گزارشی تحليلی از زلزله بم

 

مقدمه

وقوع بلاياي طبيعی به خصوص زلزله غالبا تاثيرات مخربي بر سكونت‌گاه‌های انساني باقی گذارده و تلفات و خسارات سنگيني بر ساكنان آنها وارد مي‌سازند. بر اثر وقوع اين سانحه طبيعي ساختمان‌ها و زيرساخت‌ها نابود مي‌شوند و عوارض اقتصادي وسيعي بر جوامع و كشورها تحميل مي‌شود. حتي در برخي موارد با توجه به وسعت و محل وقوع زلزله فرآيند توسعه اقتصادي يك كشور سال‌ها به تاخيرمي‌افتد.

چهارم دي‌ماه 1382 روزي است كه هيچ ايراني آن را از ياد نخواهد برد. روزي كه با وقوع يك زمين لرزه با بزرگي 6/3 درجه در مقياس ريشتر، شهر تاريخي بم در استان كرمان با خاك يكسان شد و جمع كثيري از هموطنان كشته، زخمي و بي‌خانمان شدند. آنچه به دنبال مي‌آيد تلاش در ارايه يك شناخت كلي از شهر بم و حادثه‌اي است كه در اين شهر به‌وقوع پيوسته است.

 

شهرستان بم، قديمي و پررونق

مطابق آمار آخرين سرشماري عمومي نفوس و مسكن در سال 1375 جمعيت شهرستان بم 198435 نفر بوده كه از آن ميان حدود 43 درصد شهرنشين و 47 درصد روستانشين مي‌باشند. اين شهرستان در مشرق و مركز استان كرمان قرار گرفته و مشتمل بر چهار بخش حومه(مركزي)، ريگان، نرماشير و فهرج و شهر‌هاي بم و بروات است. از جمله آثار باستاني اين شهرستان ميل نادري از دوره نادرشاه، قلعه دختر دوره اشكانيان، ويرانه‌هاي ساساني-اسلامي نرماشير و قلعه (ارگ) بم مي‌باشد. در سال 1316 هجري شمسي شهرستان بم در استان هشتم ايران با بخش‌هاي بم، جيرفت، ساردويه و كهنوج و مشير (بردسير) تشكيل شد و به مرور بخش‌هاي مختلف از اين شهرستان جدا شدند و شهرستان‌هاي جيرفت و كهنوج را تشكيل دادند.

 

شهر بم

اين شهر مركز شهرستان بم و طبق سرشماري سال 1375 داراي جمعيت 70079 نفر است. شهر بم در ارتفاع 1060 متري از سطح دريا و در دشتي حاصلخيز و در فاصله 200 كيلومتري جنوب شرقي شهر كرمان واقع شده است. فاصله آن تا شهر ايرانشهر در جنوب شرقي 357 كيلومتر و تا جيرفت در جنوب غربي حدود 118 كيلومتر است. حداكثر دماي آن 49 درجه سانتيگراد و حداقل آن به 9- درجه مي‌رسد. رود موسمي تهرود از شمال شهر مي‌گذرد. آب آشاميدني بم عمدتا از چاه و قنات تامين مي‌شود. از جمله بناهاي قديمي شهر، مسجد سيد (تاريخ بنا 1262)، امامزاده اسيري، مسجد اسعدوالدوله (1294)، مسجد وكيل (1284) است. تاريخ اين بناها حكايت از قدمت اين شهر دارد. در اسناد و نوشته‌هاي تاريخي در خصوص چگونگي نامگذاري و پيشينه تاريخي شهر بم آمده است كه نام اين شهر از آنجا آمده كه بنيانگزار آن بهمن پسر اسفنديار بوده است. در ابتدا اين شهر را قلعه يا ارگ بهمن نهاده‌اند كه در اثر مرور زمان به بم تبديل گرديده است. قدمت اين شهر به حدود 2000 سال پيش مي‌رسد و شهر اوليه كه همان ارگ بم بوده در كنار شهر جديد قرار دارد. ارگ بم مهمترين اثر تاريخي و باستاني شهر بم مي‌باشد. مكان ارگ در حدود 2000 سال پيش پي‌ريزي شده است و تا حدود 170 سال قبل نيز مسكوني بوده و مساحتي در حدود 6 كيلومتر مربع را پوشانده است به طوري كه بزرگترين بناي خشتي جهان به شمار مي‌رود. ارگ بم شامل حصار، برج ديده‌باني، بارو، بناهاي صفوي، مسجد و عمارت چهار فصل است و داراي 51 برج در پيرامون، سه برج با شكل‌هاي مختلف و بسيار بزرگ بود و به گونه‌اي طراحي شده بود كه از زير آن آبي از بيرون ارگ براي مصرف ساكنين وارد مي‌شد. وضع ساختمان قلعه از دوره ناصرالدين شاه تاكنون تغيير چنداني نكرده است. شهر قديمي بم ويژگي شهرهاي ايران در دوره اسلامي را دارد و مشتمل بر بخش حاكم نشين (قلعه ارگ)، قسمت اصلي شهر (شارستان) و گرداگرد آن (ربض) بوده و با برج و بارو بخش‌هاي مختلف از هم جدا مي‌شوند. عليرغم وجود آثار متعدد تاريخي و باستاني در اين شهر كه حكايت از قدمت و رونق اقتصادي اين شهر در دوران مختلف تاريخ داشته است، تا كنون وقوع دو رويداد مهم در شهر بم باعث شده است  كه تلفات و خسارات زيادي را براي اين شهر و اهالي آن به همراه داشته باشد، يكي حمله آغا محمدخان قاجار به شهر بم بود كه به دليل مقاومت اهالي اين شهر و تبعيت از لطفعلي‌خان زند، آغامحمدخان پس از فتح شهر، دستور قتل‌عام اهالي و تخريب شهر را صادر نمود و ديگري وقوع زمين‌لرزه در بامداد 4 دي‌ماه 1382 ساعت 5:26 دقيقه با بزرگي 6/3 درجه در مقياس ريشتر بود كه پس از 1000 سال اين شهر تاريخي را ويران نمود و تلفات و خسارات گسترده‌اي را به جاي گذاشت. پيش از تحليل اين زمين لرزه لازم است تا نگاهي كوتاه به وضعيت ايران از منظر لرزه‌خيزي داشته باشيم.

 

وضعيت لرزه‌خيزي ايران

در طول يكصد سال گذشته حدود 3500 زلزله در ايران اتفاق افتاده كه از بين آنها 530 زلزله با بزرگي بيش از 4 درجه در مقياس ريشتر رخ داده است. با توجه به آمارهاي موجود در ايران هر سال يك زلزله بزرگ و هر 10 سال يك زلزله مخرب با بزرگي 6 درجه در مقياس ريشتر به‌وقوع پيوسته است. سالانه حدود 200 زلزله كوچك و بزرگ در گوشه و كنار ايران رخ مي‌دهد كه حكايت از لرزه‌خيزي شديد اين ناحيه از كره زمين مي‌باشد. در نقشه پهنه‌بندي خطر نسبي زمين لرزه، سرزمين ايران بر مبناي پارامترهاي حركت نيرومند زمين نظير شتاب، سرعت و تغيير مكان و با در نظر گرفتن دوره بازگشت معين رويداد زمين لرزه در هر منطقه، به 6 پهنه خطر بسيار بالا، خطر بالا، خطر نسبتا بالا، خطر متوسط، خطر نسبتا پايين و پايين تقسيم شده است. بر اساس مطالعات انجام شده حدود يك درصد از سراسر كشور در پهنه خطر بسيار بالا، كمتر از 8 درصد در پهنه خطر بالا، حدود 27 درصد در پهنه خطر نسبتا بالا، حدود 31 درصد در پهنه خطر متوسط، حدود 22 درصد در پهنه خطر نسبتا پايين و سرانجام 11 درصد در پهنه خطر پايين قرار دارند. در مقايسه پهنه‌بندي خطر زلزله و ارتباط آن با جمعيت شهرهاي كشور درمي‌يابيم كه 8 شهر كشور با 3/38 درصد از جمعيت شهري در پهنه با خطر بسيار بالا، 96 شهر با 11/4 درصد جمعيت شهري در پهنه با خطر بالا، 170 شهر با 35/3 درصد جمعيت شهري در پهنه با خطر نسبتا بالا، 135 شهر با 25/58 درصد جمعيت شهري در پهنه با خطر متوسط، 100 شهر با 14/62 درصد جمعيت شهري در پهنه با خطر نسبتا پايين، 33 شهر با 7/26 درصد جمعيت شهري در پهنه با خطر پايين قرار دارند. 70 شهر نيز با 57/2 درصد جمعيت شهري از نظر خطر زلزله نامشخص مي‌باشد [4]. ايران 1% از كل جمعيت دنيا را در خود جاي داده است. اما بر اثر بروز زمين‌لرزه، تلفات جاني ناشي از آن حدود 6 درصد تلفات جاني ناشي از زلزله در كل دنيا است. بر اساس برآوردهاي انجام شده به عنوان نمونه، زلزله رودبار و منجيل در سال 1369 خسارات مالي بالغ بر 7/2 ميليارد دلار به جاي گذاشت كه اين رقم در آن سال 8 درصد كل توليد ناخالص ملي ايران بوده است. به فاصله كمتر از سيزده سال زلزله رخ داده در بم نيز خسارات و تلفات كمتري نسبت به زلزله رودبار و منجيل نداشته است.

 

ساخت و سازهاي شهري و روستايي در كشور

يكي از نكات عمده‌اي كه در پي وقوع زمين‌لرزه باعث به جاي گذاردن خسارات فراوان جاني و مالي مي‌شود، كيفيت ساخت و سازها و مصالح به كار رفته در آنها مي‌باشد. مطابق آمار سال 1375 تعداد كل واحدهاي مسكوني كشور 10770112 واحد بوده است كه از اين تعداد 3751179 واحد به مسكن روستايي و 6749119 واحد به مسكن شهري تعلق داشته است. از مجموع واحدهاي مسكوني روستايي تعداد 1092835 واحد (29/1 درصد) از مصالح بادوام و تعداد 1397114 واحد (37/2 درصد) از مصالح نيمه بادوام و 1261230 واحد (33/6 درصد) نيز از مصالح كم‌دوام ساخته شده است. در حالي كه در نقاط شهري از مجموع واحدهاي مسكوني ساخته شده، 5297915 واحد (78/5 درصد) از مصالح بادوام، 1045278 واحد (15/5 درصد) از مصالح نيمه بادوام و 6 در صد ديگر معادل 405926 واحد نيز از مصالح كم‌دوام ساخته شده است. البته با توجه به نوع، شدت و بزرگي زمين‌لرزه، ميزان تخريب آن نيز متفاوت مي‌باشد. مطابق آمار بنياد مسكن انقلاب اسلامي در مدت سه ساله (74-72) بالغ بر 260 هزار واحد مسكوني در روستاها در اثر سوانح گوناگون چون سيل و زلزله آسيب ديده‌اند.

 

زلزله بم، آموزه‌ها و عبرت‌ها

شهر بم زلزله‌اي را به خود ديد كه از حيث نوع زمين لرزه تفاوت‌هايي با ساير زمين لرزه‌هاي به وقوع پيوسته در كشور داشت. اين زمين لرزه داراي حركت در  سه جهت جانبي و چپ‌گرد، افقي و لغزشي بود كه در عمقي كمتر از 20 كيلومتر از سطح زمين روي داد و در مدت حدود 13 ثانيه جمع كثيري را بي‌خانمان كرد. قدرت تخريب اين زلزله به حدي بود كه 20 هزار واحد مسكوني شهر بم را بيش از 80 درصد تخريب و به ساير بناها نيز آسيب‌هاي فراواني وارد ساخت. در روستاهاي مجاور نيز 18 هزار واحد مسكوني (در 250 روستا) خسارات كلي و جزيي ديدند. متاسفانه بر اثر وقوع اين زمين‌لرزه حدود 30 هزار نفر كشته و 20 هزار نفر زخمي شدند. نوع مصالح بكار رفته در ساخت و سازهاي شهر بم و قدمت تاريخي اين شهر، زمان وقوع زمين لرزه (5:26 دقيقه بامداد)، مدت زمان زمين لرزه و عمق كم بروز آن،  از دلايل عمده‌اي به شمار مي‌روند كه ميزان تخريب و به تبع آن تلفات انساني را به شدت افزايش داده است. همچنان كه در مقدمه اين گزارش گفته شد قدمت اين شهر در برخي از فضاها به حدود 2000 سال مي‌رسد.

حال اگر بپذيريم كه اين نكته در ميزان افزايش تخريب در شهر بم نقش عمده‌اي داشته است بايد بپرسيم كه چرا ساخت و سازهايي كه در چند سال گذشته نيز در اين شهر ساخته شده‌اند در اثر وقوع اين زمين‌لرزه آسيب ديده‌اند. در يك ديد كلي‌تر متاسفانه در ساخت و سازهايي كه در حال حاضر در كشور انجام مي‌گيرد توجه جدي به موضوع مقاوم‌سازي ساختمان‌ها در برابر خطر زلزله و رعايت ضوابط و معيارهاي فني و مهندسي كمتر صورت مي‌گيرد. در حالي كه با هزينه كردن كمتر از 7% كل هزينه ساخت يك بنا مي‌توان بيش از 70% آنرا در برابر خطر زمين‌لرزه ايمن نمود. متاسفانه در زلزله شهر بم بسياري از ساختمان‌هاي دولتي و شخصي نوساز كه كمتر از 10 سال از عمر آنها مي‌گذشت نيز تخريب شدند كه دليلي بر عدم توجه به ساخت اصولي و مهندسي بناها و ساختار آنها در فضاهاي شهري دارد. اين در حالي است كه آيين‌نامه‌ها و قوانين لازم نيز در اين زمينه به اندازه كافي وجود دارد. به طور خاص آيين‌نامه 2800، كليه اصول و ضوابط فني ساخت يك بناي اصولي و مقاوم در برابر زلزله راپيشنهاد مي‌كند لذا لازم است توجه جدي‌تري به اين مهم گردد تا مفهوم پيشگيري به عنوان يكي از مولفه‌هاي عمده مديريت بحران را رعايت كنيم و ميزان ريسك سازه‌ها را در برابر خطر زلزله، كاهش دهيم.

تجربه زلزله بم به ما آموخت كه بايد ساخت و سازها را اصولي بنا كنيم. همچنين ضروري است نظارت بيشتري از سوي دستگاه‌هاي مسوول در سطوح مختلف ملي، محلي و منطقه‌اي بر نحوه ساخت و ساز و سياست‌گذاري در اين زمينه صورت گيرد. به علاوه بايد ميزان آمادگي را در مردم بالا برده و آموزش‌هاي لازم را در زمان آرامش به آنها بدهيم. براي بسياري از مراكز پژوهشي و تحقيقاتي و كارشناسان كشور اين نكته روشن است كه چه شهرهايي با چه درجه خطري در برابر زلزله وجود دارند. لذا بايد سعي شود اين ميزان خطرپذيري به نحو مطلوب كاهش يابد.

تخريب ساختمان‌هاي مربوط به سازمان‌هاي امدادرساني در شهر از جمله آتش‌نشاني، اورژانس و بيمارستان‌ها نيز از جمله نكات حايز اهميت و قابل تامل است كه بايد زنگ خطر و درس عبرتي باشد كه به گونه‌اي برنامه‌ريزي نماييم و نسبت به ساخت اين گونه فضاها اقدام نماييم كه در اثر وقوع زمين لرزه تخريب نشوند و بتوانند خدمات ضروري و اوليه را به جامعه آسيب ديده برسانند.

به اعتقاد دكتر فريبرز ناطق الهي، نكته اساسي در كاهش ريسك زلزله در جوامع شهري منوط به رعايت پارامترهاي اصلي ذيل است:

1- شناخت دقيق خطر و پهنه‌هايي از خطر كه مي‌تواند تهديدكننده باشد.

2- آگاهي كامل از نواحي آسيب پذير و مقاوم‌سازي لازم براي كاهش آسيب‌پذيري آنها.

3- ايجاد سيستم مديريت بحران كه با توانمند كردن سيستم مديريت سوانح مسلما كاهش پيامدهاي ناشي از زلزله را به دنبال خواهد داشت.

 بنابراين در صورت رعايت پارامترهاي فوق و تلاش در جهت ايجاد يك سيستم مديريت توانمند، هماهنگ و يكپارچه و كارآمد و ايجاد ساخت و سازهاي اصولي و مبتني بر نكات فني و همچنين آموزش همگاني و آمادگي در مردم مي‌توان تا حد زيادي ريسك ناشي از زلزله را كاهش داد و تلفات و خسارات آنرا تقليل داد.

خبرنامه

اطلاعات تماسی

تلفن : ۰۲۱۲۲۹۲۴۹۸۷

ایمیل :‌ info [@] safetymmesage [dot] com

درباره پیام ایمنی

فعاليت سايت پیام ایمنی از سال 1382 همزمان با انتشار نشریه پیام ایمنی آغاز گرديد. هدف ما از طراحی اين سايت، ايجاد مرجعی کامل و كارآمد از موضوعات ایمنی، بهداشت، محیط‏ زیست و آتش‏ نشانی، به منظور رفع نياز محققين و علاقمندان در كشور است.


طراحی سایت و طراحی گرافیک توسط استودیو طراحی حاشیه