنج، لیمو (اسیدی نگه داشتن معده باعث توقف و مرگ میكروب‌های بیماری‌زا در معده می‌شود) و محدود كردن مصرف بعضی غذاها یا میوه جات مثل توت، بستنی، الویه و… به مردم آسیب دیده ارایه گردد.

60- استانداردهای مصرف آب در شرایط بحران برای هر واحد ( بیمارستان، حمام، توالت، آشپز خانه، ...) با توجه به فصول مختلف در اختیار مراكز و مسوولین توزیع قرار داده شود و طبق آن عمل گردد.

61- بازدید كارشناسان بهداشتی از سایت‌های اسكان موقت ضروری است و شایسته است در خصوص دفع پساب، جمع‌آوری زباله و كنترل سایر عوامل محیطی، سازمان‌های متولی نظر كارشناسان امر را جویا شوند. برای سیستم تصفیه فاضلاب اسكان‌های موقت ترجیحا «سپتیك تانك» مطلوب می‌باشد. ولی با توجه به شرایط محل، درصورت حفر چاهك‌های جاذب فاضلاب رعایت نكات ویژه در طراحی و ظرفیت چاه‌های جاذب و ترانشه‌ها ضروری است. بهتر است چاه‌های جاذب به صورت كوپل به فاصله 15 متری از یكدیگر حفر شوند كه در عمق یك متری از سطح زمین توسط یك لوله (حداقل به قطر 10اینچ) به هم متصل باشند.

62- لازم است به آموزش مردم و افراد متخصص و كاری در زمان‌های عادی و آرام همت گمارد تا بتوان از این پشتوانه‌های قوی درهنگام بروز بحران به نحو مطلوب استفاده كرد.

63- در شرایط بحران نادیده گرفتن كوچكترین موضوع بهداشتی و عدم توجه به آن می‌تواند باعث بروز اپیدمی در منطقه گردد.

64- تامین آب شرب در شرایط بحران به دلیل نیاز اصلی مردم و مصرف فراوان آن و همچنین به خاطر بیماری‌هایی كه می‌تواند توسط آب منتقل شود بسیار مهم می‌باشد. لذا باید راه‌اندازی مجدد شبكه آب‌رسانی در اولویت قرار گیرد. البته این كار باید تحت شرایط خاصی انجام شود كه در زیر به مواردی از آن اشاره می‌شود:

  • باید بر قطع آب شبكه و شكستگی‌های موجود در آن فائق آمد و یا در حدی تعدیل شود كه مشكل‌ساز نباشد چه بسا به علت سیفوناژ، آلودگيها بيبي وديو آلودگی‌های محیطی وارد شبكه شوند و مخاطره آمیز باشند.
  • باید نمونه برداری‌های میكروبی آب همه روزه به تعـداد كافی و بیشتر از تعداد نمونه تعریف شده در شرایط عادی انجام شود. نمونه‌برداری از نقاط مهم شبكه و به مدت حداقل دو هفته الزامی است.
  • دفعات كلرزنی باید تحت كنترل باشد. كلرزنی زیاد از حد علاوه بر تهدید سلامتی، كارشناسان را در دسترسی به جواب آزمایشات نمونه برداری آب دچار اشتباه می‌كند.
  • لوله‌های آب‌رسانی شبكه قدیمی و لوله‌های موقتی كه جهت آبرسانی بكار رفته است بایستی از محل گنداب‌ها و جوی آب و مسیرهایی كه احتمال شكستگی و آلودگی وجود دارد، دور باشند.
  • به علت تخریب منطقه و انجام عملیات آواربرداری، میزان عبور و مرور خودروهای سنگین افزایش می‌یابد و باعث شكستگی لوله‌های منازل و انشعابات فرعی می‌گردد كه خود یكی از مشكلات آلودگی شبكه آبرسانی می‌باشد. لذا هماهنگی‌های لازم به هنگام انجام عملیات آوار برداری و رفع شكستگی، یكی از راه‌های سالم سازی شبكه آبرسانی می‌باشد.
  • منابع موقت آب (تانكرهای آب) باید از نظر كمیت و كیفیت آب در حد مطلوب باشند.
  • كیفیت آب بندی تانكرهای آب از نظر ورود آلودگی باید مهم شمرده شود، تا از آلودگی‌های ثانویه از طریق افراد، باد و بارش درامان باشند. نوع دریچه آبگیری تانكرهای آب درجلوگیری از آلودگی‌های ثانویه حایز اهمیت است.

رعایت موارد فوق در كاهش خسارت‌های مالی و جانی بحران‌ها موثر می‌باشند.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه