GIS و مدیریت بحران

داوود براتی

 

مقدمه:

یكی از نیازهای مبرم و اساسی در یك عملیات امدادرسانی در بحران یا حوادث مترقبه در سطح وسیع، بهره‌وری كامل و بیشینه از تمامی پتانسیل‌ها و امكانات موجود می‌باشد. به علاوه شناخت كامل عوامل تاثیرگذار در شرایط قبل، حین و بعد از بحران، تاثیر بسزایی در بهبود كیفی و كمی فعالیت‌ها و عملیات امدادرسانی خواهد داشت.

در بلایا و بحران‌های پیشین، یكی از دغدغه‌های دست‌اندركاران، مدیریت و هدایت مناسب نیروهای درگیر با موضوع، در راستای تسریع و تسهیل در روند اقدامات و فعالیت‌های امدادرسانی بوده است. اما چگونه می‌توان بدون اطلاعات كامل از فاكتورهای متعدد و بعضا وابسته به عوامل دیگر كه در قالب تابعی پیچیده و مركب در رابطه با بحران جلوه می‌نماید، مدیریت مناسب را اعمال نمود. در جهان امروز كه تفكر سیستمی بر بسیاری از پدیده‌ها و كنترل‌های انسانی حاكم است و مكانیزاسیون امور با استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته، بشر را در سازندگی و صیانت از طبیعت اطراف خویش و تامین ایمنی به عنوان مهم‌ترین نیاز بشری یاری می‌رساند، استفاده از GIS در بهبود كیفی امور مرتبط با بحران انكارناپذیر است. تجربه حاصله در كشورهای درگیر با بحران در سالیان اخیر، این مهم را به اثبات می‌رساند كه نیروهای امدادرسانی به ویژه در كلان شهرها، احتیاج به اطلاعات وسیعی در مورد خطوط گاز، آب، برق، مخازن ذخیره سوخت با حجم زیاد و سایر عوامل تاثیرگذار دارند.

اما اطلاعات مزبور چگونه می‌تواند در اسرع وقت مورد بهره‌برداری قرار گیرد و بازدهی مناسب را داشته باشد،  آیا بدون آشنایی دقیق از ریز پهنه‌بندی خطرات می‌توان بهترین تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات را به منصه ظهور رساند؟

 

معرفی اجمالی GIS:

كلمه GIS معرف سیستم اطلاعات جغرافیایی است و شامل مجموعه اطلاعات تحلیلی و كاربردی درباره فواصل و موقعیت‌های جغرافیایی می‌باشد.

از GIS می‌توان به عنوان مجموعه‌ای از تركیبات نقشه‌ای نام برد كه می‌تواند كاربر را در مشاهده اطلاعات جغرافیایی به صورت گرافیكی یاری نماید و امكان كم و زیاد كردن لایه‌های گرافیكی به منظور تهیه نقشه دقیق و كاربردی را فراهم می‌نماید.  GIS اطلاعات مفیدی درباره جهان پیرامون، در اختیار ما می‌گذارد و جزییاتی را به ما نشان می‌دهد كه اجازه دسترسی به الگوها و روش‌هایی بهتر برای مدیریت كلان در مواقع مختلف و برای اهداف گوناگون را مهیا می‌کند. البته دسترسی به این روش‌ها با استفاده از ستون‌های اعداد و جداول و بدون تركیب آنها غیرممكن به نظر می‌رسد.

اكنون GIS به عنوان مجموعه‌ای از اطلاعات مفید، معتبر و دقیق مورد استفاده دولت‌هایی است كه مزایای استفاده از آن و اهمیت آن را در موقعیت‌های حساس و اضطراری درك كرده‌اند. با این وجود GIS را نمی‌توان یك سیستم بسیار پیچیده و غیر قابل دسترس فرض نمود. GIS تركیبی از اطلاعات نقشه‌ای و سازمان یافته وابسته به یكدیگر است كه در صورت نیاز در اختیار هر متخصص و آشنا به آن قرار گرفته و میزان كارایی آن بستگی مستقیم به داده‌های ورودی به آن دارد به‌گونه‌ای كه هر قدر اطلاعات به روزتر، دقیق و كاربردی‌تر باشد بازدهی سیستم افزایش می‌یابد.

از نگاه دیگر پیچیده‌ترین و مهم‌ترین بخش در این سیستم، اطلاعات ورودی آن است. البته با استفاده از اطلاعاتی كه ماهواره‌ها در اختیار كاربران می‌گذارند و تركیب آنها با مجموعه اطلاعاتی كه به طرق مختلف در اختیار قرار می‌گیرد، این امر میسر می‌شود.

از زاویه دیگر توانمندی‌ها و ویژگی‌‌های برجسته GIS شامل موارد زیر می‌باشد:

  • كیفیت كار در عملیات بحران و فرماندهی حادثه را بهبود می‌بخشد
  • زمینه لازم برای ارایه بهتر خدمات به حادثه دیدگان را فراهم می‌آورد
  • داده‌ها، اطلاعات و جداول زاید را حذف می‌نماید
  • اطلاعات مختلف (فاكتورها و عوامل تاثیرگذار در بحران) را با جزییات بسیار جمع‌بندی می‌نماید.

 

تجربیات بهره‌گیری از GIS

 با توجه به مطالعات به عمل آمده یكی از كشورهایی كه در مكانیزاسیون اطلاعات جغرافیایی و نقشه‌ای پیشگام بوده و از GIS بهره‌گیری موثری در بسیاری از موضوعات مرتبط با حوادث و بحران نموده، انگلستان می‌باشد. در این كشور نیروهای پلیس می‌توانند با بررسی جزییات تماسی كه با آنها گرفته شده و نیز با استفاده از نقشه دیجیتالی محدوده وقوع حادثه، مسیر دسترسی كانون خطر را برای اعلام به دیگر نیروهای مستقر در منطقه مشخص نمایند. یكی از فواید و نتایج حاصله از این روش این است كه علاوه بر تعیین سریع و دقیق موقعیت كانون خطر و حادثه، بهترین مسیر و كوتاه‌ترین آن از نظر زمانی مشخص شده و به عبارت دیگر هدایت دیگر نیروها با لحاظ فوریت و كیفیت میسر می‌گردد. از سوی دیگر، با استفاده از این سیستم، نیازهای مطالعاتی و تحقیقاتی برای بخش‌های مختلف درگیر در مسایل بحران و حوادث، بسهولت و بسرعت فراهم می‌شود. گستره وسیعی از اطلاعات مرتبط با آسیب‌پذیری‌ها، امكانات بالقوه موجود، نواقص و كاستی‌ها و .... در اختیار سازمان‌های مرتبط با موضوع قرار می‌گیرد. به ویژه مراكز علمی و تحقیقاتی كه نقش بسیار مهمی در روند اصولی و رو به رشد پیشگیری و كاهش خسارات و تلفات ایفا می‌نمایند، می‌توانند استفاده مناسبی از اطلاعات و خروجی‌های این سیستم نمایند. البته بخش‌های مختلف و مرتبط با تاسیسات و خدمات شهری، بحران و امداد و نجات، الزاما باید در جهت به روز كردن اطلاعات و تركیب منطقی آنها با داده‌ها و نقشه‌های دیجیتال، همكاری و مشاركت موثر و پویا داشته باشند.

با توجه به تجربیات و بهره‌گیری از نتایج بكارگیری این سیستم، سازمان‌های خدمت رسانی عمومی تلاش نموده‌اند با استفاده از تكنولوژی GIS و به روز كردن اطلاعات و ثبت فاكتورهای مربوطه در زمان ارایه خدمات عادی و به ویژه در زمان بروز بلایای طبیعی و بحران، جهت ارتقاء كیفی و كمی فعالیت‌های خویش از این سیستم استفاده بهینه نمایند. در این رابطه موقعیت‌یاب ماهواره‌ای (PDA) و یا تلفن همراه می‌تواند كاربر را نسبت به زمان رسیدن نیروی امدادی بعدی، و یا نزدیكترین پایگاه امداد و نجات و سایر اطلاعات مورد نیاز آگاه نماید.

 در یك تجربه دیگر، به عنوان نمونه به یكی از حوادث رخ داده در شهر نیویورك كه تكنولوژی GIS در تسریع روند امدادرسانی موثر بود، اشاره می‌گردد. در آتش‌سوزی بزرگی كه در سال 2003 رخ داد، یكی از مسایلی كه نیروهای امدادی با آن مواجه بودند پیدا كردن محل مناسب برای فرود هلیكوپتر امداد بود. با توجه به كاهش میدان دید در اثر حجم وسیع دود و محصولات حریق، خلبان نیازمند اطلاعاتی در مورد درختان، مشخصات فیزیكی خیابان‌های اطراف و نیز محل عبور كابل‌های برق فشار قوی در منطقه بود. در چنین موقعیتی، جمع‌آوری اطلاعات با استفاده از دانش نیروهای مستقر در محل ناكارآمد، ناقص و یا با تاخیر قابل ملاحظه‌ای همراه است. از سوی دیگر، حتی اگر اطلاعات هم كامل باشد، آنالیز و تركیب این اطلاعات با جزییات زیاد، وقت بسیاری را از نیروهای امدادی خواهد گرفت. در چنین موقعیت‌هایی وجود اطلاعات برگرفته از سیستم GIS، باعث كاهش زمان عملیات و افزایش فرصت امداد و نجات شده و تاثیر بسزایی در كاهش خسارات و تلفات خواهد داشت.

برای یك لحظه تصور نمایید كه نیروهای امدادی، اطفایی و انتظامی متشكل از حداقل 10 نیرو، از جمله آتش‌نشانی، اورژانس، هلال احمر و پلیس قصد استقرار در اطراف محل وقوع حادثه یا حریقی در سطح وسیع و بحرانی را دارند و نیاز به اطلاعات ذیل دارند:

  • موقعیت و كانون دقیق بروز حادثه
  • نزدیك‌ترین منابع آب و ظرفیت آنها
  • نزدیك‌ترین مراكز درمانی و مراقبتی
  • نزدیك‌ترین مراكز امداد و نجات
  • و اطلاعات دیگر متناسب با شرایط حادثه و بحران.

 

چنانچه نیروهای مزبور برای بدست آوردن اطلاعات فوق‌الذكر به دانش افراد محلی و یا اطلاعات نیروهایی كه قبل از آنها رسیده‌اند، بسنده كنند و متوسل شوند، با حجم وسیعی از اطلاعات جزیی یا كلی و درهم ریخته روبرو می‌شوند. بدیهی است كه ساماندهی اطلاعات فوق، وقت بسیاری را از نیروها خواهد گرفت و به علاوه خطاهای انسانی باعث كاهش دقت آن می‌شود و در نهایت شرایط اضطراری نیز منجر به بهره‌گیری از روش سعی و خطا در بكارگیری اطلاعات خواهد شد. این در حالی است كه با تلفیق سیستم‌های GPS و GIS، امكان استقرار سریع‌تر نیروها در بهترین نقاط، تشخیص محل‌های در معرض خطر و بهره‌گیری موثر از امكانات موجود در منطقه در راستای نیل به بهبود عملیات و كاهش خسارات و تلفات، میسر می‌شود.

علاوه بر مسایل فوق، نیروهای امدادرسان، به یك نقشه دقیق از ساختمان و یا منطقه در حال سوختن و یا تخریب شده در اثر بلایای طبیعی نیاز دارند. در مورد ساختمان‌های بلند و یا وسیع، اطلاعات دقیق درباره محتویات و ساكنین ساختمان و همچنین نقشه دقیق از ساختمان، موجب خواهد شد تا با تلفیق اطلاعات سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با تاسیسات و بناهای شهری، لایه‌های گرافیكی GIS به صورت كامل در سیستم لحاظ شده تا با جمع‌بندی و استفاده بهینه از نتایج و تركیب داده‌ها، بهره‌وری بیشینه از امكانات و شرایط محیطی در راستای بهبود كیفی عملیات‌های امداد و نجات حاصل گردد.

تجربه دیگر زلزله عظیم تسونامی است كه در نهایت به كشته شدن  حدود 90 هزار نفر انسان از ملیت‌های مختلف همراه بود. اهمیت و حساسیت سیستم GIS  در مهار و كنترل این‌گونه بحران‌های عظیم به وضوح آشكار می‌باشد. بررسی ماهواره‌ای وضعیت جغرافیایی منطقه و تلفیق آن با نرم‌افزارهای ارایه دهنده خدمات GIS باعث شد تا دولتمردان كشورهای آسیب دیده با دید بازتری با عواقب این رخداد عظیم برخورد نمایند و با بهره‌گیری از GIS، در جهت كاستن هرچه بیشتر تلفات و خسارات تلاش و اهتمام نمایند. بدیهی است با استفاده از تجربیات حاصله و تكنولوژی GIS، كوشش در جهت ارتقای سطح كیفی مدل‌های موجود و دست‌یابی به مدل‌هایی كه كاربردی‌تر، دقیق‌تر، اقتصادی‌تر و متناسب با پیامدهای مختلف بروز بحران‌های مشابه باشد، میسر خواهد بود.

 

نیاز به سیستم GIS درشهر تهران:

با نگرشی عمومی به شهر تهران كه قریب 20 درصد جمعیت و بالغ بر نیمی از منابع و امكانات مالی و اقتصادی و قسمت اعظم كانون‌های اجتماعی، خدماتی و موسسات سیاسی كشور را در خود جای داده سوالات متعددی همراه با نگرانی و تشویش وجود دارد كه عبارتند از:

  • آیا اطلاعات دقیق، كامل و به روز از امكانات سخت افزاری و نرم‌افزاری موجود در تاسیسات شهری در دسترس بوده و جمع‌بندی و استفاده بهینه از آنها در شرایط بحران به فوریت و سهولت وجود دارد؟
  • برای اداره كردن خطرات بالقوه طبیعی و انسان ساخت كه به صورت فزاینده و جدی تهران را تهدید می‌كند، آیا بدون استفاده از سیستم‌های پیشرفته و مكانیزه و از جمله GIS می‌توان به كنترل و مهار بحران ها پرداخت؟
  • آیا در شهر تهران بدون استفاده از سیستم GIS، می‌توان ریز پهنه‌بندی اصولی از نظر احتمال خطرات، حوزه نفوذ آن، میزان آسیب‌پذیری در مناطق مختلف را به عمل آورد؟
  • آیا بدون سیستم GIS می‌توان سیستم فرماندهی بحران را به گونه موثر و كارآمد و با بازدهی و كارایی بالا به اجرا گذاشت و از  آن را در زمان‌های قبل و حین بحران، بهره‌گیری نمود؟

 

برای پاسخگویی به سوالات مذكور، تشخیص و تحلیل وضعیت كنونی تهران و مطالعه امكانات موجود و بررسی تهدیدها و فرصت‌ها می‌تواند تصمیم‌گیران را در ایمن‌سازی شهر تهران یاری رساند. یكی از ابزارها و ملزومات  اساسی جهت حسن انجام طرح‌ها و برنامه‌های ایمن‌سازی، بهره‌گیری كامل از سیستم‌های پیشرفته مكانیزه، از جمله GIS در جهت ساماندهی اطلاعات و امكانات در تمامی ابعاد و زوایای آشكار و پنهان و تسریع در جمع‌بندی و تركیب اطلاعات و نهایتا بهره‌گیری موثر، كارآمد و بموقع از نتایج و خروجی‌های ناشی از پردازش اطلاعات ارزشمند در زمینه حوادث و بحران‌ها است. این مهم در شرایط جهان امروز، سرلوحه اقدامات و فعالیت‌های مسوولین و مدیران شهری در مقوله ایمن‌سازی و امدادرسانی می‌باشد.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه