مدیریت بحران، رفتارها و عملكردهای قبل و بعد از وقوع زلزله

مسعود حسن‌نژاد امجدی

 

 

1- مقدمه

رشد سریع و بی‌رویه جمعیت، بیش از هر زمان شهرهای بزرگ را با خطرات طبیعــی مواجه ساخته است. خطرات طبیعی به همراه خطرات احتمالــی ناشی از فعالیت‌های انسانی همچنان تشدید می‌شوند و محیط زیست را تهدید می‌نمایند. تراكم بیش از حد جمعیت در شهرها، دارایی‌ها، تاسیسات زیربنایی و منابع تولیدی و خدماتی باعث آسیب‌پذیر شدن تعداد انبوهی از انسان‌ها گردیده است. در كشورهای در حال توسعه، حدود 12 تا 15 سال طول خواهد كشید تا جمعیت شهرهای بزرگ به دو برابر افزایش یابد، ولی در قسمت‌های فقیرتر این شهرها این افزایش تنها در مدت هفت سال انجــام می‌گیرد. معیارهای ضعیف ساختمانی و استفاده از مصالح و مواد نامرغوب و نبود تاسیســات زیربنــایی در برخی مناطق شهری باعث تشدید آسیب پذیری آنها می‌گردد.

فشار جمعیت، تمركز كنترل نشده جمعیت در شهرها و تخریب محیط زیست در سال‌های اخیر موجب شده است كه مسوولین امر در شهرها، با توجه بیشتری در خصوص آسیب‌های احتمــالی برنامه‌ریزی نمایند. در این راستا، امر مدیریت بحــران سوانح طبیعــی و نحوه دستیابــی به یك سیستم منسجم، همواره مد نظر مدیران و مسوولین كشورها قرار گرفته است.

ایران كشوری زلزله خیز است و سوابق تاریخی آن شاهدی بر این موضوع است. هر از گاهی زلزله بخشی از این كشور پهناور را در هم كوبیده و خسارات زیادی را بر پیكره آن وارد نموده است. با توجه به اینكه جمعیت شهرهای كشور به‌ویژه كلان‌شهرها در حال افزایش است، توجه خاص به این شهــرها از دیدگاه آسیب‌پذیری و شنـاخت وضعیت موجود و نهایتـــا برنامه‌ریزی مدیریت بحران جهت مقابله با بحران‌های ناشی از زمین لرزه در آنها، امری بسیار ضروری است. از این رو در مقاله حاضــر تعـریفی از مدیریت بحران ارایه شده و سپس مراحل مختلف بحران زمین‌لرزه از جمله رفتارهای  قبل و بعد از زلزله، مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. درنهایت هدف مقاله تلاش در جهت كاهش ضایعات سوانح در میهن عزیزمان می‌باشد.

 

2- زلزله

حوادث طبیعی بر اثر قانونمندی‌های نظام هستــی و اراده پروردگــار از دیرباز با انسان همــراه بوده است. دستاوردهای بشری تاكنون بخشی از این حوادث را در حد امكــان تحت كنتــرل در آورده و از میزان خسارات و زیان‌های آن كاسته، اما زمین لرزه همچنان به‌صورت خشن‌ترین حادثه طبیعــی در كمین انسان است. تكان‌های زمین‌لرزه كه ناشی از فعالیت‌های درونــی كره زمین می‌باشد و به دنبال آن جابجــایی قطعات به‌هم فشرده پوسته زمین كه حداقل با 40 كیلومتــر قطر بروز می‌كند، هر سال خسارات سنگینی به‌بار آورده و موجبات مرگ و میر، ویرانی اجتــماعی و . . . را فراهم می‌كنــد.  هر چند قابلیت پیش‌بینــی زلزله به‌عنــوان مخرب‌ترین نوع حادثه امكان‌پذیر نیست، ولی قطعیت وقوع آن در بسیــاری از نقاط جهــان انكار ناپذیر است. به گفته كــارشناسان، ایران از مستعدترین كشورهای حوزه زلزله خیز دنیا به‌شمار می‌رود و بر پایه آمارهای رسمی در 25 سال گذشته 6 % تلفــات جانی كشور ناشی از زلزله بوده است. كارشناسان اعلام كرده اند كه بر اثر بلایای طبیعی هر ساله به‌طور متوسط بیش از یك هزار میلیــارد ریال خسارت به كشور وارد می‌شود. گزارش‌های منتشره از سوی كمیتــه ملی كاهش اثرات بلایای طبیعی نیز حــاكی از آنست كه در ایران بطور متوسط هر سال یك زلزله 6 ریشتـری و هر 10 سال یك زلزله به بزرگی 7 درجه در مقیاس ریشتر رخ می‌دهد. می‌توان گفت كه وقوع زلزله در استان‌های مختلف كشور همواره امری محتمل است. طبق سوابق آماری، چنــان برمی‌آید كه طی یك دوره متناوب، وقوع زلزله در یك منطقه تكرار می‌شود. برآوردهای موجود نشان می‌دهد كه وقوع زلزله 90% ناشی از ساختــار درونی زمین، حدود 7 % ناشی از آتشفشان‌ها و    3% نیز به دلیل ریزش حفره‌های زیرزمینی است. بر اساس همین برآورد پیش‌بینی شده است كه در هر سال احتمال وقوع 2 زلزله بزرگ وجود دارد.

نهایتا، با آگاهی به این واقعیت كه 24 شهر بزرگ كشور در مناطق بسیار زلزله خیــز قرار دارند و با توجه به این نكـته مهم كه ساخت و سازهای شهــری و به‌ویژه روستایی به هیــچ عنوان تحمل لرزش‌های زلزله را ندارند، مقاله حاضر ارایه می‌گردد. به‌هنگــام بروز پدیده‌ای مانند زلزله، كشور ما به عنوان یك كشور در حال توسعه در مقایسه با كشورهای توسعه یافته متحمل خسارات انســـانی بیشتری می‌شود؛ این امر صرف نظر از مشیت الهـی، به برنامه‌ریــزی ها و اقدامات پیشگیرانه مربوط می‌شود.

آخرین تلاش‌های انسان معاصر برای مقابله با این حادثه ویرانگر، بهبود سازه‌ها و ایمن‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله، به‌همراه تحقیقات وسیع برای شناخت علل و چگونگــی پیش‌بینــی این حادثه طبیعی بوده است. در این میان، كشور ما كه یكی از نقاط مهم زلزله‌خیز جهان به‌شمــار می‌رود، فاقد تحقیقـات جامع و برنامه‌ریــزی شده و موثر در طی دهه‌های پیش بوده و پس از وقوع زلزله در دوره‌های پر از هیاهو و شتاب، به اقداماتی دست زده شده است كه امروز، بازبینــی مجدد آنها می‌تواند حداقل درس عبرتــی برای آیندگــان باشد. در مقاله حاضر به عنوان گامی موثر در جهت كاهش اثرات این حادثه طبیعی، رفتارهای اجتماعی قبل و بعد از وقوع زلزله بررسی می‌گردد.

 

3- تعریف بحــران و مدیریت آن

بر اساس تعریف فرهنگ علوم اجتــماعی، بحران به معنای تغییر ناگــهانی است كه در جریان یك حادثه پدید می‌آید كه یكی از مشخصات ویژه آن معمولا میزان وخامت آن است. در معنای مجــازی، شرایط و اوضاع یا دورانی خطرناك و فاقد اطمینان است. بحــران فرآیندی است كه در طی آن تعادل از بین رفته و انتقالی نسبتا اجتناب ناپذیر به سوی شرایط و اوضاعی دیگر، حاصل می‌گردد.

هرگاه پدیده‌ای به طور منظم، معمولی و طبق پیش‌بینی قبلی، جریان نیابد یا حالتی از نابسامانی پدید آید یا نظمی مختل شود یا حالتی غیر طبیعی رخ دهد، سخن از بحران به میان  می‌آید.

همچنین در تعریف دیگری از بحران آمده است: «حادثه‌ای كه به‌طور طبیعی یا توسط بشر به طور ناگهـانی و  فزاینده به‌وجود آید و سختی و مشقتی را به جامعه انسانی تحمیل نماید كه جهت برطرف كردن آن نیاز به اقدامات اساسی فوق العاده باشد».

به این ترتیب با توجه به تعاریف و مفاهیم بحـران، بدیهی است كه مدیریت بحران در برگیرنده یك سری عملــیات و اقدامات پیوسته و پویا است و به طور كلی بر اساس اصول كلاسیك مدیریت كه شامل برنامه‌ریزی، سازماندهی، تشكیلات، رهبری و كنترل است، استوار می‌باشد. در واقع در مدیریت بحـران معمولا چندین سازمان مختلف، درگیر انجــام وظایفی می‌شوند كه باید با هماهنگـی كامل نسبت به پیشگیری از بحران، كاهش اثرات آن و آمادگی لازم، اقدام نمایند. در نهایت، در تعریف جامعی از مدیریت بحران می‌توان گفت:

‹‹ مدیریت بحران دانشی كاربردی است كه طی آن، با مشاهده سیستــماتیك بحـران‌ها و تجزیه و تحلیل آنها می‌توان پیشگیری لازم را نمود و در صورت بروز بحران در خصوص كاهش اثرات، آمادگی، امداد رسانی سریع و بهبود اوضاع اقدام نمود››.

 

4- پیش بینی بحران

ما اغلب نمی‌دانیم چه حادثه‌ای در انتظار ماست و چه هنگامی رخ خواهد داد. این بی‌اطلاعی از چگونگـی و زمان حادثه است كه بسیاری از حوادث طبیعی و بشری را به پدیده ای واقعا بحرانی تبدیل می‌كند. هر چه توانایی برای پیش‌بینــی ماهیت، وسعت و زمان فجایع بیشتر باشد، احتمال كاهش ابعاد خسارت بار بحران بیشتر خواهد بود. نظر كلی محققان آن است كه بیشتر مردم توجه زیادی به امكان وقوع بحران در زندگی روزمره‌شان­ ندارند.

هرگونه شناختی از احتمال وقوع بحــران ناشی از تجربیاتی است كه از حوادث قبلــی به‌دست آمده‌اند،  مخصوصا حوادثی كه از یك گونه باشند. بنابراین شخصی كه با زلزله آشنایی دارد احتمالا در آینده به‌دنبــال دریافت اولین نشانه‌های زلزله، واكنش نشان خواهد داد.

 آنچه كه باید قبل از وقوع بحران به آن توجه نمود، به‌صورت زیر خلاصه می شود:

 

4-1- ارزیابی خطر

ارزیابی نسبــی خطرات یكی از فرآیندهای روانشنــاختی تشخیص احتمال وقوع حادثه یا یك وضعیت بحــرانی است. لازمه چنین امــری قدرت درك، بررسی و تا حدی سبك و سنگین كردن رویدادهای آینده است. نه تنها افراد بلــكه سازمانهای مسوول در جامعه نیز بایستــی خطر را ارزیابی كنند. درباره ماهیت خطر سوالات زیر مطرح است:

الف- تاثیرات انسانی و اقتصــادی خطر كدامست و این تاثیرات تا چه حدی می‌توانند جدی باشند؟

ب- احتمال وقوع خطر به چه میزانی است؟

در مورد حوادث نادر انگیزه كمتری نسبت به حوادث معمولی برای ارزیابی صحیح و واكنش مناسب وجود دارد. مثلا اگر مردم معتقد باشند كه كاری از دستشـــان ساخته نیست به‌طور جدی در مورد ارزیابی خطر اقدام نمی‌كنند. مساله مهم‌تر سازمان‌هایی هستند كه در اینگونه موارد مسوولیت دارند. ممكن است یك سازمان یا نهــاد، صلاح نداند امكــان وقوع حادثه را به اطلاع عموم برســاند. البــته گروه‌های خاصی نیز هستنــد كه علاقه‌مندند موارد احتمالا خطرساز را معین كنند و نظر مسوولان و مردم را متوجه آنها سازند. چنین گروه‌هایی نظیر سازمان‌های دست اندركــار حوادث غیر مترقبــه، زلزله‌نگــاران و دیگر محققان، در جستجوی حوادث هستند. البته بسیاری از دولت‌ها نیز دارای سازمان‌های مقابله با حوادث هستند، ولی اگر مردم خود تا حدودی مراقب خطر نباشنــد و مستقیما در ارزیابی خطر شركت نكنـــند، ممكن است آمادگی شخصی نداشته باشند و در موقع لازم، واكنش مناسب را در مقابل حادثه از خود نشان ندهند. فقط در صورتــی‌كه دولت‌ها، سازمان‌ها و افراد با كمك یكدیگــر در ارزیابی خطر و شرایط پس از بحــران شركت كنــند می‌توان انتظار داشت كه تا حدودی به آمادگی لازم برای نشان‌دادن واكنشی مناسب درمقابل هشدارها و اخطارهای قبل از یك حادثه قریب‌الوقوع، دست یابنــد.

 

4-2- احتمالات بحــران

واضح است كه بسیاری از حوادث قابل پیش‌بینــی نیستند. با وجود این جغرافی‌دانان، هواشناسان، متخصصان مسایل زیست‌محیطی و آتشفشان‌ها، بیش از گذشته قادرند تخمین‌های علمــی در مورد احتمال وقوع حادثه ارایه دهند. برای مثال مناطق زلزله خیز به خوبی مشخص شده‌اند، گرچه زمان دقیق زلزله همیشه قابل پیش بینی نیست.

 

4-3- خرده فر هنــــگ بحــران

 خرده فرهنـــگ بحــران چنین توصیف می‌شود: مجموعه‌ای از مفاهیــم،  هنجارها، ارزش‌ها، آمادگی سازمانی و تجهیزات فنــی كه در مقابله با تهدیدهای مداوم حادثه و تاثیــرات آن پدید آمده است. اهمیت خرده فرهنگ حادثه در آنجاست كه شیوه ادراك و واكنش افراد در مقابل احتمــال بروز حادثه در آینــده را تحت تاثیــر قرار می‌دهد.  بدین ترتیب خرده فرهنگ حادثه می‌تواند در درك فردی و برداشت اجتــماعی از خطر و آمادگی‌های ممكن برای مقابلــه با آن، ایزار مهمی به‌شمــار آید.

 

4-4- تصــویر ذهنی و ادراك شخصی از بحــران

هر فرد ادراك ویژه‌ای از بحـــران دارد، به طوری كه خاطرات و تخیلات وی از حوادث، خاص خود اوست. ترس و وحشت از بحــران به‌طور عام می‌تواند در اثر تجــربیات گذشتــه و با  برداشت‌هایی كه از دیگــر منابع حاصل شده، عمیقا در وجود شخص ریشــه كند. وحشت او ممكن است نتیجه تصورات وی از تاثیر حادثه نظیر مرگ، ویرانــی ، صدمــه و نقص عضو باشد. آموزش برای مقابله با حوادث می‌تواند به ادراكات درونــی و دانش فرد بیافزاید، به‌گونه‌ای كــه او بتواند احتمال وقوع حادثه را با دقت بیشتری حدس بزند و از اقدامات پیشگیری كننده موثر، منابع كمك و مناسب‌ترین واكنش‌ها با خبر شود. به‌هنگام وقوع حادثه، فقدان دانش و آموزش لازم، بر اضطراب شخص می‌افزاید. آنجا كه خطر، زندگی شخص را پیوسته تهدید می‌كند، تمرین و مهارت لازم برای مقابله با آن، شخص را به هنگام مواجهه با حادثه یاری می‌كند و از اضطراب وی می‌كاهد.

 

4-5- هشــدارها و پاسخ‌هـا

هشـدار لازم معمولا از سوی مسوولان مربوطه داده می‌شود. هشدارها باید روشنگــر ماهیت و زمان وقوع حادثه باشند و اقدامات لازم را مشخص كنند. بسیاری معتقدند كه اگــر حادثه وقوع یافت، بهتــرین راه مقابله با آن حفظ هوشیــاری است. خودداری ازمقابله ممكن، به تجاهل (ندیده گرفتن اقدامات ضروری)، مسوولیت گریزی(تصمیم‌گیری را به عهده دیگران گذشتن) و یا توجــیه اعمال خودسری (منطقی جلوه دادن تصمیم‌های قبلــی) می‌انجــامد. البته احتیاط بیش از حد، افراط در هوشیــاری است كه در ارزشیـابی صحیح و تصـمیم‌گیری مناسب، تاثیر منفــی دارد. این افـراط در هوشیاری ممكن است همــراه با سراسیمگی باشد، به ویژه در مواردی كه احتمال غافلگیر شدن وجود داشته و زمان برای افراد كافی نباشد.

 

5- ابعــاد بحران

5-1- بعــد زمــانی بحران

بعد زمانی بحران شامل اخطار، تهدید، تاثیـر، بررسی، نجــات، تسكین و بهبود می‌باشد. مرحله اخطار مرحله حساسی است. زیرا شرایط مشخصی وجود دارد كه می‌تواند منجــر به بحران شود. درمرحله تهدید، نشانه‌های مشخصی از بروز بحران مشاهده می‌شود و ارتباطات یا مشاهدات، به وضوح به قریب‌الوقوع بودن خطر دلالت دارد. مرحله تاثیر، زمانی است كه بحران اتفاق می‌افتد و به‌همراه خود مرگ و آسیب‌های جسمانی و تباهی به‌بار می‌آورد. به‌دنبال مرحله تاثیر، مرحله بررسی فرا می‌رسد كه طی آن افراد به برآورد میزان خسارات وارده می‌پردازند. نجــات مرحله‌ای است كه طی آن افراد حادثه دیده معمولا همــراه مددكــاران به كمك مصدومین و دیگـر قربانیان می‌شتابند. تسكین مرحله‌ای است كه اقــدامات مشخص‌تر و وسیع‌تر برای آرامش حادثه دیدگان انجام می‌گیرد. آخرین مرحله بهبود است كه مرحله‌ای طولانی است و طی آن بازگشت به اجتماع و سازگاری با محیط، یا برقراری آرامش صورت می‌گیرد.

 

5-2- بعد مكانی بحران

بحران‌ها در اغلب موارد نه تنهــا دارای بعد زمانی هستند، بلكه بعد مكانی نیز دارند. مناطق خاصی تقــریبا به طور كامل آسیب می‌بینــند در حالـی كه مناطق دیگر كمتر و برخی اندك و بعضی نیز هیـچ صدمه‌ای نمی‌بینند. بدینسان تخریب، آشفتگــی در امور جاری، مرگ، امكان نجات و بهبودی در این محدوده مكانی، متغیر است.

 

 

پدیده‌ای با نام » همگرایی« در بسیاری از بحران‌ها به چشم می‌خورد، كه در آن توده‌های مردم معمولا در منطقه یا مناطقی كه بیشترین صدمه را دیده‌اند و نقاطی كه فعالیت‌های تهیه مقدمات نجــات صورت می‌گیرد، گردهم می‌آیند. بعضی از مردم برای كمك می‌آیند، بعضی به جستجــوی عزیزانشان می‌پردازند و بسیاری صرفا برای كنجكــاوی و تحقیق می‌آیند (نظیر خبرنگــاران). معمولا در این مكان تعداد متنابهــی كالا نیز جمع می‌شود. كالاهایی چون مواد غذایی، پول، وسایل ضروری، وسایل بی‌فایده (مبلمان) و حتی وسایلی كه مردم آنها را به تعداد زیاد اهدا می‌كنــند. شكل دیگر همگــرایی اطلاعاتی است كه دربرگیرنده پیام‌هایی درباره قربانیان و سلامت آنان است.

 

6- اپیدمیولوژی یا همه‌گیر شناسی بحران

اپیدمیولوژی یا همه گیرشناسی، بحــران را از نظر بهداشت عمومی بررسی می‌كند. در این رابطه بررسی آماری می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های پیـشگیرانه و اقدامات تسكین‌دهنده و نیــز ارزیابی كارآیی آنها ارزشمند باشد. اگر چه میزان تلفات معمولا به درستی ضبط می‌شود؛ ولی این موضوع به وسعت بحران بستگی دارد. در تلفات سنگین ممكن است به اجبار دفن دسته جمعی كسانی كه شناسایی نشده‌اند، صورت گیرد. در مورد زلزله تعداد تلفات در هر 100 خانه ویران شده، نشانه ای از میزان استحكام ساختمان‌ها است. در اكثر فجــایع زلزله تعداد كسانی كه احتیاج به مراقبت پزشكی دارند معمولا در مقایسه با تعداد تلفات كمتر است، یعنی اغلب یا می‌میرند و یا بدون جراحت زنده می‌مانند. آمار گروه‌های سنــی می‌تواند در تعیین گروه‌های آسیب‌پذیر به كار آید. ­­­­­­­­­­­مثلا كودكان و سالخوردگان بیشتر با مرگ روبرو هستنــد. چنین اطلا عاتی عوامل سبــبی را مشخص كرده و در مواردی كاهش تلفات در آینــده را میســر می‌سازند.

 

7- پیشگیـــری

پیشگیــری از بحران، شامل اقداماتی است كه هدف آن جلوگیــری از وقوع یك حادثه و یا ممانعت از وقوع اثرات زیانبار آن بر جامعه است. در مدیریت بحــران به منظور پیشگیــری، مواردی چون برنامه‌ریزی توسعــه ملــی، سیاست‌گذاری ملی ، قانونگذاری و برنامه‌ریزی ضد بحران در نظر گرفته می‌شود.

7-1- رویكردهای پیشگیــری

ماهیت پیشگیــری از حوادث غیرمترقبه مانند زلزله به‌گونه‌ای است كه اقدامات مربوطه معمولا باید از سطوح بالای دولتــی به اجرا درآیند. بنابراین، رویكردهای زیر نمایان می‌گردد:

 

  • سیاست ملــی

یك سیاست ملی سوانح به صورت جامع و روشن مورد نیاز است كه تمامی طیف مدیریت بحــران، از جمله تمام جنبه‌های پیشگیری را در برگیرد. در این سیاست باید آمادگی دولت جهت انجام اقدامات بازدارنده (خصوصا در مواردی‌كه این اقدامات بر منافع ملی اثر می‌گذارد) قید شده باشد.

 

  • قانونگــذاری

اگر ضرورت خاصی در رابطه با قانونگذاری جهت انجام اقدامات مربوط به پیشگیری از بحران احساس گردد، حتما باید قانونگذاری صورت پذیرد. برای مثال می‌توان به قانون اجرای آیین‌نامه‌های ساختمانی اشاره نمود.

 

  • برآورد و نظارت

لازم است خطرات و آسیب‌پذیری‌های جامعه در مقابل حوادث به شیوه‌ای مناسب و كافی برآورد شوند و تحت نظارت قرار گیرند؛ به‌طوری‌كه نیــاز به پیشگیری دقیقا مشخص و تعریف شود. این امر مستلــزم یك ارزیابی دقیق از تمام پروژه‌های پیشگیری از حوادث است. در این رابطه، خصوصا مقایســه هزینه‌ها و منافع الزامی است. مثلا باید تعیین شود كه با اجرای اقدامات بازدارنده، كشور و جامعه چه میزان نفع می‌برد یعنی در مقایسه با خساراتی كه در صورت عدم اجــرای اقدامات پیشگیرانه، به‌بار خواهد آمد.

 

  • برنامه ریزی و سازماندهی

در برنامه توسعه ملی باید توجه خاصی به تمام جنبه‌های بحران، از جمله برآورد هزینه‌ها و فواید دراز مدت یا فوری اقدامات بازدارنده، مبذول شود. در این راستــا، تاسیس مركز مدیریت بحران می‌تواند نقشی حیاتی ایفا نماید. این مركز باید به نیابت از دولت، ­­­­­­­­­­­­­­بر مدیریت بحــران نظارت دایمی داشته باشد و نیازهای مربوط به اقدامات بازدارنده­­ را در صورتی كه ایجاب نماید، تعیین كند. لذا وظیفه این مركز است كه نیازهای مربوط به پیشگیری از سوانح و اولویت‌های مورد نیاز را به دولت گوشزد كند. به‌علاوه مركز مدیریت بحــران باید (به نیابت از دولت) بر این مساله كه پس از هر حادثه  بزرگ، بررسی‌های بعد از حادثه، به‌طور كامل و موثر به اجرا درآیند، پافشاری نماید. این بررسی‌ها، باید در رابطه بااینكــه در زمینه حادثه مزبور، اقدامات بازدارنده بیشتری مورد نیاز می‌باشد یا خیر، حاوی پیشنهاداتی به دولت باشد.

 

7-2- منابع مربوط به پیشگیــری

شناخت این مساله كه ملاحظات، تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات مربوط به پیشگیری معمولا دور از دسترس می‌باشد، برای مقامات مدیریت بحــران كمال اهمیت را دارد. برخی از منابع اصلی كه احتمالا در این رابطه به كار می‌آیند، به‌طور خلاصه در زیر ارایه می‌شوند. 

  • منابع شناسایی، تعیین و تجزیه و تحلیل خطر حوادث

الف: موسسات علمــی و پژوهشی

ب: متخصصــین فنــی

ج: برنامه‌های علمی

د: وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی كه مسوولیت عمده در رابطه با ایمنــی دارند.

ه: مقامات بخش خصوصی كه در مورد برنامه‌ها و پروژه‌هایی كه احتمال ایجاد خطر در آنها وجود دارد مسوولند (مثلا شركت‌های تولید كنــنده مواد شیمیایی خطرناك).

 

  • منابع اجرای برنامه و اقدامات پیشگیرانه

الف:وزارتخانه‌های دولتی(خصوصا آنهایی كه توانایی و تخصص فنی كافی در اختیار دارند)

ب: شركت‌ها و پیمانكاران بخش خصوصی

ج: سازمان‌های غیردولتی

د: نیروهای انتظامــی

ه: سازمان‌ها و نهادهای امداد بین‌المللی

و: مقامات و متخصصین مدیریت بحران

 

  • منابع حمایت از فعالیت های پیشگیری از حوادث

الف: نهادها و سازمان‌های غیر دولتی

ب: رسانه‌های گروهــی

ج: توده مردم

د: مقامات آموزشــی.

 

7-3- مشكــلات موجود در پیشگیــری

  • زمیـنه های سنتــی

ممكن است دولت‌ها و جوامع از دیرباز خطر را پذیرفته و به آن تن در داده باشند. برای مثال یك ملت ممكن است قرن‌ها با مساله زلــزله دست به‌گریبان باشد و در نتــیجه، اقدامات پیشگیرانه چندان برای آنها مقبول نباشد.

  • هــزینه ها

هزینه برخی اقدامات بازدارنده از قبیل اقدامات عمومی وسیع و یا پروژه‌های مهندسی بزرگ  می‌تواند بسیار بالا باشد. چه بسا كه اجــرای چنین اقداماتی احتمالا بدون تجزیه و تحلیل جامع از هزینه‌ها و منابع و دیگر عوامل، كنــار گذاشته شود.

  • نظرات سیاســی

انگیزه‌های سیاسی نیز گاه ممكن است اثرات معكوسی بر اقدامات پیشگیری از بحران داشته باشد.  برای مثال اقدامات پیشگیری كننده از بحران ممكن است منافع بعضی از بخش‌ها و گروه‌های اجتماعی را بخصوص در رابطه با تملك زمین و دارایی‌های آنها تحت تاثیر قرار دهد و در نتیجه اثرات سیاسی این‌گونه اقدامات برای دولت‌های مربوطه و یا احزاب درگیر، قابل قبول نباشد.

­همچنین پراكندگی جمعیت ممكن است باعث تاثیرپذیری جمعیت بیشتری از خطرات بحران گردد و در این صورت ممكن است اجبار مردم جهت استقرار در سایر مناطق به‌عنوان یك اقدام در جهت پیشگیری از بحران از نظر سیاسی و همچنین دلایل عملی چندان مناسب نباشد.

  • تعادل در مدیریت بحــران

در صورت بروز یك حادثه، فقدان اقدامات پیشگیرنده مناسب غالبا می‌تواند بار سنگین‌تری را بر دیگر جنبه‌های مدیریت بحران تحمیل كند. خصوصا این مساله ممكن است در عملیات پاسخ و فعالیت‌های جبـران پیش آید. همچنین در مرور و یا تحیل بعد از حوادث نیز ممكن است اولویت‌های بالایی برای برنامه های بازسازی تاسیسات زیربنایی و تامین مسكن، قایل شوند.

  • بی‌تفاوتی جامعه

خونسردی و بی‌علاقگــی مردم نسبت به خطرات حوادث می‌تواند به این معنی باشد كه دولت برای اقدامات مدیریت بحران  و پیشگیری ازحوادث، تحت فشار نیست.

 

8- تقلــیل بحران

منظور از تقلیل بحران، اقدامات لازم جهت كاهش اثرات یك حادثه طبیعــی یا انسان ساخت، بر جوامع است. با این تعریف می‌توان اصول زیر را به‌طور گسترده به‌عنوان یك راهنمــای با ارزش، جهت تقلیل بحران به‌كار برد.

  • شــروع

 الف: حوادث، فرصت‌های منحصر به فردی جهت ارایه اقدامات تقلیل دهنده در اختیار می‌گذارند.

 ب: تقلیل می‌تواند در زمیــنه‌های متفاوت بازسازی، سرمایه‌گذاری جدید و محیط‌زیست كنــونی ارایه شود.

  • مدیــریت

الف: اقدامات تقلیل معمولا پیچــیده و مرتبط هستنــد و مسوولیت‌های گسترده‌ای را ایجــاب می‌نمایند. بنابراین، هدایت وهماهنگی خوب امور از ملزومات اصلی مدیریت بحران می‌باشد.

 ب: در صورتی‌كه اقدامات ایمنی در طیف وسیعــی از فعالیت‌های مجزا ولی مربوط به یكدیگــر پخش شوند، تقلیل موثرتر خواهد بود.

 ج: اقدامات تقلیل‌دهنده ‹‹ فعــال›› كه متكی بر انگیزه و شوق باشد، از اقدامات ‹‹ غیرفعال›› كه مبتنی بر قوانین و كنترل‌های بازدارنده است، موثرتر می‌باشند.

د: تقلیل نباید از عناصر مربوط به برنامه‌ریزی بحــران(از قبیل آمادگی، تسكین و بازسازی) جدا باشد.

  • اولویت‌ها

در مواردی كه محدودیت منابع وجود دارد، باید به گروه‌های اجتمــاعی، سرویس‌های خدمات اصلی و بخش‌های اقتصــادی مهم، اولویت داده شود.

  • كنتـرل و ارزیابی

اقدامات تقلیل دهنده، باید به‌طور مداوم تحت بررسی و ارزیابی باشند. به‌طوری‌كــه با الگوهای تغییر خطرات، آسیب پذیری و منابع موجود هماهنگ شوند.

  • رسمــیت

 الف: اقدامات تقلیل باید رسمیت داشته باشند و بتوانند در دوره‌های طولانی مدت در مقابل بی‌علاقگی و فراموشی عمومی، مقاومت كنند.

 ب: تعهدات سیاسی، در شروع و حفظ برنامه‌های تقلیل بحران، اثرات حیاتی دارند.

 

8-1- تقلیل اثرات بحران

برخی از اقدامات نمونه‌ای كه در مرحله تقلیل اثرات بحران مورد توجه قرار می‌گیرند عبارتند از:

الف: تقویت ساختمان‌های موجود جهت افزایش قدرت استقامت آنها در برابر زلزله

ب: منظور نمودن ملاحظات مربوط به مقاوم‌سازی در برابر خطرات در ساختمان‌ها و سازه‌های جدیدی كه طراحی می‌شوند

ج: در نظر گرفتن برنامه‌ریزی‌های مربوط به كاربری زمین جهت محدود نمودن فعالیت‌ها در مناطقی كه با خطرات بالایی روبرو هستند

د: در نظر گرفتن تنوع اقتصادی به‌صورتی كه زیان‌های وارده در یك بخش با افزایش محصول در بخش‌های دیگر جبران گردد.

 

9- آمــادگــی

عبارت ‹‹ آمادگی›› جهت رویارویی با بحران معمولا به كلــیه اقداماتی اطلاق می‌شود كه دولت‌ها، سازمان‌ها، جوامع و افراد را قادر می‌سازد تا در مواقع بحرانی به‌طور سریع وكارآمد پاسخ لازم را جهت روبرو شدن با بحــران از خود نشان دهند.

اقدامات مربوط به بخش آمادگی معمولا به شرح ذیل می‌باشند:

الف: دارا بودن یك برنامه ضد بحــران به‌هنگــام و جامع كه در مواقع ضروری بلافاصله بتوان آنرا به اجرا گذاشت.

ب: وضع نمودن مقررات و محدودیت‌های خاص جهت انجام عملیات اضطراری مانند تخلیه موقت جمعیت به نقاط امن

 ج: وضع نمودن مقررات و محدودیت‌های ویژه جهت اطلاع‌رسانی و اخطــار

د: مخابرات اضطــراری

ه: آموزش عمومی و ارتقای سطح آگاهی مردم

و: برنامه‌های آموزشی شامل تمرین وضعیت اضطراری.

تقریبا می‌توان گفت كه هر یك از جنبه‌های مدیریت بحران بر آمادگی اثر می‌گذارد و یا تحت تاثیر آن قرارمی‌گیرد. در مقایسه با اقدامات پیشگیری و تقلیل، آمادگی از كیفیت و ماهیت بسیار متفاوتی برخوردار است. اقدامات پیشگیری و تقلیل معمولا با تصمیم‌گیری‌های عمده در سطح دولت در ارتباطند و معمولا از رده‌های بالای مدیریت هدایت می‌شوند. اما اقدامات آمادگی، بیشتر در ارتباط با فعالیت‌های سازمان‌های مربوطه می‌باشد.

این مساله كه تعداد قابل توجــهی از سازمان‌ها و نهادها در عملیات آمادگی دخالت دارند تاكیدی بر این نكته است كه نیازهای هماهنگــی در اقدامات آمادگی خیلی عمده تر و بیشتر از نیازهای مربوطه در عملیات تقلیل و پیشگیری است.

 

9-1- نیــازهای آمادگی

آمادگی موثر برای مقابله با بحران‌ها باید دینامیك و پویا باشد. آمادگی هر چند هم كه كافی و عالی باشد، اگر به امید خود رها شود به سرعت كاهش می‌یابد؛ تا حدی كه عملا چیزی از آن باقی   نمی‌ماند. البته حفظ آمادگی مناسب در شرایطی كه تهدید بحران بسیار ناچیــز و یا خیلی نادرست است، بسیار مشكل می‌باشد. به طور كلی نیازهای آمادگی را می توان به‌صورت خلاصه اینطور عنوان كرد:

  • سیاست ملــی

به یك سیاست ملی روشن وجامع نیاز است كه تمام جنبه‌های مدیریت بحران را تحت پوشش داشته و با توجه به اولویت‌های لازم، شرایط آمادگی در آن لحاظ شده باشد.

  • قانون بحــران

برای اطمینان از اینــكه جنبه‌های آمادگی سیاست ملی بحران به‌طور مناسب و كافی مورد توجه قرار گیرد و به اجرا درآید، ممكن است به یك قانون خاص برای شرایط بحرانی نیاز باشد. این مساله در برخی كشورها، خصوصا برای اطمینان از ایــنكه اقدامات آمادگی در بخش خصوصی و داخل جوامع رعایت شود، ضروری تشخیص داده شده است.

  • ساختار سازمان یافتــه

لازم است یك ساختار اصولی روشن و قابل استفاده وجود داشته باشد تا سطوح آمادگــی ­بحران مشخص و معلوم شود. قانون بحران در شكل‌گیری این ساختار موثر است. همچنین به یك اداره مدیریت بحـران در داخل این ساختار سازمانی، نیاز می‌باشد.

  • برآورد و ارزیابی فعالیتهای آمــادگی

تشكیلات مناسب جهت تعیین، ارزیابی و كنترل تهدید بحران نیز از ضروریات است. بدینوسیــله می‌توانیم یك پیش‌بــینی منطقی و قابل قبول از اثرات احتمالی ناشی از بروز بحران داشته باشیم. آمادگی بستگی شدیدی به اثرات بحران دارد زیرا در اثر بحران است كه وقایع و مشكلات دیگر ایجاد می‌شوند و باید برای مقابله با آنها آمادگی داشت. این اثرات كه بسیار متنوع و متعدد می‌باشند شامل تلفات جــانی، خسارت و نابودی اموال، خسارت به محصولات كشاورزی، اختلال در خدمات، خسارت به تاسیسات زیربنایی ملی، زیان‌های اقتصادی و از دست رفتن روحیه و نشاط مردم می‌باشد. بنابراین اقدامات آمادگی جهت مقابله با این اثرات باید قبل از بروز بحران مشخص و به مرحله اجــرا گذارده شود.

  • هماهنگی فعالیت‌ها

آمادگی در برابر بحران نیازمند طیف وسیعی از فعالیت‌ها و مشاركت سازمان‌های فعال است. اگر قرار باشد كه عملیات آمادگی به طرز موفقیت‌آمیزی توسط سازمان‌های مورد نظر به اجرا درآید، واضح است كه به یك سیــستم هماهنگ‌كــننده نیاز است. این سیستــم معمولا درچهارچوب سازمانی مدیریت بحــران پیش‌بینی می‌شود. برای مثال كمیته استانی بحران، مسوولیت هماهنگی فعالیت‌های معمول در منطقه و استان خود را به عهده دارد. اما مسوولیت هماهنگی بیشتر می‌تواند در صورت لزوم، به افراد یا سازمان‌های خاصی واگذار شود. ترتیبات لازم جهت دستیـابی به هماهنگی موفقیت آمیز باید قبل از بروز بحــران در بخش آمادگی بحران پیش‌بینی شود.

  • تسهیلات و سیستم عملیاتی

آمادگی مناسب تسهیلات و سیستم‌های مخلف كه برای انجام عملیات پاسخ مورد نیاز است نیز بسیار حایزاهمیت می‌باشد. چنین تسهیلات و سیستم‌هایی معمولا شامل موارد زیراست:

الف: ارتباطات و مخابرات اضطراری

ب: سیستم هشدار به توده مردم

ج: مركز عملیات اضطراری

د: سیستم بررسی، ارزیابی و كنترل خسارات و نیازها

ه: ترتیبات لازم جهت تسكین اضطراری(غذا، مصالح ساختمانی، كمك‌های درمانی و . . .)

  • تجهیزات و تداركات

در صورتــی‌كه تجهیزات و تداركات اضطراری ذخیره شده باشد، لازم است پیوسته مورد بررسی و كنترل قرار گیرد تا در زمان نیاز به سرعت قابل استفاده باشد. لازم است تجهیزات اضطراری به میزانی انبار شود كه اساسا مورد استفاده قرار گیرد. اگر چه نگهداری سالم آنها گاه با مشكلاتی همراه است، اما این مسایل را معمولا می‌توان در سطوح محلی حل كرد. مثلا در موارد خاص، مدیر مدرسه روستا مسوولیت نگهداری تداركات اضطراری را به عهده بگیرد. در مواردی كه احتمال می‌رود كه لازم باشد تجهیزات و تداركات بخش خصوصی بكار گرفته شود، بهتر است ترتیبات لازم برای حفظ و قابل استفاده بودن این تجهیزات در زمان نیاز، اتخــاذ شود.

  • تعــلیم و آموزش

تعلیم و آموزش مهمترین عنصر آمادگی بحران است. به‌طورگسترده پذیرفته شده است كه هدف اصلی آموزش، یاد دادن اجرای فعالیت‌ها و وظایف خاص به مردم به صورت صحیح می‌باشد. بنابراین از نقطه نظر مدیریت بحــران، تعلیم و آموزش توده مردم تا جاییكه امكان آن وجود داشته باشد در حمایت از برنامه‌های مدیریت بحران مفید خواهد بود. این كمك با افزایش آگاهی مردم به روشنی قابل مشاهده است. بنابراین، توصیه می‌شود كه مقامات ملی در رابطه با آموزش مدیریت بحران و آگاهی عمومی، از رسانه های گروهی و دیگر امكانات جهت تبلیغ فعالیت‌های جاری و پیشنهادی مربوط به بحران در میان مردم استفاده كنند. آموزش مردم جهت درك فواید برنامه‌های درازمدت تقلیل بحران، خصوصا در رابطه با عمران ملی و حفظ محیط‌زیست باید به‌عنوان یك هدف با ارزش و سازنده در مدیریت بحران تلقی شود. در این رابطه برنامه‌های آموزش بحران در مدارس می‌توانند نقش مهمی را ایفا نمایند، همچــنان‌كه در بسیاری از كشورها شاهد نمونه‌های عملی آن هستیم.

 

10- رفتارها و عملكردهای بعد از وقوع زلزلــه

قبل از پرداختن به چگونگــی رفتارهای سازمانی، چهار مورد از ویژگی‌های بسیار مهم اجتماعی و سیاسی بعد از وقوع زلزله را بیان می‌كنیم كه عبارتند از:

1- فشارهای اجتماعی و سیاسی

2- افسانه شتــاب

3- پیچیدگــی اوضاع

4- بلاتكلیفــی در اختیارات.

پس از وقوع بحرانی مثل زلــزله، به ویژه در ابعاد گسترده مانند زلزله گیــلان، اردبیل و بم، وجود فشارهای اجتماعی و سیاسی كاملا قابل پیش‌بینــی است. غالبا وجود چنین فشارهایی باعث كاهش كارایی سازمان‌ها می‌گردد. سازمان‌های امداد كه از نقاط مختلف كشور وارد منطقه آسیب‌دیده می‌شوند خود به شدت تحت فشار قرار می‌گیرند كه هر چه زودتر فعالیت‌های خویش را آغاز كــنند و در اسرع وقت آرامش را به منطقه باز گردانند. وجود این فشار موجب می‌شود تا ستادهای معین بدون انتخــاب دقیق نیروها مبادرت به اعزام اولین نفراتی كه در دسترسشان قرار می‌گیرد، كنند.

دومین ویژگی شرایط پس از بحران، ‹‹ افسانه شتاب›› است. تمام نیروها عجله دارند كه اوضاع در كوتاهترین زمان ممكن به حالت عادی باز گردد. واقعیت آنست كه ­جواب‌گویی به موقع نیازهای آسیب دیدگان ضروزی است. برخی سازمان‌های امداد، برقراری ارتباط و تماس با مردم را موجب ایجاد تاخیــر در امور خویش می‌پندارند و تصور می‌كنند كه نیاز به برقراری ارتباط با مردم آسیب دیده را ندارند و خود از نیاز آنان آگاهنــد. این طرز تفكر باعث می‌گردد تا نیروها مطابق سلیقـــه خود عمل كرده و اجازه مشاركت و گفتــگو را از مردم سلب كنــند.

پس از وقوع زلزلــه اوضاع منطقه بسیار پیچیده خواهد شد، زیرا سازمان‌های دولتــی كه هر یك فلسفه اجرایی و مكانیسم‌های عمل متفاوتی دارند، وارد منطقه آسیب‌دیده می‌شوند؛ به‌علاوه سازمان‌های غیر دولتــی، بنیادها، ارگان‌ها و انجمن‌های خیریه ماند بازاریان و . . . نیز موجب تشدید این پیچیدگی می‌شوند. پیچیدگی هنگامی بیش از پیش تشدید می‌گردد كه سازمان‌ها بدون هماهنگی با یكدیگر فعالیت می‌كنند. این امر خود عامل به‌وجود آمدن مشكلات آتی می‌گردد. نكته دیگر اینكه پس از وقوع زلزله، برخی سازمان‌های غیردولتی حاضر نمی‌شوند كمك‌های خود را تحت نظارت سازمان‌های دولتی توزیع كنند و این موضوع نیز باعث آشفتگی می‌گردد.

در شرایط پس از رخداد بحران ، سازمان‌های امداد نیاز به فعالیت و همكاری مردم دارند. این امر مستلزم نوعی برنامه‌ریزی محــلی است. برخی از سازمان‌های امداد، مانند نیروهای­­­­ انتظامی كه عملكردشــان مبتنی بر تمركز قدرت و سلسله مراتب است در زمینه برنامه‌ریزی محلی و مشاركت مردم و همكــاری با آنان، دچار مشكل می‌شوند. به همین علت نوعی بلاتكلیفی در اختیارات برای برخی از سازمان‌ها به‌وجود خواهد آمد.

 

10-1- دوره امداد فوری

مهمترین مساله پس از بحران زلزله، شناسایی نقاط آسیب‌دیده و تلاش برای زنده نگه‌داشتن مجروحان، سپس تغذیه آنها و آنگاه چاره‌اندیشی برای سرپناه است.

برای زنده نگه‌داشتن مجروحان در درجه اول باید از نیروهای كارآزموده درامر نجــات و كمك‌های اولیه، استفاده كرد. بسیاری از آسیب دیدگانی كه با روزنه كوچكی در زیر آوار زنده مانده‌اند، با كوچكترین حركت اشتباهی، زندگی خود را از دست می‌دهند. جابجایی یك آجر، كشش استخوان بدن یا ریزش گرد وخــاك در دهان مجروح، به سادگی می‌تواند موجب مرگ وی شود؛ بنابراین، در كار امدادرسانی هیچ گروهی شایسته‌تر از سازمان‌های پزشكی و تخصصی نظیر هلال احــمر و پس از آن، نیروهای نظامی، نیست. البته باید از نیروهای مردمی و آسیب دیدگانی كه توان جسمی و روحی كمك كردن را دارند، در بعضی موارد استفاده كرد. ولی آشفتگی بیشتر اوضاع و بی‌نظمی، خود موجب از دست رفتن جان انسان‌ها می‌شود. در مرحله امداد فوری نیروهای نظامی می‌توانند نقش بسزایی را ایفا كنند. از جمله وظایفی كه می‌توانند به عهده گیرند عبارت است از:

1- كمك به عملیات جستجو و نجات

2- باز كردن جاده‌ها و برقراری ارتباط راه دور

3- تامین منابع اضطراری و امكانات بهداشتی

4- ارسال و توزیع مایحتاج و مصالح اساسی

5- ارزیابی میزان خسارت از طریق نقشه‌برداری هوایی.

به‌عنوان نمونه می‌توان به حضور گسترده ارتش در زلزله گلبـافت كرمان در سال 1360 اشاره نمود كه هلیكوپترهای هوانیروز با حضور گسترده خود در منطقه، حداكثر توان خود را برای حمل مجروحین به بیمارستان‌های شهرهای اطراف به‌كار گرفتند كه این حضور موجب كاهش تلفات ناشی از زلزله شد.

استفاده از كمك‌های بین‌المللی در مرحله امداد فوری برای نجات جان انسان‌ها نیز بسیار معقول و منطقی است. برای نجات و حفظ جان مردم و تامین حداقل زندگــی باید حداكثر كمك را از سازمان‌ها و كشورهای داوطلب دریافت نمود. پس از نجات افراد باید به فكر تغذیه آنها بود. به طور قطع در روزهای اول می‌توان از غذاهای سرد مثل انواع كنسروها استفاده كرد، ولی این روش فقط در روزهای اولیه، مناسب است. در روزهای بعد باید وسیله پخت و پز در اختیار آسیب‌دیدگانی كه قادر به پختن غذا برای خود و حتی سایرین هستند قرار داد یا برای مدتی آشپزخانه صحرایی غذای گرم برایشان تهیه كند.

در بحران زلزله، چادر شناخته شده‌ترین نوع سرپناه اضطراری است و در مقایســه با سایر شكل‌های سرپناه، سریعترین وسیله امداد به‌شمــار می‌آید. چادر امتیازاتی دارد از جمله آنكه سبك، كم حجم و به سادگی قابل انتقال و برپاشدن است. چادر از نظر دولت‌های بحران دیده نیز به‌دلایلی مطلوب و متناسب است، زیرا معمولا در انبــار سازمان‌های امداد و ارتش موجود است. به‌علاوه برخلاف سرپناه‌های موقت دیگر، به‌علت فرسودگــی سریع، به محل سكونت دایمی تبدیل نمی‌شوند. چادر وسیله‌ای چشمگیر بوده و نشان می‌دهد كه مسوولان به یاری مردمان بی‌خانمــان شتافته اند. استفاده از چادر به‌عنوان سرپناه اضطراری با وجود ضرورت آشكارو امتیازات آن، دارای محدودیت‌های ذیل است:

- برای نگهداری اموال و ذخیره غذایی چندان مناسب نیست.

- گاهی جای كافی برای یك خانواده ندارد و نمی‌توان آن را توسعه داد.

 

10-2- دوره سـاماندهی

در این مرحله، كار اصلی شناسایی بازماندگــان، تمایلات، امكانات و نیازهای آنهاست. ارزیابی درست نیازهای آسیب‌دیدگان به مراتب ضروری‌تر و مفیدتر از ارزیابی خسارت‌های وارد شده بر ساختمان‌ها و اموال است. یكی از علل عدم توفیق تلاش‌های سازمان‌های امداد در جلب مشاركت آسیب‌دیدگــان، ارزیابی ناقص یا نادرست نیازهای آنان است. برای مثال در زمینه تامین سرپناه پس از زلزله، ارزیابی روانی، اجتمــاعی و فرهنگی آسیب دیدگان نشان می‌دهد كه پس از فرونشستن بحران، آسیب‌دیدگان موارد ذیل را مد نظر قرار می‌دهند:

الف: نزدیك خانه‌های آسیب‌دیده، حتی ویران‌شده و وسایل زندگی خود بمانند. لذا سرپناه‌های موقت در مجاورت خانه‌های ویران‌شده بیشترین برتری را درمیان راه‌های گوناگون تامین سرپناه اضطراری دارد.

ب: پس از بحران عده‌ای از آسیب دیدگان، با توجه به امكانات خود و یا دوستــان و خویشان به منزل اقوام و آشنایان می‌روند و غالبا یك نفر از اعضای خانواده برای سركشی و حفظ وسایل باقیمانده از بحران، باز می گردد.

ج: در درجه سوم آسیب‌دیدگان حاضرند در چادر اردوگاه‌ها مستقر شوند. فاصله این اردوگاه‌ها تا محل سكونت قبلی برای آنها بسیار مهم است. سازمان‌های امداد در تامین اردوگاه‌ها غالبا به مساله تامین خدمات بیشتر و مدیریت آسان‌تر اشاره می‌كنند ولی تجــربه ثابت كرده است كه مشكلات اردوگاه‌ها بیشتر از محاسن آنها است.

د: سازمان‌های امداد گاهی به دلیل پیش بینی آشفتگی اوضاع و عدم  كنترل آن و یا احتمال خطرات بعدی، نسبت به تخلــیه سریع آسیب دیدگــان از منطقه اقدام می‌كنــند. تخلیه آسیب‌دیدگان از محل زندگی به مكان‌های متفرق علاوه بر عدم تمایل و رضایت آسیب دیدگــان، اثرات منفی ذیل را نیز دارد:

- رایه سرویس و خدمات و توزیع كالاها را بــسیار دشوار می‌كند.

- آسیب‌دیدگان چیزهای مورد علاقه خود را ببرند.

- بدین طریق نیروی انســانی مورد نیاز برای دوره ساماندهی و بازسازی از منطقه تخلیه می‌شود.

- آسیب دیدگان زلزله به آوارگان زلزله تبدیل می‌شوند و مشكلی بر مشكلات قبلی آنها افزوده می‌شود.

- میزان آسیب‌های روانی بیشتر و امكان بهبود و بازگشت به زندگی عادی دشوارتر می‌شود.

بدین ترتیب تا حدامكــان باید از تخلیه آسیب‌دیدگان به نقاط دیگر خودداری كرد و در صورتی كه این كار توسط سازمان‌های امداد به زور انجام گیرد، به‌طور یقین موجب عدم رضایت و كاهش همكاری و مشاركت آسیب‌دیدگان در فعالیت‌های بعدی دوره بازسازی خواهد شد.

 

10-3- دوره جــبران

در دوره جبران، جوامع بعد از بروز یك بحران، در بازگشت به سطح عادی زندگی یاری می‌شوند. فرآیند جبــران می‌تواند بسیار طولانی باشد و معمولا بین 5 تا 10 سال و یاحتی بیشتر طول بكشد.  در دوره جبران معمولا جنبه‌های دیگر از قبیل ترمیــم و بازسـازی نیز در نظر گرفته می‌شود.

مبنای فعالیت‌های جبران عمدتا بر چهار اصل زیر استوار است:

1. تنظیم یك برنامه اطلاعاتی مناسب كه توسط آن جنبه‌های مختلف لازم برای فرآیند جبران مشخص شود.

2. تعیین و تعریف یك استراتژی كلی برای عملیات جبران كه منطبق با برنامه‌های پیشنهادی و احتمالی توسعه ملی باشد.

3. تعیین و تنظیم تك تك برنامه‌های جبران در چارچوب استراتژی.

4. اجرای هریك از برنامه و پروژه‌ها به صورت مدبرانه و هماهنگ.

از مهمترین عوامل در موفقیت برنامه‌های جبران آن است كه وزرا، مشاوران آنها و دیگر مقاماتی كه در رابطه با تنظیم و هدایت برنامه‌های جبران قرار دارند درك كاملی از ماهیت برنامه جبــران داشته باشند. بیشتر جنبه‌های جبران در رابطه با بازیابی، بازسازی و توانبخشی دراز مدت جامعه است. بنابراین فرآیند جبران یك فرآیند پیچیده و گسترده است كه می‌تواند مشكلات عدیده‌ای به‌وجود آورد. برخی ازاین مشكلات ایجــاد تغییر عمده در برنامه‌های اصلی را درطول اجرای برنامه جبران ضروری می‌كنند. بنابراین تصمیم‌گیرندگان ارشد باید آماده یك برخورد انعطاف‌پذیر در رابطه با اجــرای سیاست‌های مربوطه باشند تا بهترین نتایج بدست آید. همچنین لازم به توجه است كه جـبران یك بحران می‌تواند حركت‌های مناسب برای توسعه و رشد ملی در اختیار گذارد كه از این ویژگی گاه به‌عنوان ‹‹ بحران به‌عنوان یك فایده›› یاد می‌كنند.

یكی از پیش نیازهای اصلی عملیات جبران وجود اطلاعات مناسب و كافی است. برای مثال اطلاعات حاصل از عملیات پاسخ می‌تواند مفید واقع شود. اطلاعات می‌تواند به روش‌های مختلف ذیل حاصل گردد.

- اطلاعات به‌دست آمده از طریق بررسی خسارات و برآورد نیازها

- گزارشات مختلف عملــیاتی

- گزارش‌های وزارتخانه‌ای در مورد تكمیل فاز اضطراری و همچنین گزارش‌های مشابه توسط سازمان‌ها و نهادهای غیردولتــی

- اطلاعات جمع‌آوری شده توسط مراكز عملیات اضطراری

- گزارشات و اخبار رسانه‌ها

- گزارشات و اطلاعات افراد مختلف.

به‌علاوه اگر بتوان خیلی سریع و در اولین فرصت ممكن بعد از پایان مرحله اضطراری، مرور بعد از بحران را به اجرا درآورد، اطلاعاتی كه بدست می‌آید می‌تواند برای برنامه‌ها و اهداف دوره جبــران نیز مورد استفاده قرار گیرد.

همچنین ملزومات دوره جــبران می‌تواند تاثیر مستقیمی بر برنامه‌های عمرانی جاری داشته باشد. بنابراین اطلاعات مربوط به این‌گونه برنامه‌های عمرانی باید در اهداف برنامه جبران مد نظر قرار گیرد.

از طرف دیگر اگر در همان شروع عملیات پس از بحران، از یك گروه مشاوران فنی ویژه برای كنترل و نظارت استفاده شود، اطلاعاتی كه این تیم می‌تواند در اختیار گذارد از ارزش و اهمیت بسیار بالایی برخوردار خواهد بود.

اطلاعاتی كه بر شكل و جزییات برنامه‌های جبران اثر می‌گذارد نیز باید مد نظر قرار گیرند. برای مثال هزینه پروژه، برنامه سازمانی، محدودیت زمانی، مواد و نیروی انسانی و اطلاعات حاصل از بحران‌های قبلی، می‌تواند كمك شایانی نماید.

بعد از اینكه استراتژی كلی برنامه‌های جبران تعیین شد، لازمست ترتیبی اتخاذ گردد كه خط‌مشی برنامه‌های جبران كاملا مشخص و تعریف شود. برای تعیین جهت‌دهی و هدایت برنامه‌ها روش‌های ذیل وجود دارد:

- تشكیل یك كمیته ویژه متشكل از وزرای مربوطه

- تشكیل یك دایره مستقل موقت كه زیر نظر كابینه فعالیت كند

- هیات وزرا، خط‌مشی و راهنمایی‌های لازم را بخود وزراء و وزارتخانه‌های مربوطه ابلاغ كنند.

- صرفنظر از اینكه چه سیستمی مورد استفاده قرار گیرد، باید هیچ مشكلی در رابطه با مسوولیت‌های فعالیت‌های جبران وجود نداشته باشد.

درنهایت تحلیل و برآورد اطلاعات مربوطه، امكان تعیین هر یك از برنامه‌ها و موضوعات آن را فراهم می‌سازد. برنامه‌ها ممكن است مربوط به بخش‌های مختلف ذیل باشند:

- بخش دولتی شامل تاسیسات زیربنایی سراسری(جاده‌ها، خطوط راه‌آهن و . . .)، تاسیسات اداری دولتی، تاسیسات آموزشی، سیستم‌های بهداشتی و درمانی.

- بخش خصوصـی شامل سیستم‌های صنعتی، ساختمان‌های تجاری، فروشگاه‌ها، مغازه‌ها، تاسیسات توریستی.

- بخش اجتماعی شامل استقرار مجدد سیستم خدمات اجتماعی، توان بخشی دراز مدت جوامع و افراد.

 

نتــیجه گیری

ضروری است در كشور حداكثر تلاش لازم برای برنامه‌ریزی قبل از وقوع بحران به عمل آید. در این رابطه راهكارهای ذیل به منظور كاهش اثرات بحران ارایه می‌گردد:

1- ایجاد بانك اطلاعاتی مدارك علمی و فن‌آوری لرزه‌شناسی به‌عنوان یك گام مهم

2- تشویق پژوهشگران به انجام كارهای تحقیقاتی در رابطه با بحران‌های مختلف

3- ضرورت تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی و بررسی و تحلیل تمامی عوامل موثر بر شدت حركت زمین و تغییرات آنها در نقاط مختلف شهر‌ها

4- تشكیل ستاد و شورای عالی مدیریت بحران در سطح ملی واستانی

5- تشكیل كمیته‌های كاری در هسته برنامه‌ریزی و عملیات اضطراری شهر نظیر كمیته پیشگیری، كمیته تقلیل اثرات، كمیته امداد و نجات، كمیته بهبود و بازسازی، كمیته آموزش و كمیته پژوهش

6- قانونمند ساختن ضوابط ساخت و سازدر شهرها

7- ایجاد شبكه لرزه‌شناسی و شتاب نگاری محلی در شهرها

8- تعیین وضعیت آسیب‌پذیری مناطق مختلف شهر توسط كلیه نهادهای شهری كه امكانات زیربنایی از جمله گازرسانی، برق‌رسانی، آبرسانی، خطوط راه و شبكه‌های ارتباطی را در اختیار شهروندان قرار می‌دهند.

9- ساماندهی برنامه‌های همیاری محلی از طریق بسیج مردمی

10- بررسی امكانات سرپناه و اسكان موقت

11- ارزیابی خطرات و صدمات اقتصادی و اجتماعی در شهرها

12- تهیه طرح‌های بازسازی، بهسازی و توسعه براساس نقشه‌های پهنه‌بندی

13- تهیه و اجرای برنامه‌های آموزشی به منظور آگاه ساختن مردم از نكات ایمنی و نحوه كمك‌رسانی به آسیب‌دیدگان

14- تغییر مكان روستاهایی كه بر روی گسل‌های فعال قرار دارند

15-  جلوگیری از فعالیت افراد غیر متخصص در امور ساختمان سازی

16- بررسی تجربیات جهانی و كشور در رابطه با تقلیل آسیب‌پذیری.

 

 


 

 

مراجع:

1- بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجــتماعی، ترجمه دكتر باقر ساروخانی، انتشارات كیهان، تهران 1370.

2- پرفسور بورلی، رافائل، هنگامی كه فاجعه رخ می‌دهد، ترجمه محمدرضا طالب نژاد و دكتر مهرداد كلانتری، جلد اول، چاپ اول ، انتشارات امیركبیر ، شعبه اصفهان ، 1373.

3- دبلیو، نیــك كارتر، مدیریت سوانح و حوادث غیر مترقبه، ترجمه مركز مطالعات و پژوهشهای ارتش بیست میلیونی، نیروی مقاومت بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران، 1373.

4- روزنامه همشهری، سال پنجم، شماره: 1266 ، بخش گزارش، مورخه: 7 تیرماه سال 1376.

5- روزنامه همشهری، سال ششم، شماره: 1679، بخش گزارش، مورخه: 6 آبان‌ماه سال 1377.

6- شادی طلب، ژالــه، جامعه‌شناسی فاجعه، نامه انجمن جامعه شناسی ایران، مجموعه مقالات، دفتر اول، تهران.

7- علیدوستی، سیروس، كاربرد مدیریت بحران در كاهش ضایعات زلزله، پایان‌نامه كارشناسی ارشد مدیریت دولتی، دانشگاه تهران، دانشكده مدیریت، 1371.

8- فصلنامه علوم اجــتماعی، دوره اول، شماره 3و4 ، انتشارات دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، 72-1371.

9- ناطقی الهی، فریبــرز، مدیریت بحران زمین‌لرزه ابرشهرها، پژوهشگاه بین المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، چاپ اول، تهران، 1379.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه